Astana kelissózderinen Arab elderi ne kútedi?

Astanada Sırııa boıynsha kelissózder 23 qańtarda ótedi dep belgilengen. Dúnıe júzine tanymal buqaralyq aqparat quraldarynda Astananyń aty jıi atalyp, Qazaqstan Prezıdentiniń uıytqy bolýymen, Reseı, AQSh, Túrkııa jáne Irannyń qoldaýymen bas qalamyzda Sırııa úkimeti men oppozısııa ókilderi arasynda ótetin kelissózderdiń nátıjelerin halyqaralyq qoǵamdastyq taǵatsyzdana kútýde. Sırııa sońǵy bes-alty jylda ártúrli kúshterdiń geosaıası teketires alańyna, aımaqtaǵy turaqsyzdyq pen terrorızmniń basty taralý oshaǵyna aınalýy beker emes.   Bir kezderi Arab elderi arasyn­daǵy eń ilgerishil, damyǵan Sırııa mem­lekettiligine orny tolmas zalal keltirilip, qoǵamdyq-saıası ınstı­týt­tardyń byt-shyty shyǵyp, qalalary men ınfraqurylymdary, tarıhı murasy qıratylyp, halqy jik-jikke bólinip, bosyp ketken. Sırııada rım, hrıstıan, abbasıd, saljuq, osman dáýirlerine jatatyn tarıhı eskertkishter joıyldy. Sonda jerlengen ata-babalarymyz – ǵulama Ábý Nasyr ál-Farabı men Egıpet pen Sırııanyń XIII ǵasyrdaǵy bıleýshisi Sultan Áz-Zahır Beıbarystyń da mazarlary qaraýsyz qaldy. 2011 jyly aımaqta «Arab kóktemi» degen uranmen keń taraǵan qoǵamdyq narazylyq sharalary basynda beıbit sıpat alǵanymen, ózge saıası kúshterdiń aralasyp, iritki salýymen úkimet pen halyq arasyndaǵy qaqtyǵys tutanyp, azamat soǵysyna alyp kelgen. Keıinirek ishki soǵys aımaqtyq jáne halyqaralyq kúshterdiń qatysýymen gıbrıdtik, aralas soǵysqa aınalyp, tek Taıaý Shyǵys qana emes, sonymen birge, Eýropa, Túrkııa, Afrıka, Ortalyq Azııa sııaqty basqa da aımaqtarǵa qaýip tóndire bas­tady.  Sırııa soǵysynda jarty mıllıon kisi ólip, sırııalyqtardyń kórshiles elderge bas saýǵalap jappaı kóshýi úlken halyqaralyq máselege aınaldy. «Arab kóktemi» saıası-áleýmettik ahýaldyń nasharlaýynan bastaý alǵanymen, Sırııadaǵy ishki jaǵdaıdyń ýshyǵýyna aımaqtaǵy ıdeologııalyq jáne konfessııaaralyq básekelestik sebep boldy. Radıkaldy uıymdardyń yqpalymen jastar arasynda dinı ekstremızm ıdeıalary keń tarady. Geosaıası maqsattardy kózdegen alpaýyt jáne aımaqtyq memleketter soǵysýshy taraptarǵa, óz jaqtastaryna qarýmen, qarjylaı jáne moraldyq qoldaý kórsetti. AQSh, Eýropalyq Odaq, Túr­kııa, Saýd Arabııasy, Qatar qarýly op­po­zısııany, al Reseı men Iran Damask úkimetin qoldady. 2015 jyly Reseı Federasııasy Sırııa aýmaǵyna óz áskerin engizgeli beri soǵystaǵy áskerı tepe-teńdik Sırııa úkimetiniń paıdasyna kúrt ózgerdi. 2016 jylǵy kóktemde jáne kúzde Jeneva, Vena jáne Lozanna qalalarynda ótken kelissózder, sonymen birge, AQSh jáne Reseıdiń syrtqy saıasat vedomstvolary basshylarynyń kezdesýleri eki jaqqa paıdaly bolǵanymen, mardymdy nátıje bermedi. Taraptar arasynda terrorshyl toptardy oppozısııadan ajyratý jóninde senimsizdik pen bir-birin aıyptaý kóp bolǵandyqtan, Sırııa kelissózderi tyǵyryqqa tireldi. 2016 jylǵy tamyzda Reseı men Túrkııa arasyndaǵy saıası daǵdarys Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń da jeke úles qosýymen óz sheshimin tapty. Sankt-Peterbýrgte qol qoıyl­ǵan Reseı-Túrkııa kelisimi Taıaý Shyǵys­taǵy geosaıasat pen qaýipsizdik júıesine ózgerister alyp keldi. Ekijaq­ty mańyzdy kelisimniń artynan Túr­kııa óz qaýipsizdigin qorǵaý maqsatyn­da Sırııanyń soltústiginde «Evfrat qal­qany» atty áskerı operasııa júrgizýge kiristi. Al keıbir oppozısııalyq toptar Aleppo mańynan ál-Bab mańyna oıysty. Reseı men Túrkııa tolyǵymen qorshaýǵa alynǵan  Aleppo qalasynan beıbit turǵyndar men qarýly oppozısııany qala syrtyna shyǵarý operasııa­larynda mańyzdy ról atqardy. Jeltoqsan aıynda Reseı, Túrkııa jáne Iran Máskeýde qabyldaǵan deklarasııada Sırııa memleketiniń zaıyrly sıpaty, jeriniń tutastyǵy basa aıtyldy. Keıin Qazaqstanǵa Sırııa boıynsha kelissózderdi Astanada ótkizý týraly usynys jasaldy. Elbasy N.Nazarbaev Qazaqstannyń atalǵan beıbit kelissózderdi ótkizýge daıyn ekenin málimdedi. Astanada ótetin kelissózdiń 9 aqpanda Jenevada BUU deńgeıinde uıymdastyrylatyn kelissóz úshin paıdaly bolýy múmkin. 29 jeltoqsanda Túrkııa men Reseıdiń bastamasymen Sırııa úkimeti jáne oppozısııa arasynda atysty toqtatý jóninde kelisimge qol qoıyldy. Keıinirek atalǵan kelisim BUU Qaýipsizdik Keńesinde qaralyp, biraýyzdan qabyldandy. Odan beri atysty toqtatý reji­mine birneshe márte qaýip tóngenine qara­mastan, Sırııa qarýly oppozısııasynyń toǵyz-on eki toby Túrkııanyń jáne taraptardyń yqpalymen Astanaǵa  kelýge kelisimin berdi. Astana kelis­sóz­deriniń negizgi maqsaty – atysty toqtatý rejimin nyǵaıtý, halyqaralyq baıqaýshylardy aımaqtarǵa jiberý sııaqty saıası emes, áskerı máselelerdi sheshý. Sondyqtan Qazaqstanǵa keletin oppozısııa ókilderiniń basym bóligin áskerı kadr­lar quraıdy. Oppozısııany «Jáısh ál-Islam» tobynyń jetekshisi Muhammad Allýsh bastap keletin boldy. Bul kandıdatýrany, jalpy, Astanada ótetin kezdesýdi «Sırııadaǵy kelissózder jónindegi joǵary keńes» te syrttaı qoldaıtynyn málimdedi. Qalǵan «Ahrar ásh-Sham» sııaqty alty top áliptiń artyn baǵyp, atysty toqtatý rejimin «jartylaı» qoldap otyr deýge bolady. Olar Idlıb mańyndaǵy terrorlyq top dep tanylǵan radıkaldy «Jábhat Fath-ásh-Sham» jasaqtaryna jaqyndyǵymen kózge túsken. Jalpy, Astanada ótetin kelis­sóz­derge ártúrli kózqaras aıtylýda. Negizi, arab jáne sheteldik sarapshylar aldaǵy kezdesýge baılanysty kúmán nemese úmit bildirip otyr. Mysaly, «Chazam Haýs» zertteý ortalyǵynyń mamany Lına Hatıb atysty toqtatý áskerı oıynnyń bir bóligi dep paıymdasa, Charlz Lıster Sırııadaǵy soǵystyń áli toqtamaǵanyn aıtyp, oppozısııa jaǵdaıdyń ózgerýin kútetinin aıtty. Arab qoǵamyna kelsek, árıne, dúnıe júziniń basty qaqtyǵysyna aınalǵan Sırııa máselesiniń jýyrda ońaı sheshile salatynyna eshkim senbeıdi. Degenmen, beıbit arabtardyń basym bóligi Sırııada soǵystyń tezirek aıaqtalyp, qantógistiń toqtaǵanyn kútip otyr. Arab basylymdary sońǵy bir aı kóleminde Astanada ótetin kelissózderge aıryqsha kóńil bólip, qarama-qaıshy saraptamalar usynýda. Mysaly, «Ásh-Sharq ál-Aýsat» atys­ty toqtatýdyń garant el – Reseıdiń ózi úshin mańyzdy ekenin jazsa, «Ráı-ál-Iаým» ydyrańqy oppozısııa úshin Astanaǵa baryp, kelissóz ústeline otyrýdan basqa amal joq ekenin aıtýda. «Orient-news» oppozısııalyq portaly Astanadaǵy kezdesýge qarsy taraptyń jeńimpaz, al oppozısııanyń jeńilgen tarap retinde qatysatynyn alǵa tartyp, sońǵysynyń óz talaptaryn batyl túrde aıta almaıtynyn jazdy. Basylym Astanadaǵy kezdesýde Sırııa tóńkerisi talaptarynyń tolyq eskerilmeıtinin, qarsy taraptyń ustanymyn kúsheıtetinin, tipti oppozısııanyń Astanaǵa kapıtýlıasııaǵa qol qoıýǵa bara jatqanyn aıtady.  Portal Astanaǵa keletin oppozısııalyq toptardyń Damaskiniń áskerine qosylyp, IShIM men «Fath-ásh-Sham» terrorlyq uıymdaryna qarsy soǵysqa qatystyrylyp, odan ári bólshektený múmkindigin tilge tıek etti. Sebebi, terrorlyq toptarǵa birlesken shabýyl uıymdastyrylǵan jaǵdaıda radıkaldy toptarǵa búıregi buratyn kóterilisshilerge de qıyn bolatyny belgili.  Toptar radıkaldy jáne radıkaldy emes eki topqa bólinýge májbúrlenýi múmkin. Sondyqtan avtor Sırııadaǵy soǵys áli jalǵasady dep sanaıdy. Kóptegen taraptar AQSh-tyń jańa prezıdenti D.Tramptyń bılikke kelýin kútip otyr desek, jańylmaımyz. Astanada josparlanǵan kelissózder Sırııa men Taıaý Shyǵys tarıhyndaǵy sapaly sekiris jáne dáneker núkte bolý múm­kin­digi de aıtylýda. «Ál-Ahbar» gazeti Astana kelis­sóz­derinde kúrdeli halyqaralyq jáne aımaqtyq saldarlary bolatyn máselelerdiń qaralatynyn, kezdesý nátıjeleriniń saıası sheshim jolyn jańa belesterge bastap, Sırııa soǵysynyń taǵdyryn ózgertýi múmkindigin jazdy. Basylym úsh memlekettiń yqpalymen ótetin kezdesýdiń aımaqtyq jáne halyq­aralyq saıası jaǵdaıdyń kele­shegin anyqtaıtynyn kóldeneń tartty. «Reuters» te Sırııanyń atalǵan úsh el­diń yqpal alańdaryna bólinetinin aıtty. Qazir úsh eldiń sarapshylary arasynda Sırııaǵa baılanysty pikir­talastar júrip jatyr. Sırııalyq saıasattanýshy Hısam Shýaıyb «Xinhua» agenttigine bergen suhbatynda «Astana kelissózderi – saıa­sı sheshimdi izdeýdiń nátıjesi. Iаǵnı, kelissózder Reseı, Túrkııa jáne Iran arasynda júrdi. Bul kelissózderge Túrkııanyń qatysýy da asa mańyzdy» dep málimdegen. Shýaıyb «Biz qazir halyqaralyq, aımaqtyq jaǵdaıdyń túbegeıli jáne shynaıy ózgerýiniń aldynda turmyz. Eger basqa da toptar oq atýdy toqtatsa, Astana kelissózderi Jeneva kelissózderiniń aldynda saıası kartaǵa aınalar edi», dedi. Sırııalyq saıasattanýshy Mahır Ihsan qazirgi jaǵdaıdyń Astana kelis­sózderi úshin áli pisip-jetilmegenin alǵa tartady. «Burynǵy kezdesýlerge qa­raǵanda, Astanada ótetin kezdesý kúrde­li bolǵanymen, qazirgi saıası ahýal jáne maıdandaǵy jaǵdaı kelissózder úshin qo­laıly emes», dep topshylaıdy ol. Op­pozısııa ókili Ala Arafat «Astana ótetin kelissózder daǵdarysty toqtatý úshin tarıhı múmkindik bolǵandyqtan, sátti aıaqtalýy tıis», deıdi. Qalaı desek te, Astanada ótetin kez­desýden baıqaýshylar kóp nárse kútpe­genimen, kelissózderdiń ótýiniń ózi beı­bitshilikke qaraı jasalǵan al­ǵash­qy ári mańyzdy qadam ekenin moıyn­­daıdy. Arab jáne shetel­dik basylymdarda Astana kelissóz­deriniń kóp talqylanýy sonyń aıǵaǵy. Demek, halyqaralyq qoǵamdastyq ta, Sırııa qaqtyǵysyna qatysýshylar da turaqsyzdyqtan, soǵystan qajyǵany ańǵarylady. Soǵysty toqtatý úshin sheshimdi qadamdarǵa barý qajettiligin álem de túsinip otyr. Sondyqtan máse­leni alpaýyt elderdiń qatysýymen shesh­ken jón. Soǵan oraı kelissóz alańy retinde Astananyń tańdalýy da kez­deı­soq emes. Bul Elbasymyzdyń halyq­aralyq shıelenisterdi sheshýdegi bitim­gerlik róli men zor bedeliniń kórinisi. Qazaqstan Sırııa máselesiniń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qarary sheń­berinde saıası túrde sheshilgenin qalaı­dy. Álbette, Sırııadaǵy saıası daǵ­darystyń halyqaralyq, aımaqtyq jáne taǵy basqa bilinbegen qyrlary bary anyq. Degenmen, atalǵan kezdesýlerdiń eli­mizde ótýi bitimgerlik jáne kópjaqty dıp­lomatııa júrgizip otyrǵan, jýyr­da BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde qyzmetine kiris­ken memleketimizdiń qaýipsizdigi, aıma­ǵymyzdyń turaqtylyǵy, ulttyq kúshin arttyrý úshin aıryqsha mańyzǵa ıe. Janat MOMYNQULOV, shyǵystanýshy