Bólingen Kıpr birige me?

Qazir biraz jurttyń nazary Kıpr aralyna aýǵan. Syrttaı bir memleketteı kóringenmen, onda is júzinde, eki memleket qatar ómir súrip jatyr. Olardy biriktirý týraly árkez áńgime bolady, biraq sáti túsken emes. Osy joly da sáti túsetinine kúmán kóp. Iá, Jeneva qalasynda Kıpr Respýb­lı­kasynyń prezıdenti Nıkos Anasta­sıadıs pen Soltústik Kıpr Túrik Respýb­lıkasynyń prezıdenti Mustafa Akyn­jy arasynda kelissóz júrip jatyr. Oǵan Túrkııa men Grekııanyń ókilderi, sondaı-aq, 1960 jylǵa deıin araldy otarlaýshy bolǵan Ulybrıtanııanyń ókili qatysýda. Bul kelissózdiń mánin uǵý úshin azyn-aýlaq tarıhqa úńilmeı bolmaıdy. Aralda grek jáne túrik halyqtarynyń ókilderi turady. Grekter sany kópteý. Sol kóptigine basyp, árkez túrikterge qysym kórsetedi. Bulardyń ómirine, sondaı-aq, Grekııa men Túrkııanyń aralasatyny bar. Sondaı oqıǵa 1974 jyly bolǵan. Sol tusta Grekııany áskerıler bılegeni belgili. Olar Kıprdi túrikterden «tazalaýdy» oılaǵan. Odan keıin tek gregi ǵana qalǵan araldy Grekııaǵa qosyp alýǵa jol ashylady. Grekııadan mundaı emeýrin ańǵarǵan kıprlik grekter kıprlik túrikterge shabýylǵa kóshti. Kóshkende, qyryp-joıýdy bastady. Balalardy da aıamady. Azshylyq túrikter toptasyp, qarsylyq kórsetkenimen, kóptiń aty – kóp, biraz adam qyrylǵan, birazy qashqan. Sonda olarǵa Túrkııa kómekke kelgen. Áskerin túsirip, araldyq túrikterdi de, olardyń jerin de qorǵap qalǵan. Sóıtip, aral, ondaǵy memleket ekige jarylǵan. Sol bólingen Kıprge osydan on jyldaı buryn bizdiń de barǵanymyz bar. Barǵanda, onyń túrik jaǵyna. О́zderiniń shaqyrýymen. Olar jyl saıyn Azattyq kúnin atap ótedi. Soǵan shaqyrǵan. Bir apta boıy shaǵyn aımaqty armansyz aralaǵanbyz. Sonda kıprlik grekterdiń túrikterge jasaǵan ozbyrlyǵynyń eskertkishterin de kórdik. Jantúrshi­gerlik kórinis. Qyrylyp qalǵan aýyl turǵyndarynyń tizimi tasqa qashap jazylǵan. Budan ári qyryp-joıý jalǵasa bermes úshin, Túrkııanyń sonda aralasqanyn jón kórgen oıda bolǵanbyz. Bir jerde, bir elde turǵan soń, jaý­lasa bermeı, yntymaqtasqan jaqsy. Kıpr halqyn biriktirý máselesi únemi kóterilip jatady. Jáne ol álemdik aýqymda sóz bolady. Ásirese, kezinde BUU Bas hatshysy Kofı Annan buǵan bel sheship kirisken edi. «Annan jos­pary» dep atalǵan «Kıpr problemasyn jan-jaqty sheshýdiń negizderi» degen qujat paıda boldy. Eýroodaqqa birikken memleket bolyp múshelikke kirý maqsatynda referendým da ótkizildi. Ony kıprlik túrikterdiń 65 paıyzy qup kórse, kıprlik grekterdiń 76 paıyzy qarsy boldy. Sonda Kofı Annan: grekter «josparǵa ǵana emes, jalpy retteýge qarsy», dedi. Biraq Eýropa, naqtyraq aıtqanda, Eýroodaq basqa pikirde boldy. Arada bir apta ótkende EO Ońtústik Kıprdi, ıaǵnı Kıprdiń grekter turatyn jaǵyn ózine múshe etip qabyldady. Jáne Túrkııany aralǵa ásker kirgizdiń dep aıyptap, sol úshin ony Eýroodaqqa qabyldamaıtynyn málimdedi. Bul ádiletsizdik búginge deıin jalǵasyp keledi. SKTR Eýropadan syrt qalyp otyr. Qazirgi kelissóz jaıynda ártúrli pikir aıtylyp jatyr. Ol ótken jylǵy 12 jeltoqsanda bastalǵan. Bireýler bul kelissóz kelisimge jetkizedi dese, bas­qalar kúmánmen qaraıdy. Kúmán­da­natyndar ishinde BUU Bas hatshy­sy Antonıý Gýterrısh te bar. Qalama­ǵan­dyqtan emes-aý, kelise almaıtyn jaı­lardyń kóptiginen solaı deıdi. Ol qandaı jaılar? Birikken kúnde de, bular federasııa bolmaq. Aralaryn shekara bólmek. Demek, árqaısysynda óz jeri bar. Qazir SKTR araldyń 36 paıyz aýmaǵyn ıemdense, Kıpr úkimeti sonyń birazyn grek jaǵyna berińder deıdi. Áıtpese birikpeıtinin aıtady. Ázirge túrikter 6,8 paıyz usynady. Oǵan ońtústik jaq kelispeýi múmkin. Sodan soń, syrttan kelgenderdiń mártebesin aıqyndaý da másele. Shıelenis bastalǵaly beri munda 100 myńdaı túrik kelgen. Bir jaǵy, qandastarynyń qarasyn kóbeıtip, grekterdiń qysymyna qarsy turmaq nıetpen kelse, taǵy biraz jurt araldyń jumaqtaı jerinde óz sharýasyn júrgizbek oıda. Solardyń mártebesi qandaı bolmaq? Olarǵa azamattyq berýge grek jaǵy qarsy. Túrkııa aral birikken kúnde ondaǵy tú­rik halqynyń qaýipsizdigine kúmánmen qa­raıdy. Sodan da syrtqy ister mınıstri Máý­lit Chaýyshoǵly araldan óz áskerin áket­­peıtinin málimdep úlgerdi. Al kelis­sóz­de halyq qaýipsizdigin BUU-nyń kúsh­­te­ri qadaǵalaıtyny týraly áńgime aı­tylýda. Kıprlikter birige me? Ázirge belgisiz. Mamadııar JAQYP, jýrnalıst