Básekege qabiletti aýyl – azyq-túlik qaýipsizdiginiń kepili

Memlekettik qoldaýdyń ar­qa­synda 2015 jyly respýb­lıka boıynsha elimizde aýyl sha­rýashylyǵynyń jalpy ónimi 3,3 trln teńgege jetti. Astyq ón­dirisiniń qarqyndy da­m­ýy ar­qyly Qazaqstan álem aldyn­da óziniń «astyq derjavasy» mártebesin aıqyndady. Qazirgi ýaqytta respýblıka álemniń 70-ten asa memleketine 5 mln-nan 10 mln tonnaǵa deıin astyq eks­porttaıdy. 2016 jyly re­k­tor­dtyq ónim – 23,7 mln tonna bıdaı jınaldy. 2016 jyly aýyl sha­rýashylyǵyna salynǵan ın­ves­tısııa kólemi 2015 jylmen salystyrǵanda 35%-ǵa ósip, 228 mlrd teńgege jetti. Elde aýyl sharýashylyǵy salalaryn ártaraptandyrý boıynsha aý­qymdy jumystar júr­gi­zi­lý­de. Bú­gingi kúni maıly da­qyl­dar 2,0 mln, mal azyqtyq da­qyldar 3,5 mln gektar jerge se­biledi. Álemdik naryqtaǵy munaı men metall baǵasynyń edáýir tómendeýi jáne eksporttyq taýarlarǵa degen suranystyń azaıýy Qazaqstan ekonomıkasyna, onyń ishinde aýyl­sha­rýashylyq sa­la­synyń damýyna keri áse­rin tı­gizýde. Sondyqtan, otan­dyq aýyl­sha­rýashylyq taýa­r­yn ón­di­rý­shilerge naq­ty qol­­d­aý kór­se­tý úshin «Aýyl­sha­­rýa­shy­lyq koop­e­ra­tıv­teri týraly» zań qa­­byl­­da­nyp, «Qazaqstan Res­pýb­­lı­­ka­synyń agroónerkásiptik k­e­­­shenin da­mytýdyń 2017-2021 jyl­darǵa arnalǵan memleke­t­tik baǵ­darlamasynyń» jobasy ázir­lendi. Qazirgi kezde bul zań joba­sy Úkimetke bekitýge usy­nyl­dy. Atalǵan jobada aýyl­sha­­rýashylyq óndirisin zaman ta­laptaryna saı damytýǵa ba­ǵyt­­talǵan jańa damý basy­m­dy­lyqtary usynyldy. Memlekettik baǵdarlamanyń basty mindetteri – jem-shóp bazasyn keńeıtý negizinde mal sharýashylyǵy tıimdiligin 58%-ǵa jáne basymdyqqa ıe da­qyldar óndirisin ulǵaıtý ar­qyly ósimdik sharýa­shy­ly­­ǵynyń tıimdiligin 40%-ǵa art­tyrý. Iri kooperatıv qu­rý úshin 670 myń usaq taýar ón­di­rýshilerdi óndiriske tartý jos­par­lanǵan. О́nim óndirý men ót­kizýdiń aýqymdy júıesin qu­rý arqyly aýylsharýashylyq koope­­­rasııalaryn damytý ne­gi­­zin­de ishki naryqty otan­dyq ónim­dermen tolyqtyrý, aýyl sharýashylyǵyn sýb­sı­dııa­laýdyń zamanaýı ádisteri ne­gi­zin­de memlekettik qarjylyq qol­daýdyń tıimdiligi men onyń qoljetimdiligin arttyrý qaras­ty­ryl­ǵan. Bul baǵytta 2021 jyl­­ǵa qaraı 25 myń nesıe alý­shyǵa teń dárejede 300 mlrd teńge bólinbek. Tehnıkalyq jab­dyqtalý deńgeıin arttyrý, tıim­di sheteldik tehnologııalar transfertin uıymdastyrý, aqpa­ratpen qamtamasyz etý, jer resýrstaryn tıimdi paıdalaný má­seleleri de jolǵa qoıylmaq. Búgingi tańda bos jatqan jer­lerdi, sýarmaly alqaptardy ıge­rý boıynsha júıeli jumys­tar júrgizilýde. Jer resýrs­ta­ryn paıdalaný sapasyn arttyrý maqatynda 600 myń gektar sýarmaly jerdi aına­lym­­ǵa engizý josparlanǵan. Atal­­ǵan sharalardyń barlyǵy ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý arqyly básekege qa­biletti aýyl sharýashylyǵyn órkendetetin jańa agrarlyq saıasatty damytýdyń tetikteri bolyp tabylady. Bul úshin jańa baǵdarlama boıynsha res­pýb­lıkalyq jáne jergilikti bıýdjet­ten 2374,2 mlrd teńge bólý qarastyrylǵan. Aýyl sharýashylyǵyn da­my­týdyń jańa baǵdar­la­ma­syn­da ǵylym, bilim jáne ón­di­ristiń ózara baılanysyn artty­ryp, otandyq óndiristiń qar­qyndy damýyna barynsha jaǵ­daı jasalmaq. Birinshi kezekte aýyl­sharýashylyq óndirisiniń qa­jettilikterine jaýap beretin zertteý­lermen aınalysatyn ǵy­ly­mǵa basymdylyqtar be­ril­­mek. Bul rette ǵylym taýar óndirýshilerdiń naqty su­ra­nystaryna baılanysty qar­jylandyrylatyn bolady. Ja­ńa baǵdarlama jobasynda bilikti mamandar daıyndaý isinde jalpy kórsetkishti emes, mamandardy daıyndaýdan bas­tap óndiristiń tapsyrmasyn eskerý qajettiligi naqty kór­se­tilgen. Jańa baǵdarlama kómegimen usaq sharýashylyqtardy iri­len­dire otyryp, ǵylym, bi­l­im, óndiris ıntegrasııasyn kú­she­ıtý arqyly el ekono­mı­k­a­syn ınnovasııalyq ba­ǵytta ór­kendetý qadamyn je­til­dirý bas­ty qaǵıdaǵa aınalýy tıis. Sebebi, búgingi kúni aýyl sha­rýashylyǵyndaǵy agro­qu­ry­lymdardyń usaqtyǵy eń ózekti másele bolyp tur. Olardyń sany 185,0 myńnan asady. Qa­zir­gi kezde respýblıkamyzda aýyl­sharýashylyq ónimderin óndi­rýmen 1,6 mln aýyl tur­ǵyn­darynyń jeke qosalqy sha­rýa­shylyqtary aınalysady. Agro­qu­rylymdardyń 95%-y – sharýa qo­jalyqtary, olardyń 81%-ynyń egistik alqaptary 50 gektar­dan aspaıdy. Eldegi barlyq mal basynyń 52-den 63%-ǵa deıi­ni úı sharýashylyǵynda sho­ǵyrlanǵan, ıaǵnı olarǵa mal sharýashylyǵynyń jalpy óniminiń 74%-y tıesili. Mal sha­­rýashylyǵy ónimderin óndi­rýmen negizinen úı sharýa­shy­lyq­tary aınalysatynyn eske­rsek, saladaǵy ónimdilik pen bá­sekege qabilettilik deń­geıi óte tómen. Sebebi, usaq sha­rýa­­shylyqtardyń adam den­saý­lyǵyna qaýipsiz azyq-tú­lik ónimderin óndiretin óń­deý ká­siporyndaryn qajetti aýyl­sha­rýa­shylyq shıkizatymen qam­ta­m­asyz etýge, ınnovasııalyq, re­sýrs únemdeýshi tehnologııa­lardy óndiriske engize alatyn joǵary bilikti maman­dardy jumysqa tartýǵa múm­kin­dikteri joq. Kóptegen sha­rý­a­lardyń tehnıka satyp alý­ǵa qarjylary jetispeıdi. Fer­mer­ler óz ónim­derin negizinen orta­daǵy deldaldar arqyly ótki­zgendikten, satylǵan árbir taýar birliginen alynatyn paıdany (70-75%) deldaldar kórip kel­di (shetelderde bul kórsetkish 25-30% shamasynda). Eldiń agrarlyq salasyn­da bundaı jaǵdaıdyń qa­lyp­­tasýyna birqatar sebep­ter áser etti: otandyq aýyl­sha­­rýashylyq óndirisiniń tó­men­­deýi; materıaldyq-teh­nı­kalyq áleýettiń álsireýi; azyq-túlik naryǵyndaǵy ınte­gra­sııaǵa múddeli emes mo­no­po­lıst-fırmalardyń úste­m­d­igi; maqsatty memlekettik qol­daý­dyń azdyǵy; ınvestısııalyq ahýal­dyń turaqsyzdyǵy; ıntegra­sııalyq úrdiske oń yqpal jasaıtyn zańdyq bazanyń joqtyǵy jáne t.b. Osynyń saldarynan Qazaqstannyń ishki naryǵynyń 60%-y ǵana otandyq taýar óndi­rýshiler óndirgen azyq-túlik ónim­deri­men, qalǵany ımport ese­binen qamtamasyz etiledi. Syrttan ákelinetin ónimderdiń barlyǵy derlik óńdelgen da­ıyn ónimder jáne olarǵa jyl saıyn orta eseppen 1,8 mlrd AQSh dollary jumsalynady. Son­dyqtan, otandyq agro­na­ryq­ta aldyńǵy qatarly agro­teh­nıkalyq sharalar keshe­nin qoldanýǵa baǵyttalǵan iri taýarly sharýashylyqtar qa­lyp­tastyryp, «alqaptan tu­­tynýshyǵa deıingi» teh­no­lo­gııalyq úrdisti qamtamasyz etý qa­jettigi týyndady. Áleýetteri úl­ken kásiporyndarda ǵana ınno­vasııalyq tehnologııalar men ǵylymı jobalardyń ná­tı­je­lerin engizýge jáne jańa for­mat­taǵy mamandardy jumysqa or­­nalastyrýǵa bolatynyn ýa­qyt­tyń ózi dáleldedi. Respýblıkada 1995 jyldan beri kooperasııa týraly 2 jalpy salalyq, 3 arnaıy zań qoldanysta bolǵan. Biraq bul zańdar josparlanǵan naqty nátıjelerdi emes, aýyldyq taýar óndirýshiler arasynda kóptegen túsinbeýshilikterdi týyndatty. Qazaqstanda usaq taýarly sharýashylyqtardyń basyn biriktirý boıynsha ju­mys birneshe jyldar boıy júrgizilgenimen, usaq sharýa­lar óz erikterimen kooperatıvke birikkisi kelmedi. Sebebi, olardy kooperatıv qurýǵa yntalandyratyn ekonomıkalyq mehanızmder ázirlenip, zańdy halyqqa túsindirý sharalary iske asyrylmady. Osynyń nátıjesinde, taýar óndirýshiler jańa qurylymǵa senimsizdik bildirdi. Kóptegen aımaqtarda jeńildetilgen nesıe alý úshin ǵana kooperatıv talaptaryna múlde sáıkes kelmeıtin «jalǵan kooperatıvter» quryla bas­tady. Qajetti quqyqtyq me­­- h­anızmderdiń bolmaýy sharýa ıeleriniń kooperatıvke birik­ken jaǵdaıda ózderiniń jer­lerinen jáne jyljymaıtyn mú­likterinen aıyrylyp qalý qorqynyshyn týǵyzdy. Osyn­daı túıtkilder eldegi sha­rýa­lardyń kooperasııaǵa biri­gýin tejep keldi. Jańa qabyldanǵan «Aýyl­­sha­rý­a­shylyq kooperatıvteri týraly» zańynda osy kemshilikterdi joıý úshin naqty nátıje beretin ekonomıkalyq mehanızmder qa­ras­tyrylǵan. О́ndiristik jáne qyz­met kórsetý kooperatıvteri arasyndaǵy quqyqtyq aıyr­ma­shylyq, paı úlesteri men koo­peratıv jarǵysynyń bolýy mindettelgen. Kooperatıvterdiń qyzmet kórsetý erekshelikterine baı­lanysty salyq jáne mono­polııaǵa qarsy zańna­malaryna, jeńildikpen nesıe alý sharttaryna ózgerister engizildi. Bar­lyq naryq sýbektileri jeke, óza­ra birlesip jáne memleketpen birge tabys tabýda teń quqyqqa ıe boldy. Osy zańnyń prınsıpteriniń biri – kooperatıvke qaty­sý­shy­lar ekonomıkalyq turǵydan der­bes bolýy. Olar óziniń óndi­ristik quraldarynyń ıesi bolyp, ózi óndirgen ónimge ıelik etýi jáne árbir kooperatıv mú­­shesiniń múliktik jer paıymen qosqan úlesine saı túsken paı­dany ózara kelisip sheshýge múmkindik alady. Kooperatıvtik sharýashylyq qurýdyń negi­z­gi sharty – biriktirilgen kásip­oryndardyń múddelerin saqtaý. Qyz­mettiń maqsaty men sıpa­tyna baılanysty ár sharýa bir­neshe kooperatıvke múshe bo­la alady. Kooperasııanyń tu­tynýshylyq, óndiristik, ká­sip­shilik, jabdyqtaý, ótkizý, nesıelik, turǵyn úı jáne taǵy basqa túrlerin ajyratýǵa bolady. «Aýylsharýashylyq ko­o­pe­­­­­­­r­atıvteri» týraly zań­dy júzege asyrý arqyly usaq úı sharýashylyqtardyń qol­­­daryndaǵy resýrstardy tıimd­i paıdalanýǵa bola­dy. Aýy­­l­sharýashylyq koope­ra­­tıvterin qurý – taýar óndi­rýshilerdiń eńbegin ynta­lan­dyrýǵa, tabysty ádiletti bó­­lýge, óndiristik daýlardyń azaıý­yna yqpal etedi. Buǵan qo­sa uıymdastyrý úrdisiniń qu­ramyna aýylsharýashylyq ónim­derdi tasymaldaý, saqtaý, ótkizý jáne qyzmet kórsetýmen aınalysatyn sharýashylyqtar da enedi. Sharýalar ekonomıkalyq tıimdilik úshin birigip, óndiristik sıkldiń barlyq kezeńderin – shıkizattan bastap naryqqa daıyn ónimdi ótkizý joldaryn to­lyq qamtıtyn bolady. Bul rette ónimdi satyp alý, ta­sy­mal­daý jáne óńdeýshi meke­me­ge jetkizý máseleleri 1,3 es­e­ge ulǵaımaq. Jańa zań koope­rasııa músheleriniń ózara yqpal­das­tyǵy nátıjesinde taýar baǵa­synyń ústemesin 15-20%-ǵa tó­­mendetýge jaǵdaı týǵyzady. Osy­nyń nátıjesinde, aýyldyq jer­lerdegi turǵyndardyń jyl­dyq tabysyn 300 mlrd teńgege deıin jetkizýge múmkindik týady. Jahandaný úrdisi qarqyn alǵan zamanda ınnovasııalyq ǵylym-bilimge degen suranys artýda. Aýyl sharýashylyǵyn júr­gizýdiń ındýstrııaldy ádis­teriniń ornyn basyp kele jatqan nanotehnologııanyń ózi búginde kúndelikti turmy­sy­myzǵa endi. Jańa tehnologııalar qorshaǵan ortaǵa jasalatyn antropogendik zııandy tómendetip, shyǵyndardy azaıtyp, aýylsharýashylyq daqyldarynyń ónimdiligin arttyrýǵa múmkindik berýde. Qabyldaýǵa daıyndalǵan jańa baǵdarlama ǵylymı-teh­nı­kalyq serpiliske jol beretini haq. Agrosektordyń syrtqa ónim shyǵarý múmkindigi zor eken­digin eskersek, óndiriste ja­ńa ınnovasııalyq tehnologııa­lar­dy ıgerý, bıotehnologııalardy damytý búgingi kúnniń basty artyqshylyǵy bolyp ta­bylady. О́ndiris pen ǵylym ıntegrasııasynda da áleýetimiz jetkilikti. Eksporttyq baǵytta aýylsharýashylyq ónimin ón­dirý múmkindigin jiberip almaý qajettigin árbir aýyldyq jerdegi taýaróndirýshi durys túsinýi tıis. Osy baǵyttaǵy is-sharalardy júzege asyrý bi­lim sapasyn jańa deńgeıge kó­­terýdi jáne mamandardyń kásibıligin arttyrýdy qajet ete­di. Bul oraıda ýnıversıtet ǵa­lymdary maqsatty túrde ta­ýar óndirýshilerge ǵylymı-tá­ji­rı­belik qyzmet kórsetýde. Halyqaralyq deńgeıdegi ǵylymı-zertteý jáne bilim berý bazasyn qurýdyń zama­naýı tásilderin meńgerip, stra­tegııalyq baǵytta júıeli damý júıesin qalyptastyrý – ýnıversıtettiń qazirgi kún­de qol jetkizgen eń bas­ty jetistikteriniń biri. 2016 jy­­­ly ýnıversıtet bazasynda Agrotehnologııalyq hab qu­ryldy. Bul ýnıversıtet damýynyń jańa satyǵa kóte­ri­lýine múmkindikter berdi. Halyqaralyq talaptarǵa saı qurylǵan Agrotehnologııalyq hab aıasynda oryndalatyn zertteýler ımportty almas­tyrý maqsatynda eksportqa baǵyttalǵan ónim óndirisin ulǵaıtý, shet elderdiń ozyq tehnologııasyn tartý úshin qajetti jańa jumys oryndaryn ashý sııaqty ózekti máselelerdi ınnovasııalyq jolmen sheshýge barynsha jaǵdaı týǵyzdy. Qazirgi kez­de Agrotehnologııalyq hab negizinde AQSh, Eýropa jáne Azııa memleketterindegi 36 ǵylymı ortalyqtarmen tyǵyz áriptestik baılanys­tar ornatylyp, álemniń 13 bedeldi joǵary oqý oryndary­men qos dıplomdyq bilim berý baǵdarlamasy iske asyry­lýda. Júrgiziletin ju­mys­tar qatarynda: Kornel ýnı­­ver­sıtetimen jergilikti alma­­nyń bolashaqtaǵy sortta­ry­nyń gendik qoryn zertteý, Kolýmbııanyń NASA ýnı­­­ver­sı­te­timen klımattyq mo­deldeý arqyly dándi da­qyl­dardyń ónimdiligin jos­parlaý máseleleri qaras­ty­ry­lady. AQSh, Qytaı, Reseı ǵa­­lymdarymen zııankes­ter­ men aramshópterdi aldyn ala anyqtaý, «Geoskan» men NASA ǵalymdarymen AО́K-de­gi táýekelderdiń ortaq júıe­sin qurý sekildi jobalar­dy ataý­ǵa bolady. Taıaýda AQSh-tyń aýylsharýashylyq depar­- ­t­a­menti basshylary ýnıversı­tet oqy­týshylaryna, magıstranttary men doktoranttaryna arnap jaıylymdyq jerlerdiń ekogıdrologııasy jóninde trenıng ótkizdi. Ýnıversıtettiń jas ǵalymdary nıderlandtyq se­riktestermen EKSPO-2017 ha­­­lyq­aralyq kórmesine usyny­latyn birlesken ǵylymı jobany daıyndaý ústinde. Osyndaı baǵytta sheteldik áriptestermen 30-dan astam birlesken ǵylymı jobalar júzege asyrylady. Ýnıversıtet sońǵy jyldary Qazaqstan-Belarýs agro­ın­jenerlik ınnovasııalyq orta­lyǵyn qurý jumystaryn júr­gi­z­ýde. Arnaıy oqý-zertteý la­­bo­ratorııalaryn qurý úshin be­­larýstyq aýylsharýashylyq teh­nıkalary men bólshekteriniń túp­­­nusqa keskinderi alyndy. Ýnıversıtet janynan Belarýs aýyl­sharýashylyq teh­­nı­ka­la­rynyń kórsetilim ala­ńy ashy­l­­­­- maq. Ýnıversıtettiń oqý-tá­ji­rıbelik sharýashylyǵy aý­­ma­ǵynda belarýstyq aýylsha­rýashylyq tehnıkalary men mashınalaryn, osy salaǵa qajetti qondyrǵylardy synaqtan ótkizý polıgony uıymdastyrylýda. Onda bilim alýshy jastar «al­qap­tan tutynýshyǵa deıin­gi» aralyqtaǵy tolyq teh­no­logııalyq túzilimdi zerttep, óndi­ris jaǵdaıynda ǵylymı-zertteý jumystarymen aına­ly­s­ýǵa múmkindik alatyn bolady. Bul jerde agrarlyq sa­la­daǵy kásipkerler, ınjener­ler, tehnıka júrgizetin maman­dar óz biliktilikterin jo­ǵa­rylata alady. Atalǵan shara­lar qyzmeti otandyq agro­óndiristik keshen aldynda tur­ǵan kúrdeli máselelerdi tıimdi sheshýge yqpal etedi. Bul rette ýnıversıtet otan­dyq taý­ar­óndirýshilerdiń má­se­l­elerin sheshýde bar múm­kin­­dik­terin paı­dalanýda. Innovasııalyq baǵytty us­tan­ǵan oqý orny álemniń ozyq tájirıbelerin transfertteýde sátti qadamdar jasap keledi. Osy oraıda, Almaty qalasynda ótken jyldyń 9-10 jeltoqsany kúnderi birinshi ortalyqazııalyq agrotehnologııalyq sammıt uıym­dastyryldy. Sammıt ju­­mysyna memlekettik organ bas­shylary, AQSh, Eýropa, Azııa memleketteriniń tanymal ekspert-ǵalymdary, res­pýb­­lıkanyń aýyl­sharýashylyq ta­ýar­­óndirýshileri, agrarlyq sa­­lada qyzmet etetin iri kompa­nııa ókilderi, aýyl ákimderi qa­tysty. Sammıt agrar­lyq sa­la ǵalymdarynyń, agro­qu­ry­­lym jetekshileri men taýar ón­dirýshilerdiń ortaq má­se­le­leri, atap aıtqanda, mem­le­ket-jekemenshik seriktestigi, agrar­­lyq bilim men ǵylym, ja­ńa tehnologııalar men ozyq bilim tran­s­- fertin júzege asyrýdyń ózekti máseleleri talqylanyp, pi­kir bólisip, tájirıbe almasatyn ala­ńyna aınaldy. Qatysýshylar ta­ra­py­nan aýyl sharýashylyǵyna qatysty ózekti máselelerin or­ta­ǵa salatyn Sammıt jumy­syn jyl saıyn ótkizý týraly she­­shim qabyldandy. Jıyn qo­ry­tyndysy boıynsha naqty usy­nystar ázirlenip, AО́K ma­ńyzdy máseleler men olardy sheshý joldary jóninde arnaıy qaýly qabyldanyp, Úkimet pen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine joldandy. Agrarlyq bilimniń qara sha­ńy­raǵy Qazaq ulttyq agrar­lyq ýnıversıteti elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasyna qajetti kásibı bilikti maman­dar­dy daıarlaýmen qatar, sala­ǵa qatysty qabyldanatyn mem­lekettik baǵdarlamalardy ha­lyqqa keńinen túsindirý men ony júzege asyrý baǵytyndaǵy jumystardy jalǵastyra bermek.

Tilektes ESPOLOV,

Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA vıse-prezıdenti, akademık

Almaty