Memlekettiń kómegimen aqsha jınańyz, ata-ana!

Árbir ata-ana óz balasyn bıikten kórgisi keledi. Mektepke barǵan bala turmaq, áli týylmaǵan balasyn «balam óskende ǵalym ne dáriger, ushqysh bolsa eken» dep armandaıtyn ata-analar bar. Bul tek qazaqqa ǵana tán emes. Álemdegi barlyq  ata-ana óz balasynyń baqytty bolashaǵyn kózge elestetedi, kóńilge túıedi. Sol úshin kúni-túni tynbaı eńbektenedi.  Sóıtip júrgende álgi balalardyń da mektepti bitiretin, úlken ómirge joldama alatyn shaǵy keledi. Sonda aılyǵy shaılyǵynan artylmaıtyn keıbir otbasylardyń armany kúl-talqan bolmaı ma? Áıtse de memleket usynyp otyrǵan bir jol bar ekeni árbir ata-ananyń qaperinde bolýy tıis. Qoǵamymyzdyń árbir múshesiniń tolyqqandy bilim alyp, ómir kóshine ile­se alýy úshin memleket usynyp otyr­ǵan jol – balanyń oqýyna aqshany erte bastan jınaý joly. 2013 jyly Mem­leket basshysy Nursultan Nazarbaev «Memlekettik bilim berý jınaqtaý ­júıe­si týraly» Zańǵa qol qoıdy. Zań kúshine eng­en soń elimizde Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi óz jumysyn bastady. Atap óter jaıt, elimiz TMD aýmaǵynda osy júıeni tuńǵysh bolyp en­giz­di. Eýropa, Amerıka, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde bul júıe tabysty jumys isteýde. Olardyń ishinde keıbir memleketterde bul salymdardy salyqtan jeńil­dik jasaýmen, túrli sýbsıdııalar­men marapattap otyrady. Mysaly, Latvııada ata-analar balalarynyń bola­shaǵy úshin arnaıy depozıt ashyp, qarjy jınaıdy. Al ony memleket halyqtyń tabys salyǵyn ózderine qaıtarý arqyly marapattaıdy. Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi boıynsha Qazaqstan Respý­blı­ka­synyń kez kelgen azamaty ózine, ne balasynyń atyna uzaq merzimdi jı­naq­taý sal­­y­myn ashyp, ony ári qaraı balanyń óz elimiz ishinde nemese shet elderde kásibı-tehnıkalyq ne joǵary oqý ornyna, sondaı-aq, magıstratýraǵa oqýǵa túsýine paıdalana alady. Bul salymǵa jyl saıynǵy bank syıaqysy men memlekettik syıaqy ústemelenip otyrady. Bilim berý jınaqtaý salymy­nyń bas­qa depozıtterden ereksheligi, onyń qar­­jylyq túsiminiń joǵarylyǵyn­da. Ol jyl saıyn 19-21 paıyzdy quraıdy. Jınaqtaý salymynyń bir­egeıligi – munda jyl saıynǵy bank syıaqysy 14 paıyzdy qurasa, 5-7 paıyzǵa deıingi syılyqaqy memleket tarapynan kóter­me­lenedi. Tú­sin­dire keter bolsaq, mem­­le­ket ta­ra­pynan belgilengen jyl saıyn­ǵy 5 paıyz syılyqaqy elimizdiń bar­lyq sanattaǵy azamattary úshin, al 7 paıyzdyq syılyqaqy jetim balalar, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar, onyń ishinde kámelet jasqa tolǵan balalar (23 jasqa deı­in), múgedekter, tórt nemese odan da kópbalaly otbasydan shyqqan balalar men az qamtylǵan otbasydan shyqqan balalarǵa arnalǵan. Erekshe atap óter jaıt, bul jınaqtaý salymy tek bilim alý maqsatyna ǵana ashylady. Eger salymshy aqshany jınap alǵan soń basqa maqsat kózdeıtin bolsa, memleket tarapynan eshqandaı syıaqy berilmeıdi. Memlekettik bilim berý jınaqtaý saly­myn ashý úshin elimizdiń kez kel­gen azamaty osy júıege qatysýshy bank­ter­diń birine baryp, óziniń nemese bala­synyń atyna salym ashýdyń sharttaryn talqylaıdy. Tek talqylap qana qoı­maı, sol mezette-aq salym ashýyna da bo­la­dy. Nege deseńiz, bilim berý salymyn ashý­da kóp qujat jınaýdyń qajeti joq. Bilim berý jınaqtaý salymy balanyń atyna ashylsa da, ata-ananyń biriniń atyna ashylsa da balanyń týý týraly kýáligi nemese pasporty nemese ata-ananyń jeke kýáligi ne pasporty qajet. Salym ashýshy da óziniń qarjylyq múmkindigine qaraı aqsha salýyna quqyly. Sondaı-aq, kez kelgen salymshynyń alǵashqy jarnasy ne salymy – 3 aılyq eseptik kórsetkishten (6 363 teńge) tómen emes. Al «Halyq bankinde» – 15 myń teńge bolýy shart. Joǵaryda memleket tarapynan jyl saıyn ústemelenetin syıaqy týraly aıttyq. Ol jıyrma jylǵa deıin eseptelgen. Odan ári tólenbeıdi. Bul syıaqynyń taǵy bir artyqshylyǵy – buǵan jeke tabys salyǵy salynbaıdy. Sondaı-aq, kez kelgen salymshy­nyń qarjysyn jınaqtaý ýaqyty úsh jyldan kem bolmaýy tıis. Eger ata-ana óz balasynyń oqýyna qajetti somany jınaı almaı qalǵan jaǵdaıda, biraq, keminde oqý aqysynyń jar­tysy jınalǵan bolsa, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Qarjy ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń 100 paıyz kepildigimen bankten nesıe ala alady. Keıde bilim berý jınaqtaý salymyna aqsha jınap jatqan bala memlekettik grant ıegeri atanatyn da jaǵdaı bolýy yqtımal. Mundaıda salymshy ózine tıesili qarjyny qalaı jumsaımyn dese de yqtııarly. Sondaı-aq, aqyly oqýǵa túsken balasy úshin salymshy bank pen JOO arasynda kelisimshart jasasyp, bank salymshy esebinen bilim berý uıymyna qarjyny tikeleı jónelte alady. Oqý aqysyn tólep bolǵan soń da, salymshy esebinde aqsha qalǵan bolsa, salymshy ony qalaı paıdalanamyn dese de ózi biledi. Salymshy óz atyna ne balasynyń atyna ashylǵan bilim berý jınaqtaý salymyna aqsha quıý merzimin jáne qansha aqsha quıatynyn ózi anyqtaıdy. Bul degenimiz, salymshynyń ózine yńǵaıly ýaqytta, yńǵaıly jerde, kez kelgen qalada (salym ashqan banktiń fılıaldary bar jerler) aqsha quıý múmkindigi bar degendi bildiredi. Sondaı-aq, onyń depozıtin úshinshi jaq – tulǵa da toltyra alady. Al endi oqyrmandarda Memlekettik bilim berý jınaqtaý salymyn qandaı bankterde ashýǵa múmkindik bar deıtin saýal týyndaýy múmkin. Bul oraıda aıtarymyz Qazaqstan Respýblıka­sy Bilim jáne ǵylym mınıstrli­gi­ne qarasty «Qarjy ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamy operatorlyq ja­sap otyrǵan bul baǵdarlamaǵa qatysýshy bankter ázirge úsheý ǵana. Olar – «Halyq Banki» AQ, «Nurbank» AQ jáne «Sesnabank» AQ. Buǵan qosa bul bankterdegi salymshylardyń depozıtteri 10 mıllıon teńgege deıin Depozıtterdi kepilden­dirý qorymen kepildendirilgen. Árıne, bul kúnde qoǵamymyzda bank­ten nesıe alý úrdisi beleń alyp tur. Kez kelgen jaǵdaıda nesıe alatyn azamattar keıinnen sol aqshany ústeme aqysymen qosa qaıtarady. Al, Memlekettik bilim berý jınaqtaý salymyn ashýdyń bir paıdasy – ústemeni azamattarǵa bank pen memleket qosa beredi. Salymdy ashqan kez kelgen ata-ana balasynyń oqýy úshin ǵana aqsha jınap qoımaıdy. О́zin qamqor ata-ana retinde de sezinedi dep oılaımyz. Balalary da bolashaqqa senimmen qaraıdy. О́ıtkeni jandarynda qamqory bar. Qorǵany bar. Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan»