Kenje bala týraly taqyryp issaparda júrgende, Makınkanyń qarttar úıinde bolǵan kezimde oıǵa oralyp edi. Qarsy aldymda janarymen jer shuqyp qazaqtyń qara shaly otyrdy. «Syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpeıdi» degendeı, ýaqyttyń qatal tezi tozdyrǵanymen, bir kezde eki ıyǵyna eki kisi mingendeı atpal azamat bolǵandyǵy andaǵaılap kórinip tur. Sol azamat búginde taǵdyrdyń salǵan júgin kótere almaı, eńkish tartqan, eńsesi tómen túsken. Eńsesi ǵana emes, rýhy da. Saýsaǵynyń ushtary tynymsyz dirildeıdi. Álde júıke, álde sary ýaıymnyń saldary. Júzindegi aıǵyz-aıǵyz ájim ókinishpen ótken ómirdiń tereń soqpaqtary tárizdi.
Bar aıtary táýbá. Nesi táýbá, qaı jetistikke táýbá?!. Asaryn asap, jasaryn jasap, kári qoıdyń jasyndaı jasy qalǵanda jer basyp tiri júrgen segiz bala asqar taý ákege qaramaı ketip, qarttar úıin panalap otyrǵandyǵy ma? Sol kezde oıyma qazaqtyń san ǵasyr boıy jalǵasyp kele jatqan kenje bala dástúri oralǵan. Kenje bala dástúriniń, qasıetti uǵymnyń ońbaı oısyraǵanynan shyǵar-aý, buryn mundaı úıdiń tórine ozbaq túgili, bosaǵasynan attap kórmegen qarııalardyń boıdaǵy qýat, janardaǵy ot azaıǵanda qarttar úıin panalaýy.
Kenje ul degenimiz kim? Kenje bala – otbasynyń eń kishisi. Yqylym zamannan beri shańyraqqa ıe bolyp qalý, ata-anany baǵý osy kenje balanyń mańdaıyna jazylǵan paryzy men qaryzy edi. Búgingi kúni osy dástúrdiń pyshaqpen keskendeı sap tyıylýy orny tolmas ókinishke uryndyryp otyr.
– О́zderińiz bilesizder, biz segiz aǵaıyndymyz ǵoı, – dedi úı ıesi Qonysbaı, – qazir tórteýimiz Astanada, tórteýimiz Kókshetaýda turamyz. Al kempir-shal aýyldan ketkisi kelmeıdi. Qanshama shaqyrdyq, endi qalǵan ólsheýli ǵumyrdy dúnıeniń rahatyn keship, bizdiń ortamyzda ótkizińder dep. Otbasyndaǵy úlkeni bolǵan soń inilerime de eptep qulaqqaǵys qylyp kórdim. Biraq, olardyń eshqaısysy aýylǵa barǵysy kelmeıdi. Tipti, áldebir sebeptermen otbasynan ajyrasqan, qazir ýaqytsha jumyssyz júrgen kishi inimniń de kempir-shaldyń qolyna baryp turýyna ábden bolar edi. Ata-anamyzdyń jastary da seksenge taıap qaldy. Endi aýyldyq jerde mal ustaý, mal ustaǵany bylaı tursyn, kúndelikti sýyn tasyp ishý, peshin jaǵý ońaı emes qoı. Áıteýir, el ishi bolǵan soń, elbesip-selbesip kún keship jatyr.
– Qazir qaı jaqqa qarasań da mundaı kórinis tunyp tur ǵoı,–dedi tórde otyrǵan Tórebek aqsaqal, – bizdiń elde 12 balasy bar otbasy bar edi. Álgilerdiń toǵyzy ul. Solardyń barlyǵy uıasynan qanattanyp ushqan qustyń balapandary tárizdi jan-jaqqa tarap ketti de, shúıkedeı kempir-shal quddy bir jetimder qusap aýylda qaldy. Tipti, aıtýǵa uıat. Qazaqtyń bir áke-sheshe on balany asyraı alady, al, on bala jınalyp ata-anany asyraı almaıdy degeni ras sóz. Keı-keıde oılaısyń, sonda ata-analar janyn jaldap, eńbek etip, osy balalardy ne úshin ósirdi? Kúndi túnge, túndi kúnge ulastyryp, tabany tastan taımaǵan tarlanboz tárizdi ýaqytpen sanaspaı eńbek etip, árbireýin kıindirip, ishindirip, óresi jetkenshe tálim-tárbıe berip, oqytyp-toqytqan eńbeginiń óteýi osy bolyp pa?
Ilki zamanda kenje ul ata-ananyń kóziniń aǵy men qarasyndaı óte qymbat bala bolatyn. О́ıtkeni, ol osy qara shańyraqtyń murageri jáne naq ıesi. Sol esepten de ata-ana oǵan úlken jaýapkershilik artyp, óziniń aqyl-keńesin aıryqsha iltıpatpen berýge tyrysatyn. О́zge baladan góri kenje balany kóbirek erkeletetin. Árıne, otbasynyń úlken balalary da ata-anasyna kómek berýleri kerek. Biraq, negizgi salmaq kenje balanyń moınynda.
– Qazirgi kúni Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyna qaraıtyn bizdiń otyz úıli Egindiaǵash aýylynda áýlettiń qara shańyraǵyn ustap qalǵan aǵamnyń balasy, Muqysh shaldyń nemeresi Qazbek qana. Jasymyz jer ortasynan aýǵannan keıin júrip-turý qıyn. Sonda da altyn besik aýyldy ańsap, saǵynyp baramyz. Saǵynyshtyń samaly kókirektegi kóp oıdy terbetkende, týǵan jerdiń gúli túgili, jýsanyn saǵynasyń. Sondaı saparda at basyn tireıtin jer – osy Qazbek otyrǵan qara shańyraq. Atamyz Muqyshtan qalǵan qara shańyraqqa ıe bolyp qalǵan Qazbek inim men Raýshan kelinimdi osy bilgendikteri úshin aıryqsha jaqsy kóremin. Kelinimniń mańdaıynan ıiskep, inimniń arqasynan qaǵamyn. Bizdiń aýylda bulardan basqa, qara shańyraqtyń berekesin qojyratpaı ustap qalǵan kenje bala jáne joq, – deıdi belgili aıtysker aqyn, jýrnalıst Jumabaı Esekeev.
Kenje bala jalǵyz bir ǵana shańyraqtyń ıesi emes eken. Bir shańyraq, bir áýlet bylaı turyp, bul dástúrdiń tutas aýylǵa qatysy bar. Aıtalyq, ár shańyraqta kenje bala qalyp, shańyraqqa ıe bolyp, tútin tútetip otyrsa, sol shańyraqtan áldeneshe bala órbimes pe edi. Bala bolsa, shaǵyn aýyldardyń túp qazyǵy bolyp otyrǵan mektep te jabylmaıdy. Elde bas kóterer azamattar uıysyp, qaýymdasyp eńbek etse, tirshiliktiń tynysy tarylmaıtyndyǵy aqıqat.
Demek, kenje bala ǵurpy áýlettiń ǵana taǵdyry emes, tutas aýyldyń, eldiń taǵdyryna áser etedi eken. Bul kúnde kenje balany týǵan jerdiń topyraǵynan taban aýdartqan bir esepten, jappaı jumyssyzdyqtyń salqyny. Eger aýylda jumys bolyp, aı saıyn turaqty jalaqysyn alyp otyrsa, kenje balalar ata-anasyna qamqor bolyp, álpeshtep baǵyp, aıalap kútip shańyraǵynda otyrmas pa edi. Kenje balalardyń ósip jetilgen uıasyn tastap, údere kóshýi shańyraqtyń ǵana emes, aýyldyń da qabyrǵasyn qaýsatyp ketti.
– Jas kelgen soń densaýlyǵyń da syr beredi. Al, ýaqytyly dárigerge kórinip, kútiný úshin qarttarǵa qalalyq jer qolaıly. Áıtpese, týǵan topyraqtaǵy, ózgeni bylaı qoıǵanda, jýsannyń ıisi de em ǵoı bizge,–deıdi Sosıalıstik Eńbek Eri, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, dańǵaıyr dıqan Turlybek Ábilpeıisov, – eldegi qorymda meniń jeti atamnyń zıraty jatyr. Men úshin eń qymbaty da sol. Sol dalanyń ár tasy, ár betegesi meniń kóz aldymda. Qazir ózim Baýyrjan esimdi balamnyń qolyndamyn. Qýanyshy men qaıǵysy astasyp, alma-kezek keletin myna ómirde san jaǵdaılar bolyp jatady ǵoı. Qabyrǵany qaýsatqan qaıǵylyǵa sabyr aıtý, kóńil bildirý, toıǵa baryp tóbe kórsetý mindet. Sonyń bári Baýyrjan men kelinniń moınynda. Allaǵa shúkir der otyramyz. Al, qazaqtyń kenje bala ǵurpy, nesin aıtasyz, tamasha dástúr edi ǵoı. Bir esepten meniń oıymsha áke shyn máninde óziniń bolmys-bitimimen, boıyndaǵy barlyq qasıetterimen áke bolýǵa tıisti. Sol bıikten kórinseń ǵana ózgeni bylaı qoıǵanda, óz úıińdegi bala-shaǵaǵa bedeldi bolasyń.
Kenje balanyń qara shańyraqtan at quıryǵyn úzip ketýiniń taǵy bir sebebi, kelin men eneniń arasyndaǵy qarym-qatynas. Onyń da sebep-saldary bizdińshe tym áride jatyr. Baǵzy zamandaǵydaı ár shańyraqtan áldeneshe balanyń órbýi sırek kórinis. Qazir qalalyq jerdi bylaı qoıyp, aýyldyń ózinde bir-eki balamen ǵana shekteledi. Áleýmettik-turmystyq jaǵdaıdyń jutańdyǵynan! Al psıholog mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, jalǵyz-jarym ósken balalar ózimshil. Tek óz qara basyn ǵana oılaıtyn adam bolyp qalyptaspaq. Al ondaı kelinniń kópshilik ortada, jańa otbasynda syıysa berýi múlde qıyn.
– Mońǵolııa qazaqtarynda ultymyzdyń burynǵy dástúrine áli kúnge deıin qylaýdaı kirshik túsken joq, – deıdi oblystyq fılarmonııanyń ánshisi, mádenıet qaıratkeri Gúljan Ahmetova, – joldasym, jazýshy Erbolat Baıattyń ata shańyraǵyna kelin bolyp túskende qınalǵanymdy kórseńiz ǵoı. О́ziniń naqty qaıyn atasy bylaı tursyn, tórtinshi, besinshi, altynshy, jetinshi atasynyń atyn ataýǵa bolmaıdy. Sóz arasynda atańnyń atyna uqsas sóz ketip qalsa, uıatqa qalasyń. Jalǵyz ol ǵana emes, san ǵasyr boıy úzilmeı jalǵasyp kele jatqan ata dástúr muqııat, múltiksiz saqtalǵan. Qazaqtyń qazaqtyǵyn tanytatyn da, qazaqty el qylatyn da osy ata dástúrimiz. Shańyraqtyń kenje kelinin aǵaıyn-týystyń, aýyl-aımaqtyń adamdary qaltqysyz syılap, qurmet kórsetedi. Kenje kelin de óz kezeginde syılastyqqa syzat túsermeýge tıisti. Kenje kelinniń qolynan et jaqyn aǵaıyn-týysty bylaı qoıǵanda, kórshi-qolań, aýyl-aımaq as ishedi. Adamdardyń arasyndaǵy qarym-qatynasty, alys-beristi rettep, barlyq is-áreketke uıytqy bolyp otyratyn da kenje kelin.
– О́r Altaıdyń arǵy betindegi, Qytaı elindegi qalyń qazaq ata dástúrge myqty, – deıdi Qytaı memleketiniń eńbegi sińgen ánshisi Tóken Ilııas, – olarda da qarttar úıi bar. Biraq, bir qýanatynym, ózge ulttyń qarııalarynyń qaı-qaısysy bolmasyn kezdesetin sol qarttar úıinde birde-bir qazaq joq. Ol eń aldymen, kenje balalardyń qara shańyraqqa ıe bolyp qalýynan. Tipti, talantty, daryndy balalardyń ózi shańyraqtan uzap ketpeı, ata-anasynyń qasynda otyr. Eger oqyp-toqyp, bilim alsa, táp-táýir qyzmet istep keter edi. Biraq, olar óz múddesinen ata-ananyń aldyndaǵy paryzyn joǵary qoıyp otyrǵandar.
Sóz túıininde, sharpysqan pikirlerdiń shyndyǵy – kenje bala dástúriniń áýlettiń ǵana emes, aýyl taǵdyryna qatystylyǵy der edik. Demek, jıyrma birinshi ǵasyrda bolashaqqa qalt-qult etip bara jatqan qarasha aýyldarymyzdyń shańyraǵy ortasyna túspeýi úshin, perzentterine jaryq dúnıe syılap, ómir deıtuǵyn ǵajaıyp syıdy usynǵan ata-analar botasynan aıyrylǵan Arýanadaı bozdap qalmaýy úshin qazaq qoǵamyna kenje bala dástúri aýadaı qajet eken. Al endi sony qalpyna qalaı keltiremiz? Áńgimeniń bar túıini osynda.
Baıqal BAIÁDILOV, jýrnalıst
KО́KShETAÝ