Baǵa ósimi baıaýlasa, turmys túzele me?

Úkimettiń dereginshe, ınflıasııa 2025 jylǵy qyrkúıektegi 12,9 paıyzdan 2026 jylǵy naýryz qorytyndysynda 11 paıyzǵa deıin tómendegen. Baǵanyń baıaý­laýyna birqatar naqty shara áser etken. Atap aıtqanda, retteletin qyzmetter salasynda (ıaǵnı elektr energııasy, sý, jylý sekildi tarıfteri memleket baqylaýynda bolatyn qyz­metter) tabıǵı monopolııa sýb­ektileriniń operasııalyq shy­ǵyn­dary ońtaılandyrylǵan. Sonyń esebinen tarıfterdi ustap turýǵa múmkindik týǵan. Sonymen qatar áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderin óndirýshilerge elektr energııasy men temirjol tasymal tarıfteri 70 paıyzǵa deıin tómendetilgen. Naýryz aıynyń qorytyndysynda jyldyq azyq-túlik ınflıasııa-sy 11,7 paıyzdy qurap, bir paıyzdyq tarmaqqa tómendegen. Al sáýirdiń alǵashqy aptasynda áleýmettik mańyzy bar taýarlar baǵasynyń ósimi nóldik deńgeıde tirkeldi. Bul – ótken jyldyń osy kezeńindegi 1,6 paıyzdyq ósimmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı ózgeris.

«Baǵany odan ári turaqtandy­rý maqsatynda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Mal sharýa­shylyǵy odaǵymen memoran­dýmǵa qol qoıý máselesin pysyq­tap jatyr. Qujatta et ónimde­riniń belgili bir tobyna jyl sońyna deıin shekti baǵa belgileý kózdelgen. Bul ishki naryqty turaqtandyrýǵa ári baǵanyń kúrt ósýine jol bermeý­ge múmkindik beredi», degen edi Úkimettiń baspasóz qyzmeti.

Dese de, ınflıasııa deńgeıi adam­dar­dyń kúndelikti tájirıbe­sine de tikeleı baılanysty. Ha­lyq ınflıasııany resmı statıs­tıka arqyly emes, óz tutyný sebeti arqyly baǵalaıtyny anyq.

Ásirese azyq-túlik baǵasynyń ózge­risi jalpy ekonomıkalyq ahýaldyń basty ındıkatory re­tinde qabyldanady. Sol sebepti baǵa ósimi baıaýlasa da, turmys-tirshilikte tapshylyq jıi bolady. Tipti qalypty qubylysqa aınalyp ketti. Osy máseleni ekonomıst Rýslan Sultanov keńirek túsindirip berdi.

– Inflıasııany kóbine tek paıyzben ólshenetin kórsetkish retinde qabyldaımyz. Biraq shyn máninde ol – mıllıondaǵan adam­nyń kúndelikti qabyldaıtyn she­shim­deriniń jıyntyǵy. Adam dúkenge barǵanda ne satyp alady, aqshasyn únemdeı me, álde jumsaı sala ma nemese nesıe ala ma – osynyń bári ınflıasııaǵa áser etedi. Eger halyq erteń baǵa taǵy ósedi dep sense, búgin kerek zattardy kóbirek satyp alyp qoıýǵa tyrysady. Bul suranysty arttyryp, baǵany qaıtadan joǵa­rylatyp jiberedi. Iаǵnı ınflıasııa ózinen-ózi kúsheıedi. Son­dyqtan ınflıasııany basqarý tek paıyzdyq mólsherlemege baılanysty emes, adamdardyń oı-pikiri, qarjy saýatyn, úmitin júıeleý arqyly da júzege asady, – deıdi ol.

Osy turǵydan alǵanda, ın­flıa­­­sııa­nyń baıaýlaýy – tek jarty ná­­tıje. Ekinshi jartysy – ony qoǵamnyń qalaı qabyl­daı­­tynynda. Eger halyq resmı kórsetkishke senbese nemese ony óz tájirıbesimen sáıkestendirmese, ekonomıkalyq saıasat­tyń áseri álsireıdi. Mundaı aıyrma­shylyq áleý­mettik qurylymnan da kóri­ne­di. Tabysy tómen otbasyna ınflıasııa aspandap ketedi, sebebi olardyń shyǵynynyń basym bóligi azyq-túlikke jumsalady. Al dál osy segmentte baǵa ózgerisi tez baıqalady.

– Aqsha-nesıe saıasaty tek ortalyq banktiń sheshimderimen shektelmeıdi. Onyń nátıjesi halyqtyń sol sheshimderdi qa­laı qabyldaıtynyna baılanys­ty. Eger adamdar Ulttyq banktiń ne istep jatqanyn, nege mólsherleme kóterilgenin nemese baǵa ne sebepti ósip jatqanyn túsinbese, olar óz betinshe qorytyndy jasaıdy. Al bul kóbine qate bola­dy. Mysaly, halyq ınflıa­sııany tek azyq-túlikpen ólsheıdi, biraq onyń artynda turǵan faktorlardy eskere bermeıdi. Sondyqtan eń basty másele – kúrdeli ekonomıkalyq úderisterdi qarapaıym tilmen túsindirý. Elge túsinikti kommýnıkasııa bolmasa, eshqandaı saıasat tolyq jumys isteı almaıdy, –  deıdi R.Sultanov.

Rasynda, ınflıasııanyń baıaýlaýy onyń áseri álsiredi degendi bildirmeıdi. Kerisinshe, baǵanyń ósý qarqyny tómendegenimen, onyń saldary halyqtyń naqty tabysy men jınaǵyna qysym túsirýi ábden múmkin. Qarjyger Turar Ábdı de ınflıasııa – eń aldymen tabysy tómen toptarǵa áser etetin «jasyryn salyq» dep otyr.

– Inflıasııa – bul kózge kórin­beıtin, biraq kún sa­ıyn áser etetin salyq. Ásirese qarapaıym azamattarǵa. Adam jalaqysynyń bir bóligin depozıtke salyp, bola­shaǵyn oılap, jınaıdy. Qara­jat kólemi ósip jatqandaı kórinedi, biraq ýaqyt óte kele sol aqshaǵa alýǵa bolatyn taýarlar azaıyp ketedi. Sebebi resmı ınflıasııa bir basqa da, ómirdegi naqty baǵa ósimi múlde basqa. Memlekettik statıstıka – bul ortasha kórsetkish qana. Al shynaıy ómirde adamdar jıi satyp alatyn azyq-túlik, et, kommýnaldyq qyzmet áldeqaıda jyldam qym­battaıdy. Mysaly, res­mı derek boıynsha ınflıasııa 11 paıyz bolsa, azyq-túlik baǵasy 13–13,5 paıyzǵa, al et baǵasy 20 paıyzdan da joǵary ósýi múmkin. Mundaı aıyrmashylyqty statıstıka tolyq kórsete bermeıdi, biraq ony ár otbasy óz qaltasynan sezinedi, – deıdi qarjyger.

Onyń ústine keıbir óndirý­shiler baǵany ózgertpeı, ónimniń kólemin azaıtyp jiberedi. Mysa­ly, burynǵy 1 lıtrdiń ornyna 900 ml quıady. Muny biz baıqamaı qalamyz, biraq aqshamyz báribir kóbirek ketedi. Bul jaǵdaı jınaq­qa da áser etedi. Jurt «depozıtke aqsha salsam, qorǵaldym» dep oılaıdy. Biraq másele paıyzda emes, aqshanyń shyn mánindegi qunynda.

– Qarjyda «72 erejesi» degen bar. Eger ózińizdiń shyǵy­nyńyz jylyna shamamen 15 paıyzǵa ósip otyrsa, 72-ni 15-ke bólesiz, sonda 5 jylǵa jetpeı-aq aqshańyzdyń quny eki ese kemıdi. Tabysyńyzdyń deńgeıin solaı anyqtaýǵa bolady. Iаǵnı búgingi 10 mıllıon teńgege alatyn dúnıeni birneshe jyldan keıin sol aqshaǵa onyń jarty qunyn ǵana tóleı alasyz. Son­dyqtan depozıttiń paıyzy joǵa­ry kóringenimen, eger ol sizdiń kúndelikti shyǵynyńyzdan qalyp qoısa, onda aqshańyz ósip jatqan joq, kerisinshe, únsiz azaıyp jatyr degen sóz, – deıdi T.Ábdı.

Osydan kelip ınflıasııanyń taǵy bir mańyzdy qyry ashylady. Ol – tabysty qaıta bólý quraly. Iаǵnı ınflıasııa keıbir toptarǵa tıimdi, al keıbireýlerge zııan. Qarjygerdiń aıtýynsha, ınflıasııadan, eń aldymen qaryzy bar adamdar utady. Eger nesıe paıyzdyq mólsherlemesi ınflıasııa­dan tómen bolsa, onda qaryz ýaqyt óte kele «arzan aqshaǵa» aınalady. Sonymen qatar aktıv ıeleri – jyljymaıtyn múlik, aksııa nemese altyn ustaǵandar da utady, óıtkeni olardyń quny ınflıasııamen birge ósedi. Al eń kóp zııan shegetinder – jınaǵyn tek aqsha túrinde saqtaıtyndar. Demek ınflıasııa jaǵdaıynda eń osal top – qarajatyn tek qolma-qol aqshada nemese depozıtte ustaıtyn adamdar. Sebebi olardyń kapıtaly ınflıasııamen birge óspeıdi. Mundaı jaǵdaı elimizde talaı ret bolǵan. Mysaly, 2015 jylǵy devalvasııa kezinde teńgedegi jınaq bir sátte shamamen 35 paıyzǵa qunsyzdandy. Mundaı táýekel árdaıym bar.

Osynyń bári ınflıasııaǵa beıimdelýdiń mańyzyn kórsetedi. Qandaı jaǵdaıǵa da daıyn bolý úshin qarjylyq minez-qulyqty ózgertý qajet.

– Birinshiden, kez kelgen ınves­tısııa nemese jınaq boıynsha naqty tabys­ty esepteý qajet. Iаǵnı resmı ınflıasııany emes, jeke shyǵyndardyń ósý qarqynyn eskerý mańyzdy. Ekinshiden, qarajatty ártaraptandyrý – bas­ty qorǵanys quraly. Aqsha bir ǵana quralda saqtalmaýǵa tıis: depozıt – qysqamerzimdi qaýipsizdik úshin, valıýta – devalvasııadan qorǵaý úshin, al aksııalar men oblıgasııalar – uzaqmerzimdi ósim úshin qajet. Úshinshiden, tabysty ınflıasııaǵa saı ındeksasııalaý mańyzdy. Eger jalaqy jyl sa­ıyn óspese, onda adamnyń tabysy is júzinde jyl saıyn azaıa beredi, – dep túsindirdi qarjyger.

Qoryta aıtqanda, ınflıa­sııa­nyń baıaýlaýy – oń úrdis bol­ǵa­nymen, bul tolyq turaqtaný degendi bildirmeıdi. Baǵanyń ósý qarqyny tómendegenimen, onyń áseri halyqtyń naqty tabysy men jınaǵyna qysym túsirýdi jalǵastyryp otyr. Sarapshylar atap ótkendeı, ınflıasııa tek makroekonomıkalyq kórsetkish emes, ol – adamdardyń kúndelikti tańdaýy men qarjylyq minez-qulqyna áser etetin kúrdeli qu­by­lys. Sondyqtan qazirgi jaǵ­daıda basty mindet – tek ınflıasııany tejeý emes, oǵan beıimdelý, qarjylyq saýattylyqty arttyrý men halyqtyń naqty tabysyn qorǵaý. Sonda ǵana resmı kór­set­kishter men qoǵamnyń shynaıy sezimi arasyndaǵy alshaqtyq qysqarady.