«Kóp halyq joǵalmaıdy kóp­­tigimen»

Ana bir jyly parlamenttik delegasııanyń sapynda úndi eline arnaıy saparmen barǵanymyz bar. Delıde qazaqstandyq depýtattar Úndistannyń basshylarymen, úndilik áriptesterimen kezdesip, dostyq ráýishtegi emen-jarqyn áńgime órbidi. Álemge áıgili Bombeı qalasyna da at basyn burdyq. Sonda ǵoı qazaqstandyq delegasııanyń basshysy, Parlament Májilisiniń sol kezdegi tóraǵasynyń aǵynan aqtarylatyny. Elimiz týraly, baılyǵy men dáýleti jóninde jan-jaqty maǵlumat berip, jer aýmaǵy jaǵynan álemde 9-shy oryn alatynynan úndilikterdi qulaǵdar ete kelip, halyq sanynyń 17 mıllıondy tóńirekteıtinin kádimgideı aýyz toltyra aıtqan-dy. Qonaqtyń áńgimesin qulaq qoıa tyńdap otyrǵan Bombeı qalasynyń meri sol sátte: «bizdiń shahardyń halqy da 17 mıllıon shamalas», dep sóz qystyrǵany... Qazaq halqynyń kórmegeni joq qoı, tarıh jadyna jazyl­ǵa­­nyn aıtqan kúnniń ózinde qa­laı­­sha jer betinen joıylyp ket­pegenine jaǵańdy u­s­tap, Ja­ra­týshyǵa myń márte shú­kir­­shi­lik aıtatyn kezderiń bo­la­dy. Áıt­pese, sany jaǵynan qa­zaq­­ty san orap alatyn, alaıda táý­­el­siz­d­ikke qol jetkize almaı otyr­­ǵan halyq az deısiń be bu dú­nıede. Bolmasa, jońǵar degeniń de kezinde kimnen kemmin dep edi, búginde tarıh sahnasynan izim-qaıym joǵaldy emes pe. En­digi jerde olardyń aty atalsa, qa­zaq­tyń tarıhy arqyly ǵana ata­la­dy... Arǵy kezeńdi, ótken tarıhtyń ashy sabaǵyn eske alǵandyǵymyz, búgingi «barymyzǵa» barlaý ja­sa­ǵaly otyrǵandyqtan ǵoı. Áń­gi­memiz halyq sanyna qatysty ór­bıtin bolsa, qaıdaǵy bir jaısyz oqıǵalar eske túsetini bar. О́tkenge salaýat, endigisi bú­gi­nimizdi bútindep alaıyq ta, ke­leshegimiz kemel bolýy úshin. So­nymen, 2015 jyldyń basynda 9-shy terrıtorııany mekendegen halyqtyń sany 17 417 673 adam bolsa, halyq eń kóp shoǵyrlanǵan óńir – Ońtústik Qazaqstan oblysy (2 788 404), ke­lesisi – Almaty oblysy (1 922 107), úshtikti Almaty qalasy (1 642 334) túıindeıdi. Halyq sa­ny az óńirlerdiń qataryna Sol­tús­tik Qazaqstan oblysy (571 759), Atyraý oblysy (581 473), Mań­ǵystaý (606 892) jáne Batys Qazaqstan oblystary (629 951) ja­tady. Bizdi kóp mazalaıtyn túıt­kildi má­sele – halyq sany­nyń azdyǵy. Ási­rese, onyń ishinde qazaq sany­nyń azdyǵy qabyrǵamyzdy qa­ryp, búı­regimizdi búlkildetedi. 2009 jyl­dyń basyna jekele­gen etnostardyń jalpy sanyn­da­ǵy qazaqtyń úlesine kóz ji­beretin bolsaq, aıbyndana túsý úshin áli birshama ýaqyt pen demografııalyq saıasatqa basymdyq berý kerek ekenin ańǵaramyz. Osydan týra segiz jyl buryn memleket atyn ıelengen halyq sany 60,47 paıyzdy dóńgelektepti. Árıne, ekinshi orynda – orys dıasporasynyń ókilderi – 24,53 paıyz.Úshinshi orynda ózbek dıasporasynyń ókilderi (2,94 paıyz) bolsa, tórttikti ýkraındar (2,68) túıin­deıdi. Jalpy, halyqtyń bir paıy­zynan joǵary paıyzdy qu­raıtyn dıaspora ókilderiniń sa­natyna uıǵyrlar (1,53), tatarlar (1,44) jáne nemister (1,40) ene­di. Árıne, odan bergi jeti jyl ishin­de atajurtqa atbasyn burǵan aǵaıyn­dardyń esebinen qazaqtyń qara­sy kóbeıgeni de belgili. Áıt­se de, qazirgideı almaǵaıyp za­manda, onyń ústine sanynyń kóp­tigimen-aq jahandy jaýlap alar­lyq deńgeıge kóterilgen ha­lyq­tar bar kezde atalǵan ósimniń az­dyq etetini taǵy málim. Bar qazaqtyń ózi de 9-­shy terrıtorııada qoıdyń qumalaǵyndaı shashyraı orna­las­qa­ny óz aldyna, teris­keı óńirde se­leýdeı seldi­rep qalǵany taǵy bar. Alash balasynyń ortasyn tol­tyryp alańsyz ornalasqan, ata dástúrin ardaqtap otyrǵan óńir­ler – Qyzylorda (95,78), Atyraý (91,32), Mańǵystaý (86,04), Aqtóbe oblysy (77,96), Batys Qazaqstan (70,94) jáne Ońtústik Qazaqstan (70,11) oblystary. Áýeli patshalyq Reseıdiń, keıin­nen KSRO-nyń soraqy saıa­satynyń izi qazaq dalasynda áli kúnge deıin saırap jatyr. Saı­raǵany sol, qazaq halqy áli eńsesin tikteı almaı, jalpy halyq sanynyń jartysyna jetpeıtin óńirler áli de bar. Masqara bolǵanda, ult qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasov týǵan óńirde qazaqtyń sany 33,71 paıyz ǵana. Sol­tústik óńir halqynyń úsh­ten birine jeter-jetpes halde. Ahmet, Mirjaqyp oı qa­zy­­ǵyn úkilegen óńirde alash ur­pa­ǵy 35,61 paıyzdyń aınalasyn­da. Qos­tanaı qazaǵynyń jyrtyǵy qa­zaqy rýhty Torǵaı arqyly ja­ma­lyp otyrǵandyǵyn ne­sine jasyramyz. Áıtpese, q­alyń orys­­tyń ortasyndaǵy qos­ta­naı­lyq qazaqtardyń mem­le­kettik til­ge, ulttyq múddege de­gen solaqaı kóz­qarasy táýelsizdik alyp, tilimizdi tórge ozdyryp otyrǵan kúnniń ózinde de baıqalady. Bókeıhanovtyń kindik qany tam­ǵan Qaraǵandyda da qazaqtyń sany kóńil kónshiterlikteı emes, 44,14 paıyzdyń shamasynda. Qazaq jeriniń tutastyǵy úshin kú­resken qaıratker Jumabek Táshenovtiń ómirge qadam basqan ob­lysynda da jergilikti halyq 44,60 paıyzdyń tóńireginde. Orys tilindegi ataýynan qutyla almaı kele jatqan Pavlodarda da qazaqtyń sany oblys halqynyń jartysyna da jetpeıdi. Bar bol­ǵany 45,72 paıyz. Osyndaı demo­grafııalyq ala-qula derekter­ge qaramastan, ońtústikte, batys­ta qalyń qazaqtyń ortasynda otyrǵan aǵaıyndar ulttyq má­se­­le­ge kelgende «attan!» sa­lý­ǵa qush­t­ar-aq. Qazaqtyń sa­ny jarty­syna jetpeıtin óńir túgili 70 paıyzdan asqan aımaqta mem­le­ket­tik tildiń tasy órge doma­lap, ulttyq máseleniń túıini tolyqqandy tarqatylyp boldy ma eken?! Qashanda kisiniń kóńilin qal­dy­r­­maıtyn qazekeń soltústikte, orta­lyqta áli kúnge kóp halyq­tyń yńǵaıynda, solardyń yq­pa­­­lynda ómir súrip keledi. Ur­­­paǵy áli kúnge deıin orys ti­lin­­de bilim alady, ózderi de orys tilinde sóılep, orys má­de­­­nıetinen sýsyndaıdy. Sol se­­bep­ti, soltústiktegi alash ur­pa­ǵynyń sany artyp, qaı­nar bu­­la­ǵyna birjola bas qoı­maı, bir jarlyqpen «qazaq» bolýy ne­­ǵaıbyl. Árıne, qazaq az jerde orys jurtynyń ókilderi basym ekendigi belgili. Orys dıasporasynyń ókil­deri Soltústik Qazaqstanda (48,35), Qostanaıda (40,85), Shy­ǵys Qazaqstanda (41,04), Qaraǵandyda (39,56), Pavlodarda (38,56) jáne Aqmolada (35,78) áli de murty buzylmaı otyr. Eger de olar­ǵa ózderin orystildiler sana­tyna qosatyn dıasporalardy qosqanda 50 paıyzdan asyp jy­ǵy­lady. Máselen, Qostanaıda ýkraındar 11,64 paıyzdy qurasa, Soltústik Qazaqstanda – 5,63 paıyz, Pavlodarda – 6,52 paıyz. Demografııa týraly áńgime qoz­ǵa­ǵannan keıin, kóshi-qon tóńireginde qalys qala almaımyz. Syrtqy kóshi-qonǵa nazar aýdaratyn bolsaq, Qazaqstannan kórshiles Reseıge qonys aýdar­ǵan­dardyń basym ekendigi baı­qa­la­dy. 2010 jyly – 23 499, 2011 jyly – 29 850, 2012 jyly – 26 998, 2014 jyly 23 859 adamdy qu­raǵan. Bela­rýsqa 2013 jyly 1052 adam qonys aýdar­sa, 2014 jyly 1605 adam bolypty. Alys shet el arasynda Qazaqstannan Ger­ma­nııaǵa kóshýshiler sany ájeptáýir. 2011 jyly – 971, 2013 jyly – 1206, 2014 jyly 2179 adamdy quraǵan. Izraıl­ge at burǵandar da bar: 2011 jyly – 104, 2013 jyly – 80, 2014 jyly – 91 adam. Qıyrdaǵy Qanadany tań­da­ǵan­dar da ushyrasady. 2012 jyly – 168, 2013 jyly – 92, 2014 jyly 112 adam Ottavaǵa qa­raı kósh basyn burypty. Jahandaný zamanynda kimniń qaı elde turamyn dese de erki bar, tek ózimiz ortamyzdy toltyra almaı otyrǵanda qazekeńniń ur­paǵy Asan qaıǵy babasynyń izimen Jeruıyqty jatjurttan iz­dep ketse, sonysy jan aýyrtady da. О́ıtkeni, jatjurtqa qonys aýdarǵandardyń arasynda qazaqtardyń da ózindik úlesi bar. Basqa memleketterge qonys aýdarǵandar arasyndaǵy qazaqtardyń úlesi 2009 jyly 5,0 paıyz, 2011 jyly 4,5 pa­ıyz, 2013 jyly 4,3 paıyz, 2014 jy­ly 4,2 paıyzdy quraǵan. О́t­ken zamandarda kindigi týǵan je­rine baılanǵan alashtyń HHI ǵa­syrdaǵy urpaǵy jańasha ómir sú­rýge beıimdelip, jahandaný ke­zeńinde nanyn basqa jurttan terip jeýge múddeli. Kinálaýǵa bol­mas ta. Biraq, babalar ar­man­daǵan táýelsizdigimizge qol jetken tusta onyń irgesin be­ki­tip, ny­ǵaıtý úshin qaranyń moldyǵy, ha­lyq sanynyń kóptigi aıbyn men qahar bolatyny aıqyn. Árıne, qonys aýdarǵandardyń basym bóligin orystar quraıdy: 2012 jyly – 74,2 paıyz, 2013 jyly – 70 paıyz, 2014 jyly 70,1 paıyz bolǵan. Ýkraındardyń da úlesi joǵary: 2012 jyly – 7,2 paıyz, 2013 jyly – 7,8 paıyz, 2014 jyly – 7,2 paıyz. Nemis dıasporasy da emıgrasııanyń basty keıipkerleriniń sanatynda. 2012 jyly – 5,9 paıyz, 2013 jyly 6,9 paıyz bolsa, 2014 jyly tup-týra 8 paıyzdy dóńgelektedi. Baýyrlas tatar halqynyń ókilderi de jyl sa­ıyn biryńǵaı shamada qonys aýdaryp jatyr. Syrtqa kóshken tatarlardyń sany 2012 jyly – 2,3 paıyz, 2013 jyly – 2,4 paıyz, 2014 jyly 2,3 paıyzdy qurady. Derekterde, onyń ishinde ultqa qa­tys­ty demografııalyq derekterde taǵ­dyr bar. Kerek deseńiz, biz sóıletken de­­rek­terde tutas etnostardyń taǵdyry bar. Bir ǵasyrdyń ishinde qazaq dalasy qý­ǵyn-súrginge ushyraǵan halyqtardyń ta­­ban tiregen jeri bolǵany óz aldyna, sol arqyly jergilikti halyq áp-sátte az­­shy­­­lyqqa aınalyp shyǵa keldi emes pe? «Kóp halyq joǵalmaıdy kóp­­tigimen, Myqty bolmaı bol­­maıdy, al bizderge!» dep jyr­laǵan edi kezinde qazaqtyń Qa­­dyry, Myrza Áliniń aqyn ba­la­sy. En­deshe, 9-shy ter­rı­torııanyń tóri tórt túlikke ǵa­na emes, tórt qubylasy túgel jan­ǵa tolýy  tıis! Sonda ǵana qaýipsizdik bulty seıiledi, al ázir­ge Qadyr aıt­qandaı, alashtyń «myqty bolýyna» týra kelip tur. Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan»