Onyń ájesi Kásip – úsh júzge aty málim Jaıaý Musanyń qyzy, atasy Qanı – Arqanyń Robın Gýdy ispettes Mádıdiń aǵaıyny. Osy sebepti, eki kúresker aqynnyń óleńderi men olar jaıyndaǵy ańyz-áńgimelerdi qarshadaı kezinen úlkenderdiń aýzynan estip, zerdesine quıdy, ekeýine uqsap júrek jutqan aqyn bolýdy kóksedi. Áıtse de, onyń ómiri, tipti ózi qatarly qalamgerge de uqsamaı, ózgeshe órbidi, shyǵarmashylyq joly da basqasha qalyptasty.
Pavlodar qalasyndaǵy №3 mektep-ınternattyń 9-synybynda oqıtyn talapker aqyn jurtshylyqtyń jadynan óshe bastaǵan ult qaharmandary men tulǵalardyń taǵdyrlaryn, ulttyq kóterilister men qozǵalystardyń tarıhyn bilmekke qushtarlyq tanytyp, kóp izdengen. Sábıt Muqanovtyń maqalalary jınaǵynan Alash qaıratkerleri Álıhan, Ahmet, Júsipbek, Mirjaqyp, Maǵjan jónindegi derekterdi tirnektep jınady, Serik Shákibaevtyń «Úlken Túrkistannyń kúıreýi» kitabynan Mustafa Shoqaıdyń obrazyn baıqap baıyptady, Ilııas Esenberlınniń «Qahar» romanynan ult azattyq kóterilisiniń kósemi Kenesary hannyń beınesin kórip, qaharmandyǵyna qaıran qaldy.
Áńgimemizdiń keıipkeri aqyn Arman Qanı nebári on bes jasynda 1969 jyly ultshyl jasóspirimderdiń «Jas ulan» atty jasyryn saıası uıymyn quryp, jurtshylyqty azattyqqa úndedi, otarshyldyqqa qarsy bas kóterýge shaqyrǵan óleńder jazdy. Memlekettik qaýipsizdik komıteti 1970 jyldyń qańtar aıynda atalmysh uıymdy áshkerelep, Arman men onyń úzeńgiles serikteriniń is-áreketterine tergeý amaldaryn júrgizdi. Resmı emes derek kózderine qaraǵanda, Pavlodar oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy belsendi jas ulandardyń birnesheýin bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna kesý jóninde Qazaqstan kompartııasy Ortalyq komıtetine usynys jasaǵan kórinedi, bulardyń baqytyna qaraı, Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev kelisim bermegen eken. Áıtse de, belsendi jasóspirimder jazasyz qalǵan joq.
Jas ulandardyń isi mektep jınalysy, komsomoldar jınalysy, ata-analar jınalysy, pedagogtar keńesi, qalalyq komsomol komıteti bıýrosynda qaralyp, bularǵa ústi-ústine moraldyq-psıhologııalyq soqqy berildi. Muǵalimderdiń biri jas ulandardy «Internattyń tegin tamaǵyn iship, ımperıalısterdiń sózderin sóılegen aramtamaqtar! Alash ordanyń soraqy isterine eliktegen sorlylar!» – dep ǵaıbattady, ekinshi bireýi: «Eger maǵan Stalın zamanyndaǵydaı bılik berse, bul balalardy ata-analarymen qosyp qoıyp, óz qolymmen atatyn edim!» – dep aıbat shekti. Osyndaı jıyndardyń sońynda Arman men birneshe serigine «Ulttyq saıasat máselesindegi óreskel ıdeıalyq-saıası qateligi úshin» degen aıyp taǵylyp, komsomol qatarynan shyǵaryldy jáne oqý-úlgerim tabeline tártibi «3» degen baǵa qoıylyp, mektepten qýyldy.
Osylaısha, kámelet jasyna tolmaı jatyp, qoǵamnan teperish kórgen bozbala aýylǵa kelip qara jumysqa boı usyndy. Maı aýdanynyń Aqshıman keńsharynda qyryqtyq, saqman, shóp egý, pishen daıyndaý tárizdi naýqandyq jumystarda shama-sharqynsha eńbek etti.
Amal ne, sezimtal aqynnyń óleńderi qyl aıaǵy aýdandyq gazetke de basylǵan joq. KGB-nyń qara tiziminde turǵan adamnyń týyndylaryn kompartııa basylymynda jarııalaý saıası qatelik sanaldy. Biraq, ultshyldyǵy úshin komsomol qatarynan jáne oqýdan shyǵarylǵan jas aqynǵa taǵdyr tosyn syılyq jasady: 1982 jyly onyń bir top óleńi Qazaqstan komsomoly syılyǵynyń ıegeri, elimizdiń ánuranyna aınalǵan «Meniń Qazaqstanym» óleńiniń avtory, kórnekti aqyn Jumeken Nájimedenovtiń sát sapar tileýimen «Qazaq ádebıeti» gazetinde jaryq kórdi!.. Al kelesi jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵy jáne Qazaqstan komsomoly Ortalyq komıteti uıymdastyrǵan shyǵarmashyl jastardyń «Jiger» festıvaline qatysyp, dıplomant atandy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, «Men qazaqpyn myń ólip, myń tirilgen!» dep, qazaqtyń muńy men shattyǵyn Keńes ókimetinen qaımyqpaı egile jyrlaǵan Juban Moldaǵalıevtiń qolynan dıplom aldy. Ile onyń týyndylaryna qazaq poezııasynyń kórnekti tulǵalary Qýandyq Shańǵytbaev pen Muzafar Álimbaev tolymdy baǵa berdi.
Jaqsylardyń jan jylýynyń arqasynda Arman aqynnyń shyǵarmashylyq jolyndaǵy siresken seń qozǵaldy.
Ol 1989 jylǵy aqpanda Oljas Súleımenovtiń Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy jarylystardy dereý toqtatý jónindegi ashyq málimdemesine oraı, Pavlodardaǵy ortalyq alańǵa taıaý kópshilik orynda qolyna plakat ustap turyp myńdaǵan beıbitshil adamnyń qolyn jınady. Ras, kóptiń arasynan muny keleke qylyp mysqyldaǵandar da, kerisinshe, qaterli iske bel býǵan buǵan ishteı jandary ashyp, músirkegender de ushyrasty. Ǵaıbattaý men tabalaýdyń talaıyn bastan ótkergen dini qatty jigit mundaı áreketterge selt etken joq.
Sol jyldyń qyrkúıek aıynda Almatyda ótken Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń tuńǵysh quryltaıyna delegat bolyp qatysty. «Nevada-Semeı», «Azat» qozǵalystary, «Qazaq tili» qoǵamy oblystyq uıymdarynyń is-qımyldaryna belsene aralasty.
Taǵdyry tartysqa toly talantty aqynnyń búgingi turmys-tirshiligi kóz qýantady. Birneshe kitaby shyǵyp, óleń ólkesindegi ómiri tyń týyndylarymen tolyqty. Dálirek aıtsaq, «Ar aldynda» (2001) jınaǵy, «Qyzyl túnektegi aq burqaq» (2004), «Tamshylar» (2004), «Shyndyqpen betpe-bet» (2006), «Juldyzdy tuman» (2008), «Sen jáne men» (2012), «Úılesim – Garmonııa» (2014), «Baıanaýyl jyrlary» atty jınaqtary jaryq kórip, shyǵarmashylyq joly shyraılana tústi.
«Ar aldynda» jınaǵy úshin Pavlodar qalasy shyǵarmashyl zııalylarynyń «Qaýyshý» sletinde «Jyldyń úzdik aqyny» ataǵymen marapattaldy.
Endi egemen eldiń oqýshylarynyń uıymy da «Jas ulan» atalady. Bir kezde ózi oqyǵan, qazirgi ýaqytta «daryndy balalarǵa arnalǵan gımnazııa-ınternat» atalatyn oqý orny Armandy «Jas ulan» uıymy qataryna oqýshylardy qabyldaý sharasyna arnaıy shaqyrǵan. Internattaǵy kórneki orynǵa úzdik túlekterdiń biri retinde onyń da fotosýreti ilinip, ómirbaıany jazylyp qoıylǵan.
Qalaı desek te, qazirgi ákimder Arman Qanıǵa qurmetpen qaraıdy, biri aqynnyń otbasyna jaıly páter berse, ekinshisi jyr jınaqtaryn shyǵarýǵa qoldaý kórsetti, endi biri grantpen, qurmet gramotalarymen marapattady. Memleket te, qoǵamdyq uıymdar da eńbegin eleýsiz qaldyrǵan emes. «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri», «Pavlodar oblysyna sińirgen eńbegi úshin», «Pavlodar qalasynyń qurmetti azamaty», «Baıanaýyl aýdanynyń qurmetti azamaty» ataqtarymen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine 20 jyl», «Pavlodar oblysyna 75 jyl», «Qazaq handyǵyna 550 jyl» merekelik medaldarymen, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń Alǵys hattarymen marapattalyp, qurmetteldi. Onyń keýdesine «Nevada-Semeı qozǵalysyna 25 jyl» tósbelgisin Oljas Súleımenovtiń ózi qadady.
Jýyrda «Sen jáne men» jyr jınaǵy úshin alashshyl aqyn Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵyna ıe boldy. Uly Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qarsańynda berilgen syılyqtyń mán-mańyzy azattyq úshin kúresken ol úshin aıryqsha ekeni anyq!
Raýan QAIDAR,
«Egemen Qazaqstan»