Tirkeý meılinshe jeńildeıdi

Qazir ýaqytsha tirkeý týraly kóp aıtylyp jatyr. Bile-bilgen janǵa bul tirkeýdiń negizgi maqsaty – bir jerden ekinshi jerge túrli sebeptermen kelgen adamdardyń sanyn bi­lý. Sol arqyly aı­maq­ty da­mytýdyń mem­le­ket­tik já­ne óńirlik baǵ­dar­la­ma­syn daıyndaý barysynda ár eldi mekenniń damý áleý­e­tin anyqtaý úshin ondaǵy aza­mattar sanyn naqty esep­ke alý bolyp tabylady. Mine, osy negizder eseptele kele jumys ornyn ashý, mektep, aýrýhana salý jáne ınjenerlik-tehnıkalyq ınfraqurylymdy damytýdy josparlaý da júzege asady. Bir sózben aıtqanda, munyń bári adamdardyń ıgi­ligi úshin kerekti is. Al ór­ke­nıet­ti elder tájirıbesine qa­rar bolsaq, olarda eńbek ónim­­di­ligi de, jańa jumys oryn­­da­ryn tabý múmkindigi de óte jo­ǵary. Soǵan saı eńbek­aqy da tólenetini belgili. Adam­dar tur­mysynyń deńgeıi, ál-aý­qa­ty­nyń kórsetkishi eńbek­aqy­nyń mólsherine baılanys­ty desek, belgili bir óńirde qan­sha adam­nyń naqty jumys isteı­ti­nin aıqyndaý qajet. Bul oraıda adamdardy tura­tyn jeri boıynsha tirkeýdiń ózin­dik tıimdi jaqtary barlyǵy baı­qalady. Elimiz ishinde bir jaq­qa bir aıdan astam ýaqytqa sapar­lap barǵan adam, mindetti túrde sol turatyn jeri boıyn­sha tirkeýge alynýy tıis. Mun­daı tirkeý – álem boıynsha qa­­lyptasqan úrdis. Bizdiń elimizde de turǵylyqty jeri boıyn­sha nemese ýaqytsha tur­ǵyn jeri boıynsha tirkeý zań­men qarastyrylǵan. Oǵan el Úkimetiniń 1993 jylǵy «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy pas­port júıesi týraly erejeni», 2000 jylǵy «Halyqty qujat­tan­­dyrý erejesin» jáne 2011 jyl­ǵy «Ishki kóshi-qondy tirkeý ere­jesin» mysalǵa keltirýge bolady. Demek, bizdiń zań azamat­tardy turǵylyqty jeri boıyn­sha tirkeýdi kózdeıtini anyq. Sony­men qatar, mundaı min­det «Kóshi-qon týraly» Zań­da da qarastyrylǵan. Al tir­kel­meı turyp jatqandar úshin ákimshilik jaýaptylyq ta kóz­delgen. Bul oraıda kelgen azamat turǵylyqty jeri boıynsha tirkelmegen bolsa, onda sol úıdiń ıesi jaýapqa tartylady. Mundaı amal bir páterge sansyz adamdy tirkeı berýdiń jolyn kesse, ekinshiden, turǵylyqty jeri boıynsha tirkeýsiz júrýdi toqtatady. Munyń bári de sol jerde turatyn adamdardyń beı­bit turmysy men qaýipsizdigi úshin qajet. Ári bul arada zań­ǵa  eshqandaı qarama-qaı­shylyq joq. О́ıtkeni, Qazaqstanda tir­keý ınstıtýty 1993 jyly en­gi­zil­gen. Ol erkin júrip-turý quqyǵyn shektemeıdi, biraq jańa turǵylyqty jerge kelgen azamat óziniń mekenjaıy týraly habarlaýy tıis. Jańa mekenjaıǵa tirkelý úshin polısııadan nemese basqalaı organdardan qandaı da bir arnaıy ruqsat alý­dyń qajettigi joq. Tipti, tur­ǵylyqty mekenjaıy boıyn­sha tirkeýmen qatar, ýaqytsha kelgen jerinde tirkeý de júzege asyrylady. Ýaqytsha tirkeýge turý úshin burynǵy tirkeýde turǵan jerinen shyǵýdyń da qajeti joq, ıaǵnı turaqty tirkeýi saqtalady. Ýaqytsha tirkeý azamattardyń ózi kórsetken belgili bir merzimge resimdeledi, bul merzim ótkennen keıin tirkeý avtomatty túrde joıylady. Iаǵnı, ýaqytsha tirkeýden shyǵý úshin HQO-ǵa arnaıy barýdyń qajeti de bolmaıdy. Adamdar ýaqytsha tir­kel­mese, memlekettik qyz­met­ter­di, medısınalyq qyzmet kór­se­týlerdi, basqalaı áleýmettik ıgi­likterdi paıdalana almaıdy. Son­dyqtan, mindetti túrde tir­ke­­lýi tıis. Al tirkeýsiz júr­gen ýaqyty bir aıdan az bolsa, qu­qyq buzýshyǵa eskertý ja­sa­lady jáne tirkeýge turýǵa múm­­kindik beriledi. Sondaı-aq, ma­ńyzdy jańalyqtyń biri – ob­lys­tyq máslıhattarǵa kó­­shi-qon úderisterin retteý tár­­tibin be­kitý quqyǵynyń be­­­rilýi. Bul sol jáne basqa óńir­­­degi jaǵdaıǵa baı­la­nys­ty turǵ­ylyqty meken­jaı boı­yn­sha jekelegen tir­ke­lý erek­she­likterin bekitýge múm­kindik jasamaq. Sonymen birge, azamattardy tirkeý resimderi barlyq jer­de barynsha qarapaıym júr­giziledi. HQO-ǵa júgingende ol 15-20 mınýt ýaqyt alady. Ol úshin burynǵy turǵylyqty m­eken­jaıynan aldyn-ala tirkeý esebinen shyǵýdyń qajettiligi bolmaıdy, burynǵy mekenjaıynan tirkeý jáne shyǵarý avto­matty túrde júrgiziledi. Meken­jaı aýysqan kezde jańa qujattar alýdyń da qajettigi joq – barlyq málimetter aza­mat­­tardyń jeke kýáligindegi elek­trondy «chıpke» engiziledi. «Jalpy alǵanda, bizdiń eli­­­­mizdegi turǵylyqty nemese­ ýaqytsha mekenjaı bo­ıyn­sha tir­keý týraly zań tala­byna en­gizilgen ózgerister azamat­tar­dyń múddesin barynsha tıimdi qorǵaýǵa, sondaı-aq, ishki kóshi-qondy baqylaýdy jaqsartýǵa múmkindik beredi», deıdi Ishki ister mınıstrliginiń ókilderi. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»