1991 jylǵy shilde aıynda Taldyqorǵan oblysyndaǵy «Qapal-Arasan» shıpajaıynda demalǵan edim. Dımash aǵanyń, Dinmuhamed Qonaevtyń jeke saýyqtyrý shıpajaıy da sol jerde bolatyn. Sanatorııdiń sol kezdegi bas dárigeri Bazarbek Turǵanbaev meni ertip baryp sol kisimen arnaıy tanystyrdy. Dımash aǵa munda jylda kelip demalady eken. Janynda jeke dárigeri, júrgizýshisi jáne aspazy bar. Dımekeńniń saıajaıy alty bólmeli bolyp shyqty. Bizdi, úsh-tórt kisini qonaq bólmesinde ózi qarsy aldy. Kelgenimizge qýanǵany júzinen kórinip turdy. Qaıdan kelgenimizdi, aýyl-aımaqtyń jaǵdaıyn, qalaı demalyp jatqanymyzdy surady. Aǵanyń janynda úsh-tórt saǵat otyryp qalyppyz. Shyǵyp bara jatqanymyzda árqaısymyzdyń qolymyzdy alyp turyp, ózine kelip turýymyzdy ótindi. Esikke deıin shyǵaryp salǵanynyń ózinen úlken kishipeıildilikti, qarapaıymdylyqty ańǵardyq.
Budan keıin Dımash aǵaǵa men jıi-jıi baryp turdym. Aǵa massajdy óz bólmesinde, em-domdy kópshilikpen birge qabyldaıtyn. Meni ózine erekshe ish tartyp turdy, qasynda bolǵanymdy qalady. Tańǵy asty iship, em-domdy alǵannan keıin aǵanyń janynda bolýdy men de ádetke aınaldyrdym. Bir-birimizge baýyr basyp ketkenimiz sonsha, serýenge shyǵatyn kezde meni kútip otyratyn boldy. Meni qasyna ertip, únemi birge júretin boldyq.
Bir kúni meni tez jetsin dep Dımekeń kóligin jiberipti. Sporttyq kıimimmen bara salǵan edim, aǵa kostıým-shalbar kıip kelýimdi tapsyrdy.
– Galstýgiń joq bolsa, shıfonerdi ashyp, qalaǵanyńdy al, – dedi. О́zimde galstýk bar ekendigin aıttym.
– Onda tez kıinip kele qoı, syrtta eki kólik kútip tur, – dedi.
Sóıtip, biz Taldyqorǵanǵa kettik. Aǵanyń janynda júrip, qaladaǵy talaı basshylardyń úıinde qonaqta da boldyq. Kúnderdiń kúninde menen óziniń janyna kóship kelýimdi ótindi. Jeke dárigeri bir sharýalarmen suranyp ketken eken. Janyna kóship baryp edim, rıza bolyp qaldy. Múmkinshilik bolǵan kezde biz de ol kisini arnaıy jerge qonaqqa shaqyryp turdyq. Zýhra jeńgemizdiń dúnıeden ótkenine úsh jyldaı bolǵan kez edi, din basshylaryn, ımamdar men demalýshylardy shaqyryp, as berip, quran da oqyttyq. Rızashylyǵyn bildirgisi keldi ǵoı deımin, birge júrgen kúnderden estelik bolsyn dep birge sýretke túsý úshin Taldyqorǵannan arnaıy sýretshi shaqyrypty. Sýrettiń syrtyna óz qolymen: «Qurmetti Appazǵa! 10.07.1991 jyl. «Qapal-Arasan» dep qoltańba jazyp berdi. Oǵan qosa meken-jaıy, telefon nómiri jazylǵan esimhatty, Japonııaǵa barǵanda alǵan bir galstýgin syılady. Sondaı-aq, ol kisi Taldyqorǵan qalasyndaǵy kitap dúkenderiniń birinen «Náýbet» degen kitap aldyrtqan edi, qoltańbasyn qoıyp, ony da maǵan syıǵa tartty. «Almatyǵa jolyń tússe habarlas» degeni áli este.
Búginde Dımekeńmen túsken sol sýret te, «Náýbet» degen kitap ta Shymkent qalasyndaǵy Qonaev murajaıynda saqtaýly tur.
Men sodan keıin Dımash aǵamen kezdesken joqpyn. Qý tirshilikten qol tımeı, áne baramyn, mine baramyn dep júrgende sum ajal aǵamyzdy ómirden alyp ketti.
Dinmuhamed aǵamyzben on bes kúndeı birge júrip, dámdes bolǵan sátterimdi eske alyp, ol kisiniń alyp túlǵaly uzyn boıyn kóz aldyma elestete otyryp, aıtylǵan aqyl sózderin, esime túsirip, bólisýdi jón kórdim. Dımash aǵamen júzdeskende ańǵarǵanym – bógde sózge joq, ózi ómir boıy shylbyryn ustaǵan saıasattan áńgimeni aýlaq buryp, kóbine adamnyń jeke basynyń abzal qasıetterin sóz etedi eken.
Barlyq bilimin, qabiletin óz halqyna arnap, rýhanı bolmysyn pák ustap, kisilikti tek eńbekten izdegen adam eken. Aldy keń, adamdy ashyq-jarqyn ózine tartyp otyratyn. Eńseli túrinen nur jaýyp turǵandaı ǵajap jan ekendigi bilinetin. Dıdarlasqan shaqtarymyzda meniń baıqaǵanym: Dımekeńniń júzinen rıza bolǵan meıirimdi kúlki kórinetin. О́te joǵary mádenıettilik, sypaıylyq, tazalyq, uqyptylyq, ımandylyq, ınabattylyq jáne kishipeıildilik qasıetterimen qosa, áńgimeshil eken. Bir kórgen adamnyń atyn umytpaı, eshkimdi jatyrqamaı, burynnan tanıtyndaı úıirip áketetin qasıetterine tańǵaldym.
Dımekeń taǵamdy talǵap, tek adal asty ǵana jeıtin edi. «Peıish jemisi» dep almany arshyp jeýdi, maǵan da tamaqtan keıin almadan kórińiz degen sypaıy usynysty ádetke aınal-
dyrǵany áli kóz aldymda. Dımekeńniń jumsaq daýysy Alataýdyń salqyn samalyndaı esilip turýshy edi.
Búginde ózim, Alla amanshylyǵyn berse, toqsanǵa jaqyndap qaldym. О́mirde talaı qaıratkerdi kórip, dámdes boldyq, jaqsy kóńilmen syılastyq. Al Dımekeńniń bolmysy solardyń eshbirine uqsamaıtyn. Aǵamyzdyń aqyl-parasaty bıik, ımandy dıdarynan dúnıe balqyp turatyn jan edi. Shıpajaıda kúnde Dımekeńmen birge júretinimdi kórgen ózge demalýshylardyń kóbi menen ol kisimen tanystyrýdy, birge sýretke túsýge kóndirip berýimdi ótinetin.
Dımekeń ekeýmizdiń áńgimemiz taýsylmaıtyn. Talaı estelikterin tyńdadym. Birde ol kisi Qytaıǵa barǵan saparynda Qazaqstandaǵy geologııa ǵylymy týraly baıandama jasaǵan eken. Qapshaǵaı kóliniń qalaı paıda bolǵany, Medeý muz aıdynynyń qalaı salynǵany týraly da óz aýzynan estidim. Birge ótkizgen ýaqyttyń bárinde taza aýada, tabıǵat aıasynda serýendegendi jaqsy kóretin. Ol kisi mergen de bolǵan eken. Dımekeń óz dáýiriniń saıasaty men zańyna oraı ádil bolýǵa tyrysty. О́ziniń aıtýy boıynsha da, jazǵan estelikterinde de «Shamam kelgenshe qııanatqa jol bermeýge tyrystym» dep bastaıtyn áńgimesin. Qyzmetten qýylyp, partııadan shyqqan talaı bastyqtyń Qonaevtan qoldaý taýyp, ádil sheshimdi sol kisiden kórgenin talaı jerde talaı adamnan estip júrmiz.
Ol kisini zamanynda ózge elderdiń prezıdentteri qurmettepti. Máselen, AQSh-tyń prezıdenti Dýaıt Eızenhaýer 1960 jyly «Men búgin zor tulǵamen qaýyshtym, saıasatker halyqtar danalyǵyn tolyq meńgergen adam. Ol KSRO-nyń sırek kezdesetin tulǵasy» degen eken. Al Úndistannyń premer-mınıstri Djavaharlal Nerý «Meıirim shýaǵymen, peıili keń halyqtyń perzenti bolýdan asqan baqyt joq. Sol halyq – qazaq halqy. Eliniń ótkenin umytpaı, keleshegi úshin qaltqysyz eńbek etken perzenti bar halyq ta baqytty. Sol tulǵa – Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev» dep baǵa bergen.
Qazaqstannyń qaı túkpirine barsańyz da, Dımekeńniń esimin jurt úlken qurmetpen ataıdy. Qonaevtyń ómirinen, qyzmetinen jas urpaq qandaı ónege, qandaı taǵylym alady? Endi soǵan toqtalyp kóreıik.
Birinshiden, úlken qyzmette júrse de adamgershiligin saqtap, el aldyndaǵy qyzmetin adal atqara bildi. Dımash aǵa saıası kósem ǵana emes, rýhanı kósem de bola bildi. Al rýhanı kósem aldynda halyq qashanda bas ıedi.
Ekinshiden, ol qandaı bıikke shyqsa da, laýazymnyń ýaqytsha, adamgershilikten basqasynyń baıansyz ekenin tereń uqqan.
Úshinshiden, Jaratqan ıemiz ony tekti etip jaratypty. Bilimdiligi, kóregendigi bir basqa, aldyna kelgen adamnyń ar-ojdanyn ardaqtap, syılap, mártebesin kóterip sóılesetin. Kisiniń sózin bólmeı, aıaǵyna deıin tyńdaıtyn.
Ol kisiniń taǵy bir qasıeti. Qudaıdy joqqa shyǵarǵan qoǵamda Allasyn eshqashan aýzynan tastaǵan emes. «Qapal-Arasan» shıpajaıynda aǵanyń «Iasyn» súresin uzaq oqyǵandyǵy týraly sondaǵy molda kisi aıtqan bolatyn.
Shaı ústinde ázil aıtyp, áıteýir ishimizdi pystyrmaıtyn. Maqaldatyp, máteldetip, sheshen sóıleıtin, azdaǵan aqyndyǵy da bar edi. Kóńili qandaı keń, jany darhan bolsa, júregi de jomart edi. Shet memleketten jeke esep-shotyna túsken karjylardy jetim-jesir, qarttar úıi, álsiz, naýqas jandarǵa aýdaryp otyrypty.
Men osylaısha Dımekeńniń janynda 15 kúndeı birge bolyp, aqyl-keńesin tyńdadym. Meniń úlken tulǵamen birge bolǵan sol kúnderim tálimge toly bir mektepteı boldy. Qazaqta Dımekeńdeı kósem tulǵaly, danyshpan, daryndy jan kemde-kem ekendigine kóz jetkizdim. Muny Allanyń maǵan bergen syıy dep esepteımin.
Appaz DOSQARAEV,
tyl jáne eńbek ardageri,
Arys qalasynyń qurmetti azamaty