Almatyda Ortalyq Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııasynyń qurylǵanyna 80 jyl tolýyna oraı «О́tkenniń ónegesi – búginniń belesi» atty taǵylymdy kórme ashyldy. Ulttyq ortalyq mýzeı men Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty birlese uıymdastyrǵan is-shara kórermendi qazaq arheologııasynyń qalyptasý shejiresimen tanystyrady.
1946 jyly Qanysh Sátbaev bastamashy bolǵan alǵashqy akademııalyq ekspedısııaǵa Álkeı Marǵulan jetekshilik etip, ult tarıhynyń kómeski betterin ǵylymı aınalymǵa engizdi. Sol ýaqyttan beri Ortalyq Qazaqstan dalasy tarıhtyń ashyq aspan astyndaǵy zerthanasyna aınaldy. Ekspedısııa quramyndaǵy ǵalymdar tabandy izdenistiń arqasynda ár kezeńniń únin qaıta tiriltken bolatyn. Qola dáýirinen bastap erte kóshpeliler mádenıetine deıingi aralyqty qamtyǵan zertteýler nátıjesinde Beǵazy-Dándibaı mádenıeti syndy iri jańalyqtar ashyldy. Ábdesh Orazbaev andron mádenıetiniń qorshaýlaryn zerttese, Mır Qadyrbaev erte temir dáýirindegi kóshpeliler dúnıesin zerdeledi. Bul ǵylymı izdenister Qazaqstan arheologııasynyń irgetasyn bekitip, tutas bir mektep qalyptastyrdy.
Kórmeniń ózegin ekspedısııa barysynda tabylǵan biregeı jádigerler quraıdy. Búginde mýzeı qorynda Ortalyq Qazaqstan óńirinen tabylǵan 2000-nan astam arheologııalyq mura saqtalǵan. Olardyń qatarynda qysh ydystar, qola áshekeıler, at ábzelderi, qarý-jaraqtar, sondaı-aq súıekten jasalǵan turmystyq buıymdar bar. Mundaǵy árbir zattyń jasalý tásili men qoldanylý máni sol dáýirdegi adamdardyń oılaý júıesin, tabıǵatpen úılesimin ańǵartady.
Qola dáýirine tán súıek buıymdar sheberlik pen turmystyq tapqyrlyqtyń úlgisi dersiz. Adamdar ınelerdi joǵaltpas úshin súıektiń ishin qýys etip, arnaıy quty jasap, aýzyn bekitip qoıatyn bolǵan. Al qus aýlaýǵa arnalǵan doǵal ushty jebeler ańshylyq mádenıetten habar beredi.
«Qola bilezikter men syrǵalardyń múıiz tárizdi úshkirlene jasalýy ejelgi adamdardyń aspan álemimen baılanys týraly túsiniginen habar beredi. Úsh bólimnen turatyn kórme kórermendi ýaqyt keńistigine jeteleıdi. Qola dáýiri bólimindegi jádigerler turmys pen dúnıetanymdy tanytsa, erte temir dáýiri kóshpelilerdiń áskerı óneri men mádenıetin ashady. Al ortaǵasyrlyq bólimde Syrlytam, Bolǵan ana, Joshy han kesenelerinen alynǵan sáýlettik qaptamalar men tas músinder arqyly dala órkenıetiniń bıik deńgeıi kórinis tabady. Kórmeniń basty qundylyǵy – ótkendi kórsetý ǵana emes, ony búginmen baılanystyrý. Ortalyq Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııasy jınaqtaǵan muralar – ulttyq jadynyń ajyramas bóligi», deıdi Ulttyq ortalyq mýzeıi Arheologııa bóliminiń jetekshisi Nábıra Tórejanova.