Syrtqy ister mınıstrliginen habar aldyq. Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne ózimizdiń Qazaqstannan jasaqtalǵan jýrnalıster korpýsy quramynda Iran Islam Respýblıkasyna jolymyz túsetin bolypty. Bul baspasóz týryn uıymdastyrýshy «Fars News» aqparattyq agenttigi eken. Maqsaty – memlekettiligine 2545 jyl tolǵan, sol ýaqyt aralyǵynan beri álemdik órkenıetke ózindik úlesin qosa bilgen eldiń búgingi ómirin ózi dos kóretin shet jurt ókilderine tanystyryp kórsetý, sol arqyly janashyr memlekettermen mádenı-rýhanı saladaǵy baılanystardy keńinen damytýǵa umtylý. «Jaqsy oı, izgi nıet, durys sheshim eken», – dedik ishteı. Sóıttik te, belgilengen kún, belgilengen saǵatta respýblıkalyq «Aıqyn» gazetiniń bas redaktory Nurtóre Júsip, «Qazaqstan» ulttyq telearnasynyń shef-redaktory Beınegúl Abaýova men «Habar» agenttigindegi «24 KZ» jańalyqtar baǵdarlamasynyń tilshisi Nazerke Sultanqulova jáne operatorlar Qýanysh Ábýov pen Serik Qońyrbaev bárimiz Almatydan Tegeranǵa ushtyq.
Iran astanasyndaǵy ımam Homeını áýejaıyna jetip, odan qala ortasyndaǵy «Asareh» qonaq úıine kelip ornalasqannan keıin «Fars News» ortalyǵyndaǵy júzdesý bastaldy. Bul Irandaǵy tuńǵysh táýelsiz agenttik eken. 2002 jyly aqpanda negizin qalaǵan ol dúnıejúzi men óz elindegi áleýmettik-saıası jáne ekonomıkalyq oqıǵalardyń barlyq qyrlaryn keńinen kórsetý maqsatyna qyzmet etetin aqparat mekemesi bolyp shyqty. Qazirgi kezde ózimiz sóz etip otyrǵan ujym ınternettiń tórt túrli saıty nusqalarynan oryn alyp, habarlaryn parsy, aǵylshyn, túrik jáne arab tilderinde taratyp keledi. «Al saıtqa oqyrmandardyń kirýi jónindegi kórsetkish boıynsha «Fars News» Iranda birinshi oryn alady», – dedi osy vedomstvonyń bas dırektory Seıd Nezomoldın Mýsavı.
Ol budan keıin agenttiktiń halyqaralyq bólimi jumysyna toqtaldy. Ondaǵy mamandar óz oqyrmandaryn meılinshe tolyqqandy jáne nanymdy málimettermen qamtamasyz etip turý maqsatynda mańyzdy aımaqtyq jáne halyqaralyq oqıǵalar týraly aqparlardy tolassyz berip turady eken. Osynyń nátıjesinde «Fars News» saıtyn paıdalanýshylar sany sońǵy kezderi óte jaqsy ósý deńgeıine ıe bolǵan. Atalmysh bólim sondaı-aq óz oqyrmandaryn Azııa elderiniń, sonyń ishinde Ortalyq, Shyǵys Azııa, Kavkaz memleketteriniń, Afrıkanyń, Amerıka men Eýropanyń, buǵan qosa Okeanııa men Úndi sýbkontınentiniń eldi eleń etkizetin jaqsy jańalyqtarymen shuǵyl tanystyryp turýdy óz jumystarynyń ózegi sanaıdy. О́mirge kelgen 15 jyldyń ishinde agenttik jurtqa qajetti degen aqparlardy jedel de keńinen bere alatyndyǵymen erekshelene otyryp, tek Iran BAQ-tary arasynda ǵana emes, sonymen birge, halyqaralyq basylymdardyń da qajetti habarlar alatyn kózine aınalyp úlgergen.
«Fars News» agenttigi 2010 jyly Irannyń Meshhed qalasynda óziniń aımaqtyq ókildigin qurypty. «Bastapqyda ol oqyrmandardy tek eldiń shyǵysy men soltústik shyǵysynda bolyp jatqan oqıǵalarmen ǵana tanystyryp turǵan, – deıdi bas dırektordan keıin sóz alǵan onyń zertteý jáne aqparattyq máseleler jónindegi orynbasary Saıd Iаsır Djebralılı. – Keıin bólimshe redaksııasynyń qamtıtyn aýmaǵy keńı túsip, onyń aıasyna Ortalyq Azııa men Aýǵanstan, Pákistan kirdi. Osyǵan baılanysty álemniń sóz etip otyrǵan bul jerlerinen túrli habarlardy jedel berip turý jolǵa qoıyldy. Qazirgi tańda agenttiktiń Meshhedtegi aımaqtyq bólimshesiniń ókildikteri Dýshanbe, Ashhabad, Kabýl, Islamabad, Bishkek jáne Tashkent qalalarynda da jumys isteıdi».
О́zimiz sóz etip otyrǵan aqparat mekemesinde 150 adam eńbek etedi eken. Olar otyrǵan ofısti aralap kórdik. Kompıýter klavıshin basqan, telefon qulaǵyn kótergen, monıtor ekrandaryndaǵy beınejazbalardy kóshirip jatqan qaınaǵan qyzý tirlik. «24 saǵat boıy osyndaı eńbek yrǵaǵy – deıdi moderator. – Munda álemniń ár túkpirinen kúndiz-túni aǵylǵan aqparattar qabyldanyp alynady. Suryptalady. О́ńdeledi. Sosyn teleradıonyń jańalyqtar lentasyna qoıylyp, gazetterge beriledi jáne bizben kelisimshartqa otyrǵan basqa BAQ-tarǵa jóneltiledi». Áńgime ıesiniń budan keıingi sózinen uqqanymyz, agenttik qyzmetkerleri kestelik aýysymmen jeti kún qatarynan jumys isteıdi eken. Bizdegideı senbi, jeksenbide demalý joq. Zaman talabynan qalmaý, ýaqytpen sanaspaı eńbek etý degen mine, osy-aý shirkin!
«Fars News»-tegi kezdesýden soń TMD-nyń 4 elinen kelgen jýrnalıster qaýymyna jaýapty ári aýdarmashy Haıreddın Hosımı bizdi Tegerandaǵy eń bıik ǵımarat – Mılad telemunarasyn kórýge baratynymyzdan habardar etti. Ulty tájik ol 1977 jyly Dýshanbe memlekettik ýnıversıtetiniń shyǵys tilderi fakýltetin bitiripti. Tilmash, tárjimeshilik qyzmetti keńes áskerleriniń Aýǵanstandaǵy 1979-1988 jyldary turǵan shekteýli kontıngenti kezinde bastaǵan eken. Sodan eline oralyp, beıbit ómirge endi kirise bergende Tájikstandaǵy azamat soǵysy bastalady da 1995 jylǵa deıin dala komandırleri men jergilikti bılik ókilderi arasyndaǵy araaǵaıyn tobynyń múshesi bolady. «Al 1998 jyldan bergi ómirim osy Iranmen tyǵyz baılanysty bolyp keledi, – dedi ol avtobýs ishindegi áńgimede. – Negizgi jumys ornym Meshhedtegi «Fars News» agenttiginiń aımaqtyq bólimshesinde. Basshylarymyz qajet kezde Reseı, Kavkaz, Ortalyq Azııadan kelgen sizder sekildi delegasııa ókilderine jolbasshy bolyp, aýdarmashylyq qyzmet kórsetý úshin Tegeranǵa shaqyryp alady».
Osylaı áńgime-dúken quryp otyrǵanymyzda Mılad telemunarasyna keldik degen habar da estildi. Ony keıde Bordj-e Mılad dep te ataıdy eken. Bul ómirge kelý, dúnıe esigin ashyp, ósip-órkendeý degen maǵynany bildiredi. Tegeran mýnısıpalıtetiniń tapsyrysymen 1997 jyly bastalyp, 2007 jyly aıaqtalǵan ǵajaıyp keshenniń bıiktigi 435 metr bolyp shyqty. Gıdtiń aıtýynsha, kúni keshege deıin ol álemdegi alyp ta asqaq telemunaralar arasynda 5-shi oryndy ıemdenip kelipti. Taıaýda ǵana Tokıodaǵy 634 metrlik Aspan aǵashy, Gýanchjoýdaǵy 600 metrlik Sholý alańy, Torontodaǵy 553 metrlik Sı-En-Taýer, Máskeýdegi 540 metrlik Ostankıno, Shanhaıdaǵy 468 metrlik Shyǵys injýi sekildi ǵajaıyptardan keıin bir saty keıin syrǵyp, 6-shy orynǵa túsipti. Kórneki qural retinde qoıylǵan dıagrammada odan soń Kýala Lýmpýrdaǵy 421 metrlik Menera kesheni tur. «Ár kállada bir qııal», – degendeı osy arada Nurtóre ekeýmizdiń oıymyzǵa ózimizdiń Alataý baýraıyndaǵy Almaty telemunarasynyń sap ete túspesi bar emes pe?! «О́z ýaqytynda dúnıejúzi boıynsha alǵashqy ondyqtyń ortasynan oıyp oryn alǵan «otandasymyz» qazir qaı deńgeıde eken?» – deımiz bir-birimizge kúbirlep. Sóıtsek, 1983 jyly boı kótergen 371,5 metrlik qazaqstandyq arhıtektýranyń óz kezindegi ozyq úlgisi qazirshe HHI ǵasyrdaǵy ǵajaıyptarmen ıyq tirese 14-shi orynda tur eken. «Bárekeldi!» – dedik súısinip. О́ıtkeni, álemde joǵarydaǵydaı aspanmen talasqan 45 nysan bar desek, solardyń ishinen mundaı dárejeden tabylý jaman emes. Bizdiń Kóktóbedegi osy Almaty telemunarasynan keıin Rıga, Berlın, Sankt-Peterbýrg keshenderi kózge shalynady. Salystyrý retinde aıta keteıik, Parıjdegi ataqty Eıfel munarasy bar emes pe? Sonyń ózi qazirgi fantastıkalyq keıiptegi sýpromatıkalyq sáýlet úlgilerine ilese almaı, 30-shy orynǵa túsip qalypty.
Gıdtiń sózine qaraǵanda, Mılad ǵımaraty eldegi kommýnıkasııa kózi – televıdenıe, radıo, elektronıkany keshendi túrde baılanystyratyn zamanaýı ortalyq eken. Bul ǵajaıyp qurylystyń irgetasyn sáýletshi Muhammed Reza Hafezı segiz buryshtan turatyn dástúrli parsy arhıtektýrasy negizinde qalap, ony HHI ǵasyr qurylysyna tán stılmen qabystyra bilgen. Sonyń nátıjesinde ǵımaratqa bári: túrli salada kelissózder júrgizetin konferens-zal, halyqaralyq bıznes ortalyǵy, týrısterge arnalǵan keńistiktegi sholý alańy jáne IT ofısi túgel syıyp tur. Buǵan 276 metr bıiktikte ornalasyp, búkil Tegerandy kóz aldyǵa ákeletin aınalmaly meıramhanany qosyńyz. Bári de jarasymdy. Bári de ásem ári ádemi. Toqeterin aıtqanda,bizge bul jer mynaý mazasyz ǵasyrdaǵy ý-shýdan ada kók júzindegi tynysh ta taza keńistik núktesi bolyp kórindi.
Osy kúni keshke jaqyn biz «Owj organization of media arts» («Úkimettik emes medıaóner uıymy») atty agenttikke de soǵyp, ondaǵy shyǵarmashylyq ujym jumysymen tanystyq. Uqqanymyz – bul mekeme Tegerandaǵy talantty sýretshi, rejısserler men erekshe qabiletke ıe ssenarıst, dızaınerlerdiń basyn qosyp, shaǵyn metrajdy kıno, derekti lentalar men kórkemsýretti fılm, fotoalbomdar jáne jarnamalyq sıpattaǵy telerolıkter shyǵarady eken. «Qazaqstannyń tabıǵaty bizdi óziniń qaıtalanbas sulý erekshelikterimen tańǵaldyrady. Tapsyrys bolsa, Astanada ótetin EKSPO-2017-ge arnap tanymdyq kıno jasap berer edik», – dedi kezdesýdi júrgizip otyrǵan moderator sóz arasynda. Ofıstiń kórme zalynda agenttiktiń shyǵarǵan kitaptary, ár janrda túsirgen fılmderi men ótimdi ıdeıalardy júzege asyrýǵa uıytqy bolǵan taqyryptyq sharalardan kóz tunady. Olardy kórgende munyń bárin bulardyń ózderi ǵana ómirge ákelmegenin, qajet jaǵdaıda qyzyq, tartymdy jobalardy qarjy jaǵynan qoldap, jetistikke sondaı joldarmen ortaqtasa jetip otyratynyn ańǵarǵandaı boldyq. Bul ózimiz sóz etip otyrǵan mekemeniń stýdııa zalyndaǵy Muhammed paıǵambar týraly fılmniń qalaı túsirilgendigi týraly jankeshti jumysty sıpattaǵan derekti lentany kórgennen keıin týǵan oı edi.
Al «Owj organization of media arts» sarapshylarynyń aıtýy boıynsha «Paıǵambar» kartınasy rasýldyń ómiri týraly trılogııanyń birinshi bóligi bolyp tabylady deıdi. Ol salallahý ǵaleıhı ýasalamnyń 12 jasqa deıingi balalyq shaǵyn sýretteıdi. Fılmde sonymen qatar qasıetti Islam dininiń paıda bolýy tarıhı kezeńiniń Batys álemi úshin onshalyqty tanys emes beımálim tustary da barynsha ashylyp, aıshyqtalyp kórsetiledi.
Atalmysh lentany jasaý jolynda álemdik deńgeıdegi rejısser Madjıd Madjıdı bastaǵan halyqaralyq shyǵarmashylyq top kóp eńbek sińirgen. Olar kartınany túsirýge kirispes buryn taqyrypty tereń meńgere túsý maqsatynda óte aýqymdy zertteý jumystaryn júrgizip, Taıaý Shyǵystaǵy Lıvan, Irak pen Soltústik Afrıkadaǵy Marokko, Aljır, Týnıs elderinde saqtalǵan áldeneshe ondaǵan tarıhı mátinderdi muqııat súzip shyqqan. Fılmniń ssenarııin daıyndaýdy 2007 jyly qolǵa alǵan rejısser onyń tek qara jumysqa qajet nusqasyn daıyndaýdyń ózine ǵana eki jylǵa jýyq ýaqytyn jumsapty.
Kınolentanyń negizgi túsirilimi Tegerannan 55 shaqyrym jerdegi landshafty ejelgi Mekke men Medıneniń tabıǵatyna uqsaıtyn aýmaqta júrgizilgen. Osy úshin bul mańda «Nur» dep atalatyn arnaıy dekoratıvtik qalashyq ta salynǵan. Kórinistiń taǵy bir bólikteri Desht-Lýt shóli men Parsy shyǵanaǵy jaǵalaýynda, sondaı-aq, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy elinde júzege asypty. Túsirilim prosesine qajet qyzmet adamdary men ssenarıı tobyn, sondaı-aq, rejısserlerdi qospaǵanda, kartınaǵa 500-den astam akter tartylǵan. Lentany daıyndaýǵa shaqyrylǵan mamandar qatary da biraz memlekettiń basyn biriktiredi. Olardyń arasynda úsh fılmi «Oskar» syılyǵyn alǵan áıgili ıtalıan kınooperatory Vıttorıo Storaro, montajdaýshy Roberto Perpınıanı, arnaıy effektiler jasaýshy Skott Anderso, kompozıtor Alla Rakha Rahman, sýretshi-qoıýshy Mohsen Shah Ebrahımı bar.
Kartına naqtyly tarıhı derekter negizinde túsirilgen. Ol VII ǵasyrdaǵy Arabııa túbeginde bolǵan oqıǵalardy baıandaıdy. Fılmniń tarıhı dińgegi adamzatqa Muhammed paıǵambar ákelgen moraldyq jáne adamgershilik qundylyqtar týraly syr shertýdiń irgetasy bolyp tabylady. Nege deseńiz salallahý ǵaleıhı ýasalam sanaǵa sińirgen sol asyl qasıetter – qaıyrymdylyq, meıirimdilik, jomarttyq, ulaǵattylyq, taǵattylyq pen adam balasyn izgi sezimmen qurmetteýshilik kez kelgen halyqtyń barlyq ýaqyttardaǵy izgi nıeti bolyp keledi.
Bul kıno «Shetel tilindegi eń úzdik kórkem fılm» nomınasııasy boıynsha «Oskar» syılyǵyna usynylypty. Lentanyń atalyp otyrǵan saladaǵy jetistigi óte joǵary ekeni daýsyz shyǵar. Degenmen, onyń eń basty qundylyǵy, sirá, búgingi tańda adamzat qoǵamy erekshe dilgir bolyp otyrǵan rýhanı ómirge nár bererlik qýatty serpinde bolsa kerek. Shyndyqtyń shyraıyn shyǵara jetkize alatyn bul fılm, ásirese, Islam dinine degen kózqaras pen pikirlerdiń san alýandyǵy keń óris alyp, jaqsylyq pen jamandyq kóp jaǵdaıda qatar básekege túsip jatqan myna mazasyz zamanda jurttyń neniń ne ekenin durys aıyra bilýleri úshin erekshe qajet te óte kerek bolyp tur.
* * *
– Búgingi saıahatymyzdy osy qaladaǵy ımam Homeını turǵan úıdi kórýden bastaımyz, – dedi jolbasshymyz tańerteńgilik shaıdy iship otyrǵanymyzda. – 1979 jylǵa deıin aıatolla Parıjde emıgrasııada bolatyn. Shah rejimi qulatylǵan soń Tegeranǵa kelip, osyndaǵy ýchılısheniń oqytýshylar úıinde turdy. Sodan soń Kým qalasyna qonys aýdarǵan-tyn. 1981 jylǵy júrek talmasynan keıin dárigerler aıatollany bilikti medısına mamandary mol astanada turmasa bolmaıdy dep sheshken.
– Sonda bizdiń baratynymyz qaı úı? Imamnyń ýchılıshedegi baspanasy ma, joq álde...
– Kým qalasynan kelgennen keıingi oryn tepken mekeni.
...Shahardyń soltústigine qaraı bettep kelemiz. Júre-júre taý bókterindegi Djamaran dep atalatyn mahallaǵa jettik. Bul kedeıler turyp, tirshilik etetin oram eken. Kósheleri óte tar. Ary qaraı avtobýs bara almaıtynyn bilip, jaıaý tarttyq. Esimizge 80-jyldardaǵy jaǵdaı tústi. Ol kezde Keńes Odaǵy men Iran arasyndaǵy qarym-qatynas ári-sári kúıde edi. Kináli, árıne, KSRO. Astamshyl derjava sol ýaqytta Aýǵanstanǵa ásker kirgizgen. Iran buǵan narazylyq bildirmeı tura almaǵan. Budan keıin Keńes eli bir ýaqyt Iraktyń dosy bola qalǵan. О́zimen jeti jyl soǵysyp jatqan qarsylasyn qarý-jaraqpen qamtamasyz etip jatqan jurtqa Irannyń ishi qalaı jylysyn. Osyndaı jaǵdaılar eki eldi tomaǵa tuıyqtyqta ustap turǵan edi. Sondaı kezde, ıaǵnı, 1989 jyldyń qysynda «Pravda» gazetinde KSRO men Iran arasyndaǵy qarym-qatynastyń qalpyna kelýine jańa qadam jasalǵany týraly habar jylt ete túspesi bar ma?! Onda: «Orta Shyǵys elderine sapary barysynda Keńes Odaǵynyń Syrtqy ister mınıstri E.A.Shevardnadze Iranǵa keldi. Resmı qabyldaýlardan keıin osy eldiń rýhanı jetekshisi ımam Homeınıge kelip júzdesti», – degen sóılemder bar bolatyn. «Sol osy jer emes pe eken? – deımiz ishteı. – Olaı bolǵan kúnniń ózinde úlken eldiń úlken vedomstvo basshysy anaý tómennen myna betkeıge deıin jaıaý júrip keldi degenge kim senedi? Ony kórgen-bilgen bireý bar ma qazir?».
Mine, osyndaı oılarmen qam kirpishten soǵylǵan kózge qorash dýal janyna kelip toqtadyq. Bul Hasan shahıd kóshesi dep atalatyn múıistegi aıatolla Homeını turǵan úı mańaıy eken. Qaqpany Ahmad Fallah Mehrderdjı atty adam ashty. Ony ımamnyń burynǵy kúzetshileriniń biri dep tanystyrdy bizdi ertip júrgen kisiler. Aýla ishine zer sala qaraýdamyz. Oń jaqta bar-joǵy eki bólmelik kishkentaı úı kórinedi de, sol jaqta osy baspana esiginen shyǵa sala birden meshitke ótip ketetin shaǵyn aspaly jol tur. Qujyranyń óte tar ekendigine baılanysty bárimiz ishke kire almadyq. Baspana jaǵdaıyn tek terezeden ǵana kórip, tanysýǵa múmkindik aldyq.
Bólme ishi tym jupyny. Edende kónetoz sur kilem jatyr. Sol jaq buryshtaǵy áınekti shkafta onshaqty kitap kórinedi. Al oń jaqta shaǵyn dıvan tur. Sodan soń... ıá, sodan soń... Bizdiń kózimizge túsip, oılandyrǵany tórdegi qabyrǵada súıeýli turǵan eki maıly boıaýly sýret boldy. Bireýi basyna juqa sálde oraǵan jas bala beınesindegi rásim de, ekinshisi júzim ósirýshi baǵban ba, sondaı portret. Aýdarmashy bulardy ımam Parıjdegi emıgrasııadan Tegeranǵa qaıtqanda ózimen birge alyp kelgen eken dep túsindirdi. 12 sharshy metrlik shaǵyn bólmedegi bar nárse mine, osy. Basqa eshteńe joq.
Baspaldaqqa buryla bere kúzetshini sózge tarttyq. Ahmad Fallah Mehrderdjıdiń aıtýyna qaraǵanda aıatolla Homeını dárigerlerdiń talap etýimen Kýmnan Tegeranǵa keler aldynda Úkimet adamdaryna myna jaǵdaıdy eskertedi. Ol memleket menshigindegi keremet kottedj nemese baı jıhazǵa toly páterge turýdan bas tartqan uıǵarym edi. «Maǵan, – deıdi ımam, – sheneýnikter emes, qarapaıym halyq turatyn aýdannan, sondaǵy meshiti irgeles jerden úı izdeńder. Jalǵa alynatyn ol baspana óte qarapaıym bolsyn. Aqshasyn ózim tóleımin». Sol, mine, osy mekenjaı eken. Qojaıynyna aı saıynǵy 15 dollar aqysyn berip, zaıyby ekeýi barǵa qanaǵat degen taqýalyq uǵymmen tirlik keshken ımam munda ómiriniń sońyna deıin turypty.
– Úı de, aýla da, barlyǵy onyń kózi tiri kezindegideı saqtalyp tur, – dedi áńgimege aralasqan kúzetshi. – Birde ol kisi namaz oqıtyn meshitti retke keltireıik dep ony árlep, syrlaı bastaǵanbyz. Imam muny kórip qalyp: «Nemene, qaladaǵy barlyq meshitterdiń qabyrǵalary osylaı jańartylyp jatyr ma? Qoıyńdar muny. Odan da irgedegi myna qarapaıym halyqtyń qulaǵaly turǵan qujyralaryn jóndeseńdershi», – dedi. Imamnyń myna sózinen keıin jumysty dereý toqtata qoıdyq. Baıqaısyzdar ma, mine, sodan beri myna meshit jartylaı syrlanǵan kúıi áli tur.
– 1989 jyly Iranǵa resmı saparmen kelgen KSRO Syrtqy ister mınıstri Edýard Shevardnadzeni ımam osynda qabyldady ma? – dep suradyq kelesi kezekte murajaı-úı shyraqshysynan.
– Iá, – dedi ol. – Kezdesý osy jerde boldy. Elshilik ZIL-i tar kósheden óte almaǵany esimizde. Sol sebepti kólik kósheniń anaý basynda qalyp qoıdy. Al odan túsken qonaqtar bolsa, tómennen mynaý tóbege deıingi joldy jaıaý júrip otyryp kelgen.
– Homeınıge berilgen hat... Ol ne, qandaı qujat edi? Qazir ony biletinder bar ma?
– Birinshiden, – dedi osy kezde sózge aralasqan Haıreddın Hosımı, – Keńes Odaǵy Syrtqy ister mınıstriniń munda ákelgeni hat emes-tin. KSRO basshysynyń jaýaby edi. Ekinshiden, ol sapardyń mán-jaıy Edýard Shevardnadzeniń memýarynda anyq aıtylǵan. Qazir besin ýaqyty ǵoı. Biz myna meshitke kirip namaz oqyp shyqqansha, kómekshim Aıdarı sizderdi anaý bólmedegi Wi-Fi arqyly estelik kitaptaǵy derekti taýyp beredi. Sony oqyp, otyra turyńyzdar.
Aıtqandaı-aq, E.Shevardnadzeniń 2011 jyly Máskeýde jaryq kórgen memýary ınternetten tez tabyldy. Ondaǵy baıandalǵan jaıǵa qarasaq, másele bylaı eken. 1989 jylǵy qańtarda ımam Homeını Kreml basshysyna hat jazady. Fılosofııalyq mánge ıe bul qujatta qaıta qurý avtoryna kommýnızmnen bas tartý qajettigin, bul reformator onyń qolynan keletinin aıtady. Sóıtedi de, ony qazirgi dúnıe men o dúnıe týraly oı bólisýge shaqyrady. Kommýnıst, ateıst M.Gorbachev muny túsinbeıdi. Dogmaǵa ǵana júgingen, fılosofııany bolmyspen baılanystyra bilmegen ol ımamǵa «elderimiz arasyndaǵy qarym-qatynasty qaıta qalpyna keltireıik, óńirlik baılanystardy damytyp, jandandyraıyq» degen sıpatta jaýap beredi de ony tapsyrýdy Orta Shyǵys týrnesine attanǵan E.Shevardnadzege júkteıdi. Ony kýáger óz memýarynda bylaı dep baıandapty:
«Iranǵa kelgennen keıin osy eldiń Syrtqy ister mınıstri Valaıatı maǵan ımamnyń kezdesýge daıyn ekenin aıtty. О́ziniń kóńil-kúıiniń bolmaýyna jáne dárigerlerdiń aqyl-keńesine baılanysty Homeını buǵan deıin sheteldikterden eshkimdi qabyldamaǵan jáne áńgimelespegen eken. Júzdesýdi uıymdastyrýǵa jaýapty resmı adamdar maǵan bul múmkindikti KSRO sekildi uly derjavanyń Syrtqy ister mınıstrine kórsetilgen qurmet dep túsindirdi.
Aqpan aıynyń basy edi. Qar jaýyp turdy. Imamnyń úıi qala shetindegi taýdyń bıik betkeıinde eken. Páterdiń kireberisinde meshittegideı aıaq kıimdi sheshý kerek boldy. Men qasymdaǵy adamdardyń aıtqanyn istep, olardyń ózderi sııaqty shulyqpen ǵana qaldym. Bul maǵan azdap qolaısyzdyq týǵyzdy. Dıplomatııalyq ádepke saı kıingen, biraq aıaq kıimsiz resmı keıiptegi adamdy kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi. Yńǵaısyz-aq.
Imamdy únsiz kútip otyryp, úı ishine kóz júgirttik. Taqýalyq turmys. Budan ómirdiń mánin uǵynýǵa basa mán beriletini kórinip turdy. Osylaı 15 mınýttaı otyrdyq. Bir ýaqytta bólmedegi adamdar qozǵalaqtaı bastady. Kózimizge aldymen ımamnyń balasy kórindi. Maǵan erekshe izet bildirgen ol Homeınıdiń kele jatqanyn ıshara-ymmen jetkizdi. Sodan kóp keshikpeı basynda jergilikti dástúrge saı shaǵyn ári juqa qara sáldesi bar, sur kıimdi, ádemi júzdi, aq saqaldy áljýazdaý qart kisi kirdi. Ol amandasyp, qarsy aldymyzdaǵy dıvanǵa baryp otyrdy da bárimizge barlaı qarady. Ýaqyt ótkizbeýge tyrysqan biz aldymyzdaǵy qaǵazdarymyzdy yńǵaılaýǵa kiristik. О́ıtkeni, mana ımamdy tosyp otyrǵanda Valaıatı KSRO basshysynyń jaýap hatta ne jazǵanyn 15-20 mınýttan asyrmaı, áńgimelep bergenim jón ekenin eskertip aıtqan edi. Men solaı ettim de. Imam sózimdi únsiz tyńdady. Keıde basyn ızegenin de baıqap qaldym. Sonan soń tereń oıǵa berilip, biraz otyrdy da bylaı dedi.
– Men Gorbachevti oıǵa júırik adam dep estigen edim. Biraq myna jaýapqa qarap, kóńilim qalyp otyr. Oǵan jibergen hatymda adamzattyń qazirgi dúnıedegi jáne o dúnıedegi orny týraly paıymdarym aıtylǵan-tyn. Biraq... Men bul dúnıeniń problemalary týraly kóp oılana bermeımin. Bizdiń qaı-qaısymyz da az da bolsa o dúnıe týraly paıymdaýdy jón kórýimiz kerek edi. Osy máselege jaýap ala almadym. Degenmen, hatta eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty qalypqa keltirý degen pikir bar eken. Bul máselege kelsek, men muny qoldaımyn.
Ol osy sózderden keıin ornynan turyp qoshtasty».
E.Shevardnadze óz esteliginde mine, osylaı deıdi. Atalmysh kezdesýden soń, eki el arasyndaǵy qarym-qatynas aıtarlyqtaı jaqsarǵan. О́ńirlik baılanystar damyp, óz arnasyna túsken.
...Meshittegi túski namazdan shyqqan soń Djamaran mahallasyn artqa tastap bara jatyp, Hasan shahıd kóshesindegi kishkentaı úıge qaıyra kóz saldyq. Osynda, qalyń buqara halyq mekendegen oramda 1989 jylǵy 3 maýsymda Homeını qart dúnıeden ozypty. О́zi jáne zaıyby ǵana turǵan shaǵyn qujyrada ımamnan tábárik bolatyn ne qalǵan deısizder ǵoı. Aıtaıyq: táspi, jaınamaz jáne eki-úsh aýyz ósıet. О́mirden óterinde ımam óziniń qajet degen aqyl-oılaryn halyq aǵartý isine paıdalanyp, sol salaǵa arnaýdy tapsyrypty. «Meni rýhanı basshy emes, qyzmetshi dep atańdar, – degen eken jaryqtyq otandastaryna. – Islam bizdi halyqqa qyzmet etýge, buqarany ádiletsizdikten qorǵaýǵa, kembaǵaldardyń muń-muqtajyna qarasýǵa mindetteıdi. Muny júzege asyrýǵa kóp nárseniń keregi joq. Men máselen shahtyń ozbyrlyǵyna qalamymnyń jáne birneshe paraq qaǵazdyń kúshimen qarsy shyǵyp kúrestim ǵoı». Sosyn dana qart óziniń aty men bedeline qarap balalary men týystaryn bılik oryndaryna qoımaýyn ótingen. Taqýa aǵzam bizdiń oıymyzsha osyndaı adal, asyl adamgershil qasıeti arqyly artyndaǵy izbasar urpaqtaryna ózi qurǵan ıslam memleketiniń ımandylyq uıyǵan úlgisin, barlyq dinder men konfessııa adamdarynyń ortaq moraldyq qaǵıdattar jáne áleýmettik-ádilettilik negizinde birlesýiniń uly maqsatyn qaldyrǵany anyq. Iá, solaı.
* * *
Túske tarta Iran shahtarynyń saraılary ornalasqan Saadabad keshenine qaraı bet aldyq. Taý baýraıyndaǵy bul jer bizge qatty unady. Mundaǵy rezıdensııalar HH ǵasyrdyń basynda salynǵanymen, qazirgi zaman talabyna tolyq sáıkes keletin keremet meken-jaı bolyp shyqty. Keshen Tegerannyń soltústik jaǵynda ornalasqan. Kezinde onyń 110 gektar jerdi alyp jatqan aýmaǵynda shahtyń ózi men úrim-butaǵyna tıesili 18 saraı bolǵan eken. Bul kúnderi olardyń kópshiligi halyqqa mýzeı retinde qyzmet atqaryp tur.
Keshendegi eń negizgi ǵımarat – eki qabatty Aqsaraı. Ol bylaıynsha «mýzeı mellad», ıaǵnı «ult murajaıy» dep atalady. Saraı Pehlevı áýletinen shyqqan eń alǵashqy bıleýshi Reza shahtyń pármenimen 1937 jyly salynǵan. 1942 jyldan bastap munda onyń uly, Pehlevılerdiń ekinshi ámirshisi Muhammed Reza da turyp, 1979 jyly búkilhalyqtyq tolqý bastalǵanda shetelge osy jerden ketýge májbúr bolǵan.
Jalpy sany 54 bólmeden turatyn bul ǵımaratta kimder bolmaǵan deseńizshi. 1937-1979 jyldar aralyǵynda Iranǵa kelgen memleket, úkimet adamdarynyń munda tabany tımegenderi neken-saıaq deıdi gıd. Solardyń ishindegi eń sońǵylary 1977 jyly osy elge qurmetti qonaq retinde shaqyrylǵan Iordanııa koroli Málik Hýseın men 1978 jyly resmı sapar aıasynda joly túsken AQSh prezıdenti Djımmı Karter eken.
– Aıtpaqshy, Stalın de osynda bolǵan, – dedi ekskýrsovodtan keıin ile ún qatqan aýdarmashy Haıreddın Hosımı oılanyp turǵan Nurtóre ekeýmizge qarap. – Keshe sizder 1943 jylǵy Tegeran konferensııasy bolǵan jerdi qalaı kóremiz dep edińizder ǵoı. Birden aıtaıyn, ol tarıhı kezdesý keremet zamok nemese ataqty qorǵan, jeke vıllada ótkizilmegen. Sebebi, bul sol ýaqyttaǵy nemis dıversanttary tarapynan óte qaýipti edi. Sondyqtan basqosýǵa KSRO men Ulybrıtanııa elshilikteriniń úıleri tańdalǵan. Ony qaıtar jolda syrtynan kóresizder. Al Stalınniń munda kelýi... Ol myna jaǵdaıǵa baılanysty bolǵan.
Áńgime ıesiniń sózine qaraǵanda shah Muhammed Reza Pehlevı 1943 jyly 23-24-tegi jas jigit eken. Konferensııa kúnderinde monarh-bıleýshiniń óz eline kelgen úsh uly derjava basshylaryn úıine shaqyryp, iltıpat kórsetýge oıy ketedi. Osy nıetin bildirgende Rýzvelt dimkás densaýlyǵyn alǵa tartyp, rahmet aıtady. Cherchıll jumysynyń kóp ekenin syltaýratyp, bas tartady. Stalın: «Iran – úlken, ejelgi memleket. Elińizdi syılaımyz. Halqyńyzǵa qurmetpen qaraımyz. Sondyqtan shaqyrýyńyzdy qabyl alamyn. Biraq kúzet, qaýipsizdik máselesi bizdiń jaqtan bolsyn», – deıdi.
Keńes Odaǵynyń kósemi túsken KSRO elshiliginiń úıi men Saadabad baýraıyndaǵy shah turatyn Aqsaraıdyń arasy 7 shaqyrymdaı jer eken. Mine, sol aralyqqa keńes áskerleri kontıngentiniń kúsheıtilgen kúzeti qoıylady. Stalın kelip jaıǵasqannan keıin dastarqan basynda túrli taqyryptaǵy áńgimeler bastalady. Úlken astan keıingi shaı ishý rásimi kezinde shah KSRO basshysynan otbasy, balalary týraly suraıdy. «Eki ul, bir qyzym bar, – deıdi bul saýalǵa qonaq. – Úlken er balam soǵys bastalǵanda maıdanǵa attanǵan. Qazir nemis tutqynynda. Kishi ulym – ushqysh. Ol da maıdanda». Sonda qalaı? – deıdi joǵarydaǵy sózdi estigennen soń ań-tań bolǵan shah. – Siz úlken memlekettiń úlken basshysysyz. Sóıte tura tutqynda otyrǵan ulyńyzdy qutqarýǵa qolushyn sozbaýyńyz...». «Joq, – dep jaýap beredi buǵan Stalın. – Soǵys eshkimdi tańdamaıdy. О́ltirip, jutyp, qurtyp jatyr. Sol qan qasaptyń ishinde kimder joq deısiń. Bireýdiń jalǵyzy, ekinshisiniń jan jary... Bári-bári de bar. Meniń balam solardan artyq pa? О́z qaıǵymdy halyq qasiretinen bólip qaraı almaımyn. Soǵys tragedııasy, mine, osynda».
Haıreddınniń joǵarydaǵy áńgimesinen keıin Aqsaraıdy qaıtadan aralaı bastadyq. Baıqaǵanymyz, ol negizinen nemis arhıtektýrasy úlgisimen salynǵan eken. Biraq ishki bólikteri túgeldeı fransýzdardyń HVII-HVIII ǵasyrlardaǵy ǵımarattary nusqasy boıynsha jasalypty. Sondyqtan ınterer zattarynyń basym bóligi Parıjden ákelingen bolyp shyqty. Desek te, tereze men baspaldaq jáne bólme jıekterindegi áshekeıler, jıhazdar, kilemder men shamdaldar Shyǵys áleminiń atrıbýttarynan quralǵan. Mınıatıýralyq stıldegi olardyń bári de qaraǵan kózdiń jaýyn alatyndaı óte ádemi, áserli.
Bizdi qaıran qaldyrǵany Aqsaraıdyń janynda turǵan etik boldy. Iá, bul kádimgi ózimizge tanys etik edi. Biraq uzyndyǵy kisi boıyndaı. Baqsaq, ol Muhamed Reza shahtyń orasan zor etip jasalynǵan eskertkishiniń bir bóligi eken. Eldegi 1979 jylǵy tóńkeristen keıin eskertkish-tulǵanyń tizeden joǵary tusy kesip alynyp tastalǵan da onyń qonyshty etigi osylaı qalyp qoıypty. Shamasy, áldeneni meńzeıtin nyshan esebinde tursyn degen bolýy kerek. Ol sımvol bizdiń oıymyzsha, eskertkishtiń eń tómengi tuǵyry Iran jeri bolsa, etik – qylyshynan qan tamǵan shahtyń beınesi. Al aıaq kıimniń nán, jalpaq tabany monarh-bıleýshiniń buqara halyqty aıaýsyz taptap, ozbyrlyqpen janshyǵany degenge saıady.
Saraıdyń dál aldynda osy el eposyndaǵy Arash atty batyrdyń eskertkishi tur. Bul – mıfologııalyq sadaqshy mergenniń personajy. Ańyzdyń aıtýynsha, Iran men Turan soǵysyp jatqan kezde ol sadaǵynan atylǵan jebe arqyly eki eldiń shekara beldeýin anyqtap berýge tıis bolǵan. Osyǵan kóp kúshin jumsap, qaıratyn sarqa daıyndalǵan Arash pirine syıynyp, zildiń kúshin shaqyryp, sadaǵyn aspanǵa zyrqyrata atyp jibergennen keıin, jerge es-tússiz qulap túsedi. Esil er osylaısha jan tásilim etkenimen, týǵan eline Iran jerlerin qaıtartyp bergizgen eken! «Shahnama» dastanynda sadaqshy atqan jebe sońynan qosyla shapqan birneshe salt attynyń ókpesin óshirip, oq úsh kún, úsh tún boıy toqtaýsyz ushypty. Mine, Eýropanyń keı elderindegi ańyzdar boıynsha, bireýler qolyna sadaq ustap, atqan jebesi túsken jerden ózine laıyqty jar izdep júrse, Ortalyq Azııanyń eposyndaǵy personaj el-jurtynyń múddesi men bolashaǵy úshin turyp jatqan jeriniń kólemin kóbeıtemin dep janyn beredi.
* * *
...Kún eńkeıip qalǵan kez. Tegerannyń qyz-qyz qaınap jatqan ortalyq oramy. Ondaǵy Nofl-le-Shato kóshesi. Osyndaǵy kólik keptelisinde turmyz. Ýaqyt ótkizý úshin avtobýs terezesinen jan-jaǵymyzdy sholyp qoıamyz. «Áne, ana jaqqa qarańyzshy, aǵa!» – dedi bir kezde janymda otyrǵan Nurtóre. Ol nusqaǵan tusqa kóz tiksem, 200 metrdeı jerde Reseı Federasııasy men Ulybrıtanııa eliniń týlary jelbirep tur. Solardyń elshilikteriniń úıleri-aý shamasy. Qaıta-qaıta qaraımyz. Sebebi, bul ǵımarattar bizderdi zaryqtyra kúttirip qoıǵan aınalma joldyń ústinen anyq kórinedi eken. Oǵan qosa olar bir-birine qarama-qarsy ornalasqan. Onyń álmısaqtan osylaı ekenin ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynda Tegeranǵa KSRO-nyń munaı jónindegi ókili bolyp kelgen jazýshy, pýblısıst Sabyr Sháripov «Rýzı Iran» joljazbasynda aıtyp ótken. Bul eki el vedomstvosy baıaǵy patsha zamanynan beri baqtalas edi deıdi qalamger. Ony sol kezderi aǵylshyndardyń orys elshiliginiń aýlasynda ne bolyp jatqanyn kórip turamyz dep óz ǵımarattaryn bir qabatqa bıiktetkeninen, ol pıǵyldy sezgen qarsy jaqtyń da óz keńse keshenin eki qabatqa joǵary kótergeninen, aqyry bul taıtalas eki jaqtyń da elshilik úıleriniń tórt-tórt qabatqa baryp toqtaǵanynan baıqaýǵa bolady.
– Mine, osy jerde 1943 jyly Tegeran konferensııasy ótken, – dedi bizdiń nazarymyz aýǵan jaqty nusqaı sóılegen Haıreddın. – Basqosý kezinde Cherchıll men Stalın óz elshilikterinde turýdy qalasa, Rýzvelt AQSh dıplomatııalyq korpýsy ornalasqan úıdi emes, KSRO ǵımaratyn durys kórgen. Sebebi, sol kezdegi Amerıka elshiligi Tegerannyń shetki jaǵyndaǵy qaýip-qateri kóp, júris-turystary kúmándi adamdarǵa toly oramǵa qonys tepken edi.
– Nemis dıversanttary «úlken úshtik basshylaryna» báribir qastandyq jasaý pıǵylynan qaıtpaǵan ǵoı.
– Iá. Aldymen olar áýe arqyly Tegerannan 70 shaqyrym jerdegi Kým kóli mańaıyna 6 radısti túsiredi. Bular Berlınmen baılanys jasap, Otto Skorsenı bastaǵan negizgi topty qabyldaıtyn qupııa aerodrom daıyndaı bastaıdy. Sol kezde aǵylshyndardyń MI-6 qurylymymen birlese qımyldaǵan keńestik barlaýshylar qarsylastaryn qolǵa túsiredi. Olar barlyq barlyq jospardy biledi. Sóıtip konferensııa ashylýǵa birneshe kún qalǵanda Tegeranda qımyl jasaýǵa tıis jaý tyńshylaryn jappaı tutqynǵa alý operasııasy júrgiziledi. Sonyń nátıjesinde nemisterdiń 400-den astam agenti qamaýǵa alynady. Eń sońynan astyrtyn jumys isteý tásiline kóship ketken dıversanttardyń Frans Maıer atty jetekshisi qolǵa túsedi. Ol saqalyn boıap, ósirip jiberip, Ulybrıtanııa elshiliginiń ar jaǵyndaǵy armıan zıratynda kór qazýshy bolyp jumys istep júrgen jerinen ustalady.
– Men 1943 jylǵy Tegeran konferensııasy ótken tarıhı oryndy kórdim, – dedi joǵarydaǵy áńgimeden keıin jolbasshymyz Haıreddın Hosımı. – Osydan 5 jyl shamasy buryn Máskeýden bıznes ókilderiniń kelgeni bar. Olarmen Reseı elshiligi úıindegi kezdesýge Iran jaǵynyń isker toptary da shaqyryldy. Solarǵa meniń tárjimashy bolýyma týra keldi. Úzilis kezinde dáliz qabyrǵasynan bir nárseni baıqap qaldym. Ol Stalın, Rýzvelt, Cherchılldiń 1943 jyly osy Tegeranda qatar otyryp túsken tarıhı sýreti edi. Al onyń janyndaǵy sary, jez taqtaǵa basqosýdyń osy qabattaǵy zalda ótkeni týraly anyqtama jazylyp qoıylypty. (Ras eken. Elge kelgen soń kompıýterden qarasaq, Irandaǵy Reseı elshiligi saıtynda 1943 jylǵy Tegeran kezdesýi ótken zal, portret jáne eskertkish taqta, bári-bári tur eken. – Avt.)
– Al «Aqyldyń azaby» shyǵarmasynyń avtory, dıplomat Aleksandr Grıboedovke ornatylǵan eskertkish she? Ol qaıda? Osy jerde dep edi ǵoı, – deımiz biz jazýshy Sabyr Sháripovtiń osydan 80 jyl burynǵy jazbasyndaǵy derekti esimizge túsirip.
– Ol... áne! Elshilik aýlasyndaǵy alleıany kórdińiz be? Sol jerde tur.
Muny aıtqan osy saparǵa RIA-Novostı agenttigi atynan kelgen máskeýlik áriptesimiz Natalıa Chernısa edi. Arasy ashyq temir shybyq qorshaýdyń ar jaǵyndaǵy buldyraǵan beınege oılana qaraǵan ol bizdi jazýshy Iý.Tynıanovtyń «Ýázir Muhtardyń ólimi» shyǵarmasyndaǵy oqıǵalardan múlde bólek tyń derekterdi aıtýymen eleń etkizdi. Onyń áńgimesine qaraǵanda 1829 jylǵy sol qandy oqıǵada patshalyq Reseı dıplomatııalyq ókildiginiń basshysy A.Grıboedov pen kúzetke jaýapty 35 kazak áskeri túgel qaza tabady. Jasyrynyp tiri qalǵan hatshy, jalǵyz kýáger N.Malsevtiń jazbasyna qaraǵanda, elshi denesiniń zaqymdanǵany sonsha, keıinnen sarapshylar ony sol qolynyń bilezik tusyndaǵy dýelde alǵan jaraqat izi boıynsha ǵana tanıdy. Mán-jaı hattalyp, qaǵazǵa túsip bolǵan soń A.Grıboedovtyń denesin Grýzııaǵa ákelip, sondaǵy Davıd shirkeýi janyna, al mıssııany qorǵap qaza tapqan 35 kazaktyń súıegin Tegerandaǵy Tatevos áýlıeniń armıan ǵıbadathanasy aýlasyndaǵy baýyrlastar zıratyna qoıady.
Irandaǵy orys elshiligi úıi qıratylyp, ondaǵy qyzmetshilerdiń túgeldeı óltirilýi Reseı jaǵynan úlken dıplomatııalyq daý týyndatady. Soltústiktegi kórshisinen seskenip, qarym-qatynasty qaıtadan qalypqa keltirý úshin parsy shahy Peterbýrgke óziniń nemeresi Hozrev-Mırza basqarǵan resmı delegasııany jóneltedi. Elshiler Reseı ýákiliniń ólimi úshin resmı keshirim surap qana qoımaıdy. Sonymen qatar tógilgen qannyń óteýi retinde I Nıkolaıǵa ózderi ákelgen mol tartý-taralǵyny tapsyrady. Olardyń ishinde álemdegi eń baǵaly tastardyń birinen sanalatyn mólsheri 88 karat dep baǵalanǵan áıgili «Shah» almazy da bar edi. (Búginde ol Máskeý Kremlindegi Almaz qorynyń kolleksııasynda tur. – Avt). Arada 80 jyldaı ýaqyt ótken soń Irandaǵy orys kolonııasy joǵaryda sóz etilgen qyrǵyn qurbandaryn este qaldyratyn belgi turǵyzýǵa dep aqsha jınaıdy. Sol qarajatqa skýlptor Beklemıshev 1912 jyly A.Grıboedovke qola eskertkish jasap, ony 1829 jylǵy qıratylǵan elshilik úıiniń janyna ornatady.
...Saparymyz aıaqtalýǵa bir kún qalǵanda jumys óte qaýyrt bolyp ketti. Olar: Parlament úıine barý, «Boıan» atty úkimettik emes mádenıet ortalyǵyndaǵy dóńgelek ústelge qatysý, ózimizdiń osynda, Tegeranda ornalasqan Qazaqstan elshiligine kirip shyǵý sııaqty is-sharalar edi. Mine, solarǵa qaıtsek úlgeremiz dep júrgenimizde Iran astanasyndaǵy ataqty Azadı arkasyn baryp kóretin toptan qalyp qoıyppyz. Qonaq úıge kelip, keshki tamaǵymyzdy ishkennen keıin Nurtóre, Beınegúl, Nazerke men Serikbol, Qýanysh bárimiz taksı jaldap, joǵarydaǵy aıtylǵan ǵajaıyp nysandy kórýge attandyq.
Barǵanda bildik, arkanyń keı jerinde jóndeý jumystary júrip jatyr eken. Soǵan qaramastan ony asyqpaı tamashalap, biraz jaǵdaılarǵa kóz jetkizdik. Atap aıtqanda, Tegerannyń rámizi sanalatyn Azadı munarasy «bostandyq záýlimi» degen maǵynany bildiretin uǵym bolyp shyqty. Keshen 1971 jyly parsy eli memlekettiliginiń 2500 jyldyǵyna arnap salynypty. Joba avtory sol kezde 24 jasqa jańa ǵana tolǵan talantty arhıtektor Hýsseın Amanat edi deıdi gıd. Arkanyń Azadı atynan basqa «Iran qaqpasy», «Tegerannyń Eıfel munarasy» degen sııaqty ataýlary da bar bolyp shyqty. Bıiktigi 45 metrlik osynaý orasan zor keshenniń qurylysyna Isfahannyń aq mármárinen turatyn, kólemi jáne salmaǵy kompıýtermen qatań eseptelgen 800-ge jýyq tekshe tas – blok paıdalanylypty.
Sóz etip otyrǵan nysannyń aýmaǵy 50 sharshy shaqyrymǵa jýyq jerdi alyp jatyr eken. 4 lıft jáne 2 aınalma jol arqyly munaranyń eń shyrqaý bıigine kóterilýge bolady. Avtor ıdeıasy boıynsha duǵa jasaý ústindegi adamnyń joǵary kóterilgen qoly beınelengen ádemi aq mármár eskertkish mańy adamdar óte kóp jınalatyn jer ekenin uqtyq. Sol sebepti de ol álemniń túkpir-túkpirinen kelgen týrısterdiń, sýretshilerdiń, fotograftardyń nazaryn ózine erekshe aýdarady deıdi ekskýrsovod. Biz munda keshke, ińir qarańǵylyǵy túsken kezde kelgenbiz. Sonda baıqaǵanymyz, túnde Azadı munarasy, ondaǵy alań, kókke qaraı shapshyǵan sýburqaq ǵajaıyp kóriniske aınalyp júre beredi eken. Aq mármár qabyrǵa neon shamdarmen astasyp, ártúrli túske enýde. Ásirese, munaranyń elektr jaryǵy effektisimen Irannyń ulttyq týynyń túsin beıneleıtin sáti tipti ǵajap. Osynyń bári adamdy qyzyqtyrady. О́zine erekshe baýrap tartady. Tolqytady.
...Tegeran. Imam Homeını atyndaǵy á