Astana klýby pikirsaıystarynda ıdeologııalyq astar joq

Tuńǵysh Prezıdent Qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń dırektory Sultan ÁKIMBEKOVPEN áńgime – Búginde túrli elderdiń sarapshylary ózara kezdesken kezde álemdik prob­lemalardy talqylaıtyn pikir­saıys alańdary az emes. Astana klý­bynyń basty aıyrmashylyǵy nede? – Kóptegen pikirsaıys alańdary AQSh-ta, Eýropada, Reseı men Qytaıda jumys isteıdi. Bul elder halyqaralyq saraptamalyq dıskýrsta ústemdikke ıe bolyp, talqylaý taqyryptaryn qalyptastyrady. Degenmen, tipti sarapshylyq pikirsaıystar ýaqytynyń ózinde olardyń arasynda ıdeologııalyq qarsy turýshylyq jalǵasyn taýyp jatady, al ol keıde naqty problemalar boıynsha bátýalar izdeýge kedergi kel­tiredi. О́tken jyly qurylǵan As­tana klýby – álemdik sarapshylar arasyn­daǵy pikirsaıystar jetekshi derja­valardan tys jerlerde ótip, eshqan­daı ıdeologııalyq astarǵa negizdel­meıtin sırek jaǵdaı bolyp tabyla­dy. Onyń syrtynda Qazaqstan Eýrazııa­nyń strategııalyq ortalyǵynda – Re­seı­diń, Qytaıdyń, ıslam áleminiń, EO men AQSh-tyń arasynda ornalasqan. О́zi­niń qolaıly geografııasy, beıtarap usta­nymy jáne júrgizetin kópvektorly saıa­saty arqasynda respýblıka jetekshi der­ja­valardyń qarama-qaıshy qarym-qaty­nastarynda «adal broker» bola alady. Sonymen birge, biz Astana klýby jumysynyń tujyrymdamasyna yj­daǵattylyqpen qaraımyz: sarapshylar ózekti álemdik problemalardy ashyq talqylaı alýy úshin klýb sheńberindegi talqylaýlar Chatham House qaǵıdaty boıynsha «jabyq esik» jaǵdaıynda ótedi. Mundaı qaǵıdat boıynsha jumys isteıtin pikirsaıys alańdary álemde onsha kóp emes, bul da bolsa Astana klýbynyń taǵy bir ereksheligi. О́tken jyly klýb jumysyna qatysatyn sarapshylar bálkim kóptegen jyldar ishinde alǵash ret ózge elderden kelgen áriptesterimizben senimdi túrde qarym-qatynas jasap, opponentterdiń jahandyq problemalarǵa degen obektıvti kózqarastaryn tyńdaǵan shyǵarmyz dep atap ótti. – Qarashada Astana klýbynyń ekinshi otyrysy ótedi. Klýbty uıymdas­tyrýshylar men oǵan qaty­sýshy­lardyń aldynda bıylǵy jylǵa qandaı maqsat nemese kúrdeli mindet­ter tur? –  Astana klýbyndaǵy kezdesýde biz álemniń jetekshi memleketteri, óńirlik derjavalary jáne qurlyqtyń shaǵyn elderi arasyndaǵy Ortalyq Eýrazııanyń bolashaǵy týraly únqatysýdy damytý nıetindemiz. Jańa «qyrǵı-qabaq soǵys» táýekelin ýshyqtyratyn jáne óńirlik daý-janjaldardy shıelenistiretin álemdik iri derjavalar arasyndaǵy kúsheıip kele jatqan qaqtyǵystardy nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Mundaı ssenarııge Qazaqstan múddeli emes jáne Eýrazııanyń ortalyq bóliginiń búkil elderiniń de sondaı oıda ekenine senimim zor. Sarapshylyq pikirsaıystar úshin alań usyna otyryp, Astana elderdiń bir-birimen til qatysýdy jalǵastyrýyna jáne problemalardy bátýalasa sheshýdi birlesip izdeýge kómektesýge tyrysady. Onyń syrtynda Ortalyq Eýrazııa­nyń teńiz saýda joldarynan oq­shaý­lanǵan elderi álemdik qoǵamdastyqtyń birtutas bóligi bolǵysy keledi jáne sol úshin óz aýmaqtary arqyly qurlyqtaǵy marshrýttardy salyp, syrtqy oıynshylar ınvestısııa salǵan kólik ın­fraqurylymy jobalaryna atsalysady. Teńizge shyǵatyn tikeleı joly joq Qazaqstan Qytaıdyń «Jibek joly­nyń ekonomıkalyq beldeýi» (JJEB) ınfraqurylymdyq bastamasy iske qosylardan kóp buryn Eýra­zııalyq kólik dálizderin salý jumy­syn bastap ketti. Búginde olar Qytaı­dyń JJEB jobasyn úılesimdi tolyq­tyrady. Degenmen, Eýrazııada kólik qurylysyna qatysyp jatqan elder ara­syndaǵy daý-janjalǵa jol berýge bolmaıdy. Qatysýshylardyń múdde­lerin jaqyndastyrý úshin Astana klýby pikirsaıysynyń eleýli bóligi eýra­zııalyq ınfraqurylymdyq jobalarǵa ar­nalatyn bolady. Qazaqstannyń stra­te­gııalyq maqsaty – Eýrazııanyń mań­yz­­dy geoekonomıkalyq qıylysyna aınalý. – Eýrazııada bolyp jatqan oqı­ǵalar bylaıǵy álemge de yqpal etedi. Eýrazııa problemalaryn sheshýde Qazaqstan óz rólin qandaı dárejede kóredi? –  Búginde AQSh – Reseı – Qytaı úsh­bu­ryshyndaǵy geosaıası qarsy turý­shylyq Saýd Arabııasyndaǵy, Iran­daǵy, Sırııadaǵy, Túrkııadaǵy, Pákis­tandaǵy, Aýǵanstandaǵy óńirlik qarama-qaıshylyqtarǵa áser etýde, al ol Eýra­zııa qaýipsizdigine eleýli qater tóndi­redi. Mundaı jaǵdaıda elder arasyn­daǵy qarama-qaıshylyqtardy neǵur­lym azyraq daý-damaılar deńgeıi­ne aýystyrýǵa qabiletti deldal qajet. Eýra­zııanyń barlyq elderimen teń qarym-qatynas qalyptastyrǵan Qazaq­stan­nyń ózine deldal rólin alýyna tolyq negiz bar. Onyń ústine elimiz sońǵy jyldary ony naqty mysaldarmen dáleldedi. Halyqaralyq deldaldar «altylyǵy» men Tegerannyń 2013 jylǵy Qazaq­stan­da ótken kelissózderde Iran ıadrolyq baǵdarlamasy tóńiregindegi tuıyqqa tirelgen ahýaldy eńsergenin eske túsireıik. О́z aýmaǵyn taraptardyń únqa­tysýyna usyna otyryp, Astana sol joly mańyzdy óńirlik medıator rólin atqardy. 2015 jyly Qazaqstanda elimizge degen álem qaýymdastyǵynyń senimin taǵy bir ret rastaǵan Iаdrolyq otyn banki óz jumysyn bastady.  Ankaranyń reseılik bombalaǵyshty atyp túsirýinen 2015 jyldyń kúzinde shıe­lenise túsken Reseı-Túrkııa qarym-qatynasyn retteýde Qazaqstan mańyzdy mámilegerlik ról atqardy. – Astana klýbynyń aldaǵy ekinshi otyrysynyń kún tártibinde qandaı taqyryptar tur? – Astana klýby ekinshi otyrysynyń taqyrybyn biz túrli elderdiń sarapshylary suranystaryn basshylyqqa ala otyryp qalyptastyrdyq. Alda turǵan kezdesýdiń kún tártibinde eýrazııalyq kólik ınfraqurylymyn damytý, munaı baǵasynyń qurlyq elderi ekonomıkasyna yqpaly, Eýrazııadaǵy kóshi-qon problemasy jáne adamı kapıtaldyń ósý perspektıvalary sııaqty máseleler bar.  Taıaý Shyǵystaǵy ahýal, Reseı men Batystyń ózara qarym-qatynasy, Qytaıdyń álemdik saıasat pen ekonomıkadaǵy róli – bul taqyryptar da klýb otyrysynyń kún tártibinde tur. Ortalyq Azııa óńiriniń problemasyn sarapshylar jahandyq syn-qaterler men qaýipter turǵysynda talqylaıtyn bolady. Sonymen birge, Eýrazııa geoekonomıkasy pikirsaıystardyń basty taqyryby bolyp qalmaq. – Uıymdastyrýshylar Astana klýbynyń ekinshi otyrysynan ne kútedi jáne sarapshylyq pikir­saıystar neǵurlym ótkir álemdik problemalardy sheshýge qalaı yqpal etpek? – Birinshiden, biz pikirsaıystar syndarly jáne paıdaly bolady dep úmittenemiz. Ekinshiden, Astana klýby sheńberinde talqylanatyn problemalar qazirdiń ózinde sheshim qabyldaýǵa jaýapty tulǵalar nazarynda, biraq pikirsaıystardyń olardyń ahýalǵa jańasha qaraýyna kómektesetindigine sengimiz keledi. Máselen, ótken jy­ly klýb otyrysy kezinde Qytaı Tran­saýǵandyq gaz qubyryna qoldaý kórsetetinin alǵash ret málimdedi. Keıin biz ol málimdemeniń júzege asa bastaǵanyn kórdik: Beıjiń Kabýlmen qarym-qatynasty nyǵaıtty jáne odan keıingi perspektıvalar da qýanarlyqtaı. Úshinshiden, sarapshylardyń álemdik problemalardyń egjeı-tegjeıin jabyq formatta baıandaýy elderdiń dostyq is-qımyldy túsinýine jáne qarama-qaıshylyqtardy sheshý úshin negiz qalaýyna kómek kórsetýi múmkin. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»