Adam qaýipsizdigine qatysty zańdar qaraldy

Kez kelgen adam psıholog bola almaıdy

«Psıhologııalyq qyzmetter naryǵy áli kúnge deıin rettelmegen kúıde qalyp otyr. Búginde tıisti bilimi joq, biliktiligi rastalmaǵan, klıent aldynda eshqandaı jaýapkershilik almaıtyndar ózin psıhologpin dep júr. Al bul naqty adamdar­dyń taǵdyryna áser etip jatyr. Sapasyz keńes adamnyń jaǵdaıyn nasharlatyp, jalpy júıege degen senimniń tómendeýine ákeledi. Psıhologııalyq kómek – jalpy adamnyń osal kúıimen jumys isteý degen sóz. Sondyqtan bul sala quqyqtyq retteýden tys qalmaýǵa tıis», dedi «Psıhologııalyq qyzmet týraly» zań jobasy jóninde baıan­dama jasaǵan depýtat Aına Mysyrálimova.

Sonymen qatar Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵambetovtiń aıtýynsha, zańǵa psıhologterdiń kim ekeni, kim psıhologııalyq jumyspen aınalysa alatyny týraly naqty erejeler alǵash ret engizilip otyr.

«Zańnyń maqsaty – psıholog mamandarǵa naqty talap qoıý. Áleýmettik jelini asha qal­saq, árqaısysy sarapshy, psıholog. Osy tusta psıholog pen psı­hıatrdyń arajigin ajyratyp alýymyz kerek. Odan soń ishki muńyn aıtyp barǵan adamnyń qupııa aqparaty jurtshylyqqa tarap jatatyn jaǵdaılar óte kóp. О́ıtkeni zańda kásibı qupııalylyq týraly norma bolǵan joq, qazir osyny engizip jatyrmyz. Eger psıhologter adamdardyń qupııa aıtqan aqparatyn saqtamaı, taratyp jiberetin bolsa, aıyppul salýmen qatar, Qylmystyq kodeks boıynsha da jaýapqa tartylady», dedi A.Aımaǵambetov.

Osylaısha, Májilis depýtattary birinshi oqylymda maquldaǵan «Psıhologııalyq qyzmet týraly» zań jobasynda «psıholog», «psıhologııalyq qyzmet», «aqparattandyrylǵan kelisim», «psıhologııalyq kómektiń sapasy», «kásibı qupııalylyq» sııaqty uǵymdarǵa túsinikteme berildi. Negizi bul qujat Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasyn júze­ge asyrý maqsatynda ázirle­nip, saladaǵy quqyqtyq baza­ny qalyp­tastyryp, psıhologııalyq kómektiń qoljetimdiligi, sapasy men qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Sonymen qatar psıholog qabyldaýyna kelgen adamdarǵa psıhıatr mamannyń ǵana ruqsaty bar medısınalyq preparattardy taǵaıyndaýǵa quqyǵy joq. Iаǵnı medısınalyq qyzmetti júzege asyryp, dárilik em taǵaıyndaýǵa tyıym salynady. Psıholog halyqtyń ómir súrý sapasy men psıhologııalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa ǵana úlesin qosý qajet. Osy oraıda zań jobasynda zańdylyq, eriktilik, qupııalylyq, kásibı quzyrettilik, ǵylymı negizdilik, zııan keltirý­ge jol bermeý qaǵıdattary belgilengen. Memlekettik retteý máselelerine jeke bólim arnal­ǵan. Zań jobasy Eńbek jáne halyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıstr­ligi­niń psıhologterdiń bilikti­ligin taný, memlekettik tizilim­di júrgizý jónindegi ókilettikterin aıqyndaıdy. Qujatty talqylaý barysynda depýtattar atalǵan tizilimdi elektrondyq formatta júrgizý tártibin naqtylap, tirkelýge jatatyn psıhologter sanattaryn belgiledi. Málimetter ashyq bolyp, olar ýákiletti organnyń ınternet resýrsynda ornalastyrylady.

Psıhologter memlekettik tizilimge tirkelýge mindetti. Maquldanǵan zań jobasynda psıhologterdiń bilimine, qaıta daıarlaýǵa, biliktiligin rastaýǵa qoıylatyn talaptar belgilenedi. Sondaı-aq kásibı daıarlyq pen qaıta daıarlaý talaptary júıelenip, psıhologter keminde bes jylda bir ret biliktilikterin arttyrýǵa mindetti. Zań jobasynda psıhologterdiń quzyretteri men qyzmet mazmunyna qoıylatyn talaptardy aıqyndaıtyn kásibı standartqa qatysty normalar da engizilgen. Budan bólek, zań jobasynda psıhologterdiń quqyqtary men mindetteri bekitiledi. Olar etıkalyq normalardy saqtaýǵa, aqparattandyrylǵan kelisim alýǵa, qupııalylyqty qamtamasyz etýge, kásibı qupııany saqtaý jáne klıenttiń kelisiminsiz aqparatty úshinshi tulǵalarǵa bermeýge mindetti.

Qujatta psıhologııalyq kómek alý­shylardyń quqyqtary da aı­qyndalǵan. Atap aıtqanda, olar ma­mandy tańdaýǵa, tolyq aqparat alýǵa, kómekten bas tartýǵa, óz qu­qyqtaryn qorǵaýǵa quqyly. Budan bólek, psıhologııalyq qyz­met týraly jalǵan aqparat tara­týǵa, qyzmet nátıjesine kepildik beriletinin málimdeýge jol berilmeıdi.

Sondaı-aq A.Aımaǵambetov qazir koýchtar kóbine ózderin psıholog maman retinde atap júrgenin aıtty. Bularǵa da zań talaby qatań bolmaq. 

«Endi arnaıy bilimi joq, reestr­de tirkelmegen, qyzmeti arnaıy talaptarǵa sáıkes kelmeıtin azamattar ózderin psıhologpin dep aıta almaıdy, qyzmet usyna almaıdy. Mundaı azamattar koých, energo-praktık bola alady, alaıda olarǵa da kásibı standart ázirlendi. Mańyzdysy koých psıhologterdiń jumysyn júrgize almaıdy. О́ıt­keni olarda tereń kúızeliste júr­gen azamattarmen jumys isteý daǵdy­lary joq. Koých degen negizi múldem basqa», dep túsindirdi depýtat.

Otyrysta depýtat Nurgúl Taý­dyń qoıǵan suraǵyna jaýap bergen Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri Talǵat Eshenqulovtyń málimetine sáıkes, qazir elimizde psıholog mamandaryn 42 JOO daıarlaıdy. Onda bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýrany qosqanda 17 myń stýdent bilim alyp jatyr. Jyl saıyn shamamen 3,5-4 myń stýdent osy baǵyt boıyn­sha oqýyn aıaqtaıdy. Olardyń jumysqa ornalasý kórsetkishi – 73-76 paıyz shamasynda.

Basty orynda – adamnyń ómiri men amandyǵy

Elimizde shamamen úsh saǵattyń ishinde keminde 15 adamdy ıt qabady eken. Al ortasha eseppen bir saǵatta bes adam ıtterdiń shabýylyna ushyrap, talanady. Mundaı derekti jalpy otyrysta «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn tanystyrǵan Májilistegi Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy Edil Jańbyrshın baıandamasynda keltirdi.

«Biz búgin jaı ǵana janýarlar týraly zań qarap otyrǵan joqpyz. Biz adam qaýipsizdigi, qoǵamdyq tártip, memlekettiń jaýapkershiligi, eń bastysy – adam ómiri men densaýlyǵyn qorǵaý týraly máseleni qarap otyrmyz. О́ńirlerde turǵyndarmen kezdeskende el buralqy ıtterdiń má­selesin sheshýdi bizge amanattady», dedi E.Jańbyrshın.

Baıandamada keltirilgen jer­gilikti atqarýshy organdardyń má­limetine sáıkes, keıingi bir jyl­dyń ishinde 41 366 adamdy ıt qa­ýyp­ty. Sonyń ishinde 23 134 adam buralqy ıtterdiń shabýylynan zardap shekken. Salystyrý úshin aıtsaq, 2024 jyly ıt shabýyly­nyń 38 848 jaǵdaıy tirkelse, onyń 24 410-y – buralqy ıtterdiń shabýy­ly.

Depýtat E.Jańbyrshın ıt­terdiń azaımaǵanyn, bul túıt­kildiń áli de júıeli, ótkir, áleýmettik turǵydan qaýipti másele bolyp otyrǵanyn atap ótti.

«Bul sıfrlardyń artynda jaı ǵana esep emes, naqty adamdardyń taǵdyry tur. Onyń artynda balalardyń jara­qaty, azamattardyń qor­qy­nyshy, psıhologııalyq kúı­zelis, múgedektikke alyp kelgen jaǵ­daılar, al keıde adam ólimi tur», degen baıandamashy osy kókeıkesti máselege qatysty birneshe mysal keltirdi.

Máselen, О́skemende qańǵybas ıtter 11 jastaǵy balany qaýyp alǵan. Osyndaı jaǵdaılar Oralda, Kókshetaýda, Jalpaqsaı aýylynda, Qosshyda da boldy. Al 2022 jyly Aqtóbe oblysynda buralqy ıtterdiń shabýylynan bala qaza tapty.

«Osyndaı árbir qaıǵyly oqıǵadan keıin qoǵam memleketke óte oryndy suraq qoıady: adamdardyń qaýipsizdigine, buralqy ıtterge, júıeniń áreketsizdigine kim jaýap beredi? Eger memleket osy suraqqa naqty jaýap bere almasa, onda másele tek ıtterde emes. Másele – quqyqtyq jáne bas­qarý­shylyq vakýýmda. 2023 jyl­dyń 19 sáýirinde Memleket basshysy óte naqty ustanym bildirdi: «Biz janýarlarǵa janashyrlyqpen qaraýǵa mindettimiz, alaıda azamat­tar­dyń, ásirese balalardyń qaýip­sizdigi memlekettiń sózsiz ba­sym­dyǵy bolýǵa tıis». Mine, dál osy ustanym osy zań jobasyn qa­raýdaǵy negizgi saıası ári konstı­týsııalyq ólshem bolýǵa tıis», dep sózin tolyqtyrdy E.Jańbyrshın.

Bul zańnyń elimiz, qoǵam úshin mańyzdylyǵyn depýtat Ata zańnyń basty logıkasymen baılanystyrdy.

«Biz zań shyǵarýshy retinde bir nárseni anyq aıtýymyz kerek: memlekettiń eń qymbat qazynasy – adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary. Bul – emosııa emes. Bul – Konstıtýsııamyzdyń tikeleı logıkasy», dedi ol.

Baıandamashynyń sózine súıensek, qoldanystaǵy zańǵa zamanaýı, gýmanıstik, órkenıetti dep usynylǵan tásilder – qańǵybas janýarlar sanyn retteýdegi aýlaý, sterılızasııalaý, vaksınasııalaý, qaıtadan sol ortaǵa qaıtarý syndy negizgi tetikter eldegi buralqy ıtterdiń sanyn azaıta almapty. Aıtalyq, 2022 jyly 243 574 qańǵybas janýar aýlansa, bıylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaıdyń kórsetkishi 276 282-ge jetken. Iаǵnı azaımaq túgili, kóbeıip ketken. Demek, qoldanystaǵy model ony engizýdiń basty maqsatyn oryndaı almaǵany degen sóz.

«Eger tetik qaraýsyz janýar­lardyń sanyn azaıtpasa, adamdarǵa shabýyl sanyn tómendetpese, azamattar úshin qaýip-qaterdi azaıtpasa, onda ol tetik qajetti deńgeıde jumys istemeıdi», dedi E.Jańbyrshın.

Osy zańǵa bastamashy bol­ǵan depýtattar bul másele bo­ıyn­sha ishki jaǵdaıdy ǵana emes, halyqaralyq quqyqtyq jáne praktıkalyq tájirıbeni de zert­tepti. Baıandamashynyń aıtýynsha, álemde ıesiz janýarlar sanyn retteýdiń negizinen eki mo­deli bar: birinshisi – qaıtarym­dy aýlaý, ekinshisi – qaıtarymsyz aýlaý.

Osynyń ishindegi qaı­ta­­rym­dy aýlaý tásiline júgingen Túrkııa men Úndistanda el bolyp kútken nátıjege qol jetkize almaı, bu­rynǵy tásilden bas tartyp, qaı­tarymsyz aýlaý modeline kóshýge májbúr bolypty.

Jalpy, jańa zań jobasyna súıensek aýlanǵan ıesiz ıtterdi ustaý merzimi ózgeredi. Iаǵnı aýlanǵan janýarlardy ustaý merzimi engiziledi. Bastapqyda buralqy janýarlarǵa 15 kún merzim usynylǵan edi. Alaıda zań jobasyn talqylaý barysynda eń tómengi ýaqytsha ustaý merzimi – keminde 5 kún degen sheshim qabyldandy, sonymen qatar máslıhattarǵa bul merzimdi uzartý quqyǵy beriledi. Al ıesi bolýy múmkin qaraýsyz janýarlarǵa 60 kúndik merzim kózdelip otyr.

Sondaı-aq ıtter men mysyq­tardy mindetti chıpteý engiziledi. Jergilikti atqarýshy organdardyń róli kúsheıtiledi. Zań jobasymen respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń, astananyń, aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń jergilikti atqarýshy organdaryna: janýarlardyń agressııasyn dereý toqtatýǵa ba­ǵyt­talǵan shuǵyl áreket etý sharalaryn uıymdastyrý quzy­reti beriledi. Odan bólek, janýar­larǵa jaýapkershilikpen qaraý salasyndaǵy ákimshilik jáne qyl­mystyq jaýapkershilikti kúsheıtý normalary usynylǵan. 

Memlekettik qyzmetshiler «E-qyzmetpen» irikteledi

Buǵan qosa, Májilis ekin­shi oqylymda «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń memlekettik qyzmeti týraly» zańdy jańa redaksııada, ilespe túzetýlermen qabyldady. Qujattar Memleket basshysynyń memlekettik qyz­met júıesin odan ári jetildirý jónindegi tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda ázirlendi.

Endi memlekettik qyzmetke túsýge daıyndyq ınstıtýty engiziledi. HR-prosesteri sıfr­landyrylyp, úmitkerler toly­ǵymen sıfrlyq formatta «E-qyz­met» aqparattyq júıesi arqyly irikteledi. Jańarǵan Zańda mem­lekettik qyzmettiń tartym­dylyǵyn arttyryp, bilikti kadr­lardy tartýǵa, olardy ustap qalýǵa baǵyttalǵan normalar kózdel­gen. Osylaısha, úsh jylda keminde bir ret jalaqyny ındeksteý teti­gi belgilenedi. Ústeme jumys ýaqy­tynda, demalys jáne mereke kúnderi jumys istegeni úshin ótem­aqy tólenip, jeńildetilgen tu­rǵyn úı baǵdarlamalaryna qaty­sýǵa múmkindik alady. Jumys ýaqy­tynyń rejimi de retteledi. Atap aıtqanda, qalypty jumys uzaq­tyǵy aptasyna 40 saǵattan aspaýy kerek, al keı sanattaǵy qyzmet­shilerdiń jumys ýaqyty qysqarady.

Sondaı-aq elimizde qyz­metkerlerdiń eńbek quqyqtaryn qorǵaý kúsheıtiledi. Májilis depýtattar bastamashy bolǵan eńbek zańnamasyn jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zańdy ekinshi oqylymda qabyldady. Atap aıtqanda, eńbek salasynda ar-namys pen qadir-qasıetti qorǵaý normalary bekitiledi. Ýaqytsha eńbekke jaramsyzdyq kezeńimen nemese áleýmettik demalyspen sáıkes kelgen jaǵdaıda sońǵy jumys kúnin aıqyndaý tártibi naqty belgilenedi. Sonymen qatar jumys berýshi eńbek jaǵdaılary ózgergeni týraly qyzmetkerdi jazbasha habardar etýge mindetti. Buǵan qosa, qujat qyzmetkerdiń bastamasy boıynsha eńbek shartyn buzý tártibin retteıdi.

Túzetýlerdiń jeke blogi áleýmettik áriptestikti damytýǵa baǵyttalǵan. Atap aıtqanda, óńirlerde áleýmettik áriptestikti uıymdastyrý, memlekettik eńbek ınspeksııasymen, qyzmetkerler men jumys berýshiler ókilderi­men ózara is-qımyl jasaý fýnk­sııalary ákimdikterge júkteledi. Memlekettik eńbek ınspektorlary eńbek qatynastary, eńbek qaýipsizdigi men eńbekti qorǵaý, áleýmettik áriptestik salalarynda biliktilikti turaqty arttyrý­ǵa mindetti. Sondaı-aq eńbekti qorǵaý jónindegi tehnıkalyq ınspektorlardyń quqyqtary bekitiledi. Qujatty qaraý barysynda depýtattar qosymsha túzetýler usyndy. Oǵan sáıkes, medısına­lyq uıymdar qyzmetkerler­diń tirkelgen jeri boıynsha olardy sıfrlyq tehnologııalar arqyly skrınıngtik tekserýlerden ótý qajettigi týraly habardar etýge jáne osyndaı tekserýlerden ótýge jatatyn tulǵalar týraly málimetterdi jumys berýshilerge joldaýǵa mindetteledi. Al jumys berýshiler qyzmetkerlerdi skrınıngten ótýge jiberýdi qamtamasyz etýge tıis.

Sonymen qatar Májilis Qazaqstan men Túrkııa Úkimetteri arasyndaǵy eki eldiń áýe keńistigi arqyly múlik pen personaldy tranzıtteý týraly kelisimdi ratıfıkasııalady. Kelisim eki eldiń áskerı múlki men personalynyń áýe tranzıtin júzege asyrý tártibin aıqyndaýǵa baǵyttalǵan. Áýe keńistigin paıdalaný sharttary, ruqsat berý tetikteri men ushýdy úılestirý tártibi belgilenedi. Qujatqa sáıkes, áskerı tranzıtti júzege asyrý úshin birjolǵy ruqsat nemese bir jyldyq dıplomatııalyq ruqsat nómiri beriledi. Kelisimge sáıkes, memleketterdiń áýe keńistigin paıdalaný Halyqaralyq azamattyq avıasııa uıymynyń qaǵıdalaryna, ulttyq zańnamaǵa jáne aeronavıgasııalyq erejelerge sáıkes júzege asyrylady. Qujatta sondaı-aq tótenshe jaǵdaılarda áreket etý tártibi qarastyrylǵan. Ushý barysynda fors-major jaǵdaı týyndasa, áýe kemesi tıisti memlekettiń aerodromyna qonýǵa quqyly. Bul rette qabyldaýshy el qaýipsizdikti qamtamasyz etip, tıisti organdardy habardar etedi. О́temaqy talap etiletin jaǵdaılar týyndasa, 2018 jylǵy 13 qyrkúıektegi Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti men Túrkııa Respýblıkasy Úkimeti arasyndaǵy áskerı yntymaqtastyq týraly kelisimniń erejeleri qoldanylady. Kelisimdi qoldaný, túsindirý barysynda týyndaıtyn daýlar eki el arasyndaǵy konsýltasııalar arqyly sheshiledi.

Gúlnar JOLJAN,

Jasulan SEIILHAN,

«Egemen Qazaqstan»