Zeınetaqy qory baqýatty qarttyqtyń kepili me?

«Jas kezinde – beınet, qartaıǵanda – zeınet» tileıtin bizdiń halyq úshin qartaıǵanda baqýatty bolýdyń bir joly – laıyqty zeınetaqy alý. Arqa etiń arsha, borbaı etiń borsha bolyp tókken terdiń óteýin kórýge árkim de múddeli. Zeınetaqyǵa qatysty kez kelgen jańalyq jurtshylyqty jalt qaratatyny da osyǵan baılanysty. О́tken aptada «Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory» AQ basqarma tóraǵasy Nurbıbi Naýryzbaeva bir úlken máseleniń shetin shyǵarǵan edi.

Jańa basshylyqtyń jańalyǵy

Zeınetaqy qorynyń tizginin taıaýda ǵana ustaǵan Nurbıbi Naýryzbaeva aldaǵy ýaqytta tıisti zańnamaǵa ózgeris engi­zi­lýi múmkin ekendigin aıtty. Iаǵnı, sonyń arqasynda qa­zaq­standyqtarǵa zeınetaqy qo­ryndaǵy qarjysynyń bir bó­­ligin bilim alýǵa, ıpoteka arqyly baspana alýǵa, ne bol­masa emdelýge jumsaýǵa jaǵ­daı jasalýy múmkin eken. Zeı­net­aqy jınaǵyn merziminen bu­ryn alý máselesi áli tal­qy­la­­nyp jatyr, ol týraly Ult­tyq bank tóraǵasy da aıtty. Eger oǵan zań júzinde ruqsat be­­rilse – ol qarajat birinshi kezektegi qajettilikterge, ıaǵnı bilim alýǵa, emdelýge nemese ıpotekaǵa jumsalatyn bolady, – degen-di N.Naýryzbaeva. Dál qazir zeınetaqy qo­ryn­daǵy aqshany merziminen buryn alamyz dep kesip aıtýǵa áli erte. Ne bolmasa, qordaǵy qarajattyń kúıi ne bolatynyn, ony qartaıǵansha sarsylyp kútemiz-aý dep ýaıym jeýdiń de reti joq. Sebebi, aıtyp ótkenimizdeı, bul máse­le áli talqylanyp jatyr. De­gen­men, onyń qandaı paıdaly nemese teris jaqtary bar eke­nine qazirden kóz júgirte bergenniń artyqtyǵy bolmas degen oıdamyz. Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, Áleýmettik-eko­no­­mı­kalyq zertteýler ıns­tı­tý­ty­nyń dırektory Jangeldi Shymshyqov bul týraly bylaı dep óz pikirin bildirdi: – Negizgi másele qordaǵy jı­nalǵan qarajattyń kólemine já­ne ony qalaı tıimdi kádege ja­ratýǵa kelip tireledi. Abaı­dyń bir óleńindegi «Erte barsam jerimdi jep qoıam dep, Yq­tyrmamen kúzeýde otyrar baı...» degen joldar esime túsip tur. Sebebi, bul da sharýa­shy­lyqtaǵy tájirıbeniń, eko­no­­mıkalyq saýattylyqtyń bir kórinisi. Jeriniń shóbin únem­­­de­­gen baı sııaqty, qor­da­ǵy qa­ra­jatyn tıimdi paı­da­laný úshin qarapaıym aza­mat­tardyń ja­ý­­ap­kershiligi, qar­jy­laı saýa­ty bolýy kerek. «Tá­betin» tejeı almaı, aqsham bar eken dep ony retti-retsiz jum­saı berýge taǵy bolmaıdy. Bizdiń azamattardyń arasyn­da qolyndaǵy qarajatyn qar­taı­ǵan­da kerek bolady dep jınaýǵa qabiletsizder bolýy múmkin. Demek, talqylanyp jatqan má­seleniń áleýmettik astaryna da úńilgen artyqtyq etpeıdi. Qarjyny jınap, kóbeıtýmen aınalysýdy bilikti qarjyger mamandarǵa, tıisti mekemelerge júkt­eý dástúri osyǵan baılanys­ty qalyptasqan. Ekinshi jaǵynan, qorǵa da to­lyq senimmen qaraý qıyn. Jasyratyny joq, birqatar jaýapty adamdar isti bolyp jatyr, sondyqtan óz aqshasyn alyp, ózi jumsaǵysy keletin adam­darǵa da túsinistik tanyt­qan durys sııaqty.  

Burynǵy hám búgingi ereje

Jalpy, zeınet jasyna jetpese de, jaqyn qal­ǵan aza­mat­tar­ǵa qordaǵy qara­jat­tyń bir bóligin merziminen buryn alý­ǵa múmkindik beretin tetik osydan birneshe jyl buryn bolǵanyn aıta ketý kerek. Ol júıe boıynsha jasy 55-ke tol­ǵan azamattarǵa zeınetaqy qo­ryndaǵy qarajatyn jeke saq­tandyrý kompanııalary­na aýdarýǵa múmkindik beril­e­tin. Qarajattyń kólemi tıis­ti saqtandyrý kompanııa­sy belgilegen mólsherden, máse­len, ortasha esep boıynsha 3 mıllıon­nan asqan jaǵdaıda aza­mattarǵa ol aqshanyń belgili bir bó­ligin alýǵa múmkindik ja­salatyn. Qalǵan qarajatty ıesi zeınetaqy jasyna jetken­she saqtaý jáne paıyzdyq ús­te­memen kóbeıtip otyrý kom­panııanyń mindeti sanalady. Osy júıe boıynsha jasy 55-ten asqan azamattardyń birazy beınetiniń zeınetin erterek kórip, birshama qomaq­ty qarajatqa kenelip qalǵan-dy. Alaıda, qazirgi ereje bas­qasha. Zań boıynsha, áıelder 58 jasqa, erler 63 jasqa tolǵansha zeı­netaqy qoryndaǵy qarjy­nyń murtyn buzýǵa da múm­kin­­­digi joq. Iá, qazir zeı­net­ker­­lik annýıtet bar, onymen aınalysatyndardyń jumy­sy qyzyp tur. Biz sondaı kom­pa­­nııalardyń birnesheýine ha­bar­la­syp, jıylǵan az-muz aq­sha­myzdy qalaı alýǵa bolatynyn surastyrǵan edik. Jarnama bolmas úshin olardyń ataýyn qupııa qaldyrdyq. Sonymen, jeke kompanııalardan surap bilgenimiz mynalar: – 63 jasqa tolǵan er-azamat­tar tıisti ótinishin jazyp, óz qo­ryn­daǵy qarajatty qandaı da bir annýıtettik kompanııaǵa aýda­rýyn suraıdy. Qarajattyń bir bóligin alý úshin onyń soma­sy 6 mln teńgeden asýǵa tıis. Áıelderdiń jas mólsheri tó­men bolǵanymen, esesine jıyl­ǵan qarjy kólemi kóbirek – 8 mln-nan joǵary bolýy kerek. Eń tómengi mólsheri 9 mln-ǵa jýyqtaıtyn da kompanııalar bar. Olar zeınet jasyna jetken azamatqa bastapqyda bul qarjynyń shaǵyn bir bóligin aýdarady. Qalǵan qarjyny jyl saıyn orta eseppen 5 pa­ıyz kóleminde kóbeıtip oty­rý­ǵa kepildik beredi. Al siz zeı­netaqyny aı saıyn alyp oty­ra­syz. Ne bolmasa, aı saıyn emes, toqsan saıyn nemese bir jylda bir márte alyp oty­rýy­ń­yzǵa da bolady, ol úshin kompanııanyń tıisti bonýsy jáne bar.  

Bıyl bolatyn ıgilikter

Zeınetaqy jyryna baıla­nys­ty el kútip otyrǵan eki óz­­geris bar. Onyń bireýi bıyl mindetti túrde bolatyn, sheshilip qoıylǵan ıgi­lik­ti jańalyq. Memleket bas­shysynyń tapsyrmasy bo­- ı­yn­sha, bıylǵy jyldyń shil­de aıynan bastap bazalyq já­ne yntymaqty zeınetaqy kó­lemi 20 paıyzǵa kóbeıetini bel­gili. Yntymaqty zeınetaqy bıyl­ǵy jyldyń 1 qańtarynan 9 paıyz­ǵa ulǵaıtylsa, shildede taǵy 11 paıyzǵa kóbeıip, 49 myń teńgege jýyqtaıdy. Baza­lyq zeınetaqy da bıylǵy qań­tar men shilde aıyndaǵy óz­ge­risterdi qosa alǵanda 20 paıyz­ǵa ósedi. Densaýlyq saqtaý jáne ha­­lyq­ty áleýmettik qorǵaý mı­nıstrliginiń derekterine súıen­­sek, elimizdegi zeı­net­ker­ler­diń jalpy sany 2 mln 100 myńnan asady eken. Zeınetaqy mólsherin arttyrý maqsatynda res­pýblıkalyq bıýdjetten qo­­- s­y­msha 79,8 mlrd teńge qarajat bó­linbek. El qulaǵyn túrip otyrǵan ekin­shi jańalyq týraly jo­ǵaryda aıtyp óttik. Ol ázirge tal­qylaný kezeńinde. Jalpy, jı­naqtaýshy zeınetaqy júıesi álem elderiniń kópshiligine tán. Ony qarapaıym tilmen baıandar bolsaq, depozıtte aqsha saqtaýǵa uqsaıdy. Shamań jetken­she tabys tabasyń, onyń bir bóligin bankige salasyń. Kim kóp salsa – sonyń zeınetaqysy da kóp. Eńbegińniń zeınetin kó­rý úshin kóbirek kútýge týra keletini túsinikti, esesine qarttyǵyńdy alańsyz ótkizý múmkindigiń jalqaýlarǵa qaraǵanda joǵary bolmaq. Qarttyq qýanysh emes, árıne. Degenmen, baqýatty qarttyqqa da daıyndalý kerek. Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»