Osy bizdiń ákelerimiz sııaqty áke esh jerde joq-aý. «Bizdiń aýyldyń báıteregindeı báıterek esh jerde joq» degendeı estilse de osy sózimnen qaıtqym kelmeı otyr. Ilııas Esenberlınniń keıipkerin «qazan tastaı shombal» dep sýretteıtini sııaqty tyǵyz da nyǵyz turpattary-aq olardy elden erekshelep turatyn. О́zimniń ákem de eki ordeni bar, Máskeýge búkilodaqtyq kórmege baryp kelgen eńbek adamy edi. Kóleńkede uıyqtap jatqanda bashpaılarynyń arasyna qaǵaz qystyryp, ot tutatyp jiberip tura qashqanym, artyma burylyp qaraǵanda arbaıǵan jap-jalpaq aıaqtaryn ǵana kórip úlgergenim esimde. Esik aldyndaǵy jelmen syqyrlaı teńselgen záýlim terek ne, sońymnan eki attap jetip, tóbemnen tóne túsken terekteı ákem ne, aıyrmasy joqtaı kóringen. Sol zamannyń qaraǵaıdaı-qaraǵaıdaı adamdary esime túskende, qazirgi kezde adam boıy birer santımetrge uzardy degen sózge senińkiremeı qalam. Eki Lenın ordeni bar kolhoz bastyǵy Ybraıymjan Qojahmetov te boıy men soıy kelisken keýdeli kisi edi. KSRO Joǵary Keńesiniń depýtaty jáne Búkilodaqtyq kolhozshylar keńesiniń múshesi bolǵan.
Shákir Ábenov Elbasyǵa bata bergen sát beınelengen áıgili sýrettegi alqaly toptyń shetine taman baısaldy keıip tanytyp turǵan sol Ybraıymjan aǵamyz. Keńes zamanyndaǵy eńbegi bir bólek te, táýelsizdik alǵannan keıingi jeke qojalyq qurǵan eńbegi bir bólek. Úlken kolhozdy basqarǵan adam «bul ne boldy» dep kúrt túsip ketpeı, birden qojalyq quryp elge úlgi kórsetti. Qandaı jıynǵa shaqyrylsa da qatardan qalmaı, eldi aýzyna qaratyp, eńbekke úndep, birlikke shaqyryp júrdi. Ana jyly saılaýǵa túskenimde sheshýshi sóz aıtatyndaı belsenip, aldyńǵy qatardyń qaq ortasynda qazdıyp otyrdy. О́mir jasy sol kezde seksenge taıaǵan aqsaqaldyń eńsesin tik ustap, minbege týra qarap otyrǵan qalpy nazarymdy eriksiz aýdarǵan.
Maǵan ótken tarshylyq zamanda talqan jep ósken urpaqtyń densaýlyǵy myqty, ómirleri uzaq bolatyn sııaqty kórinedi de turady. Jastaıynan eńbekke pisken adamdar ómir boıy syptaı bolyp júredi. Myna kisi de qyryq jyl kolhoz basqardy degenge kelińkiremeıtin, óz qanaǵaty ózindegi adam kórindi. 1927 jyly dúnıege kelip, segiz jasynda anasynan, toǵyz jasynda ákesinen aıyrylypty. 5-synypqa deıin ǵana oqýǵa múmkindigi bolypty. Soǵysqa ketken aǵalarynyń amanatyn moınyna alyp, birden qara jumysqa jegilgen eken. Keıin Berdibek Soqpaqbaev pen Keńshilik Myrzabekov jazatyn FZO-da oqyp, Qaraǵandyda kómir qazyp, ómir kórgen, el kórgen, jer kórgen.
Sodan soń týǵan aýylǵa qaıtyp kelip, esepshi, qoı fermasynyń meńgerýshisi, kolhoz tóraǵasynyń orynbasary bolǵan. 1966 jyldan bastap ordendi sharýashylyqty taban aýdarmastan jıyrma alty jyl basqarǵan. Onda da burynǵy birneshe kolhozdyń basyn qosyp, biriktirilgen sharýashylyqty ógizdeı alǵa súırepti. О́gizdeı alǵa súırepti deıtinim, onyń bári soǵan deıin turalap qalǵan sharýashylyqtar bolǵan eken. Osy Panfılov aýdanyndaǵy ataqty sýretshi Ábilhan Qasteevtiń aýyly jer betinen joq bolyp kete jazdaǵanda, qalaı taratpaı aman alyp qalǵany áli kúnge deıin aıtylady.
2004 jyly Ábilhan Qasteevtiń 100 jyldyq mereıtoıyna sol Shejin degen aýylǵa bardyq. Esenǵalı Raýshanov, Tursynjan Shapaı bárimiz aýyldyń bas jaǵyna shyǵyp, tasqa súıenip sýretke tústik. Ol toıǵa Ábish Kekilbaev pen Qýanysh Sultanov ta barypty. Meniń júrgizýshimniń aty Adaı bolatyn. Esenǵalı: «Ana balany atyn anyqtap aıtyp aıqaılap shaqyrshy», – dep qoımady. Ázilimizdiń astaryn túsingen Ábish aǵamyz «bárekeldi» dep alyp, Qasteevtiń aýylynyń tabıǵatyna keremet baǵa berip kósile sóıledi. Shynynda da órgi jaǵy aq shańqan taýmen ushtasqan, qasyndaǵy tereń saıda býyrqanyp ózen aǵyp jatqan, al aınalasyndaǵy jazyǵy kilem japqandaı kókjasyl eldimeken kóz toımastaı kórkem bolatyn. Aıtaıyn degenim, eger Ybraıymjan Qojahmetov bolmaǵanda biz Ábish aǵalarymyz bastap bul jerge keler me edik, kelmes pe edik, bir Qudaıym bilsin.
Alpysynshy jyldary kolhoz bastyǵy A.Ýdalov kelip: «Bul jerde endi senderge isteıtin jumys qalmady, báriń túgel ortalyqqa qaraı kóshińder», – dep digir salypty. Tipti, kóshkisi kelmegendermen egeskendeı bolyp, aýlalaryn túrgizip tastaýǵa deıin barypty. Al jastaıynan jer qadirin bilip, sharýabasty bolyp ósken Ybraıymjan onymen kelispeı, aldyna kiripti. Keýdelegen kolhoz bastyǵy kónbeı, bul aýyl sonda onshaqty jyl bar men joqtyń arasynda ildaldalap turǵan eken. Úıleri jartylaı qulatylǵan, esik-terezeleri áńkıgen-sáńkıgen, kósheleriniń bas-aıaǵy túrilip tastalǵan aýyl eshkimge kereksiz bolyp qala bergen. Biraq, onda túgin tartsań maı shyǵatyn qunarly jer, basyn buryp arna tartsań aǵylyp-tógilip keletin en-tegin sý, tórt túlik mal ósirýge qolaıly keń mol óris bar edi. «Átteń, qolyma bir tıse», – degen oı pendelikten emes, eli men jerin súıgen perzenttik kóńilden týǵan.
Men ol kisilerdiń ataǵy shyǵa bastaǵan kezde tómendeý synyptyń oqýshysymyn. Aýylymyz da basqa, bir aýdannyń eki basyndamyz. Ybyraıymjan aǵa týraly gazetten oqımyz, aýdandyq radıotoraptan estımiz. «1960-1980 jyldary aralyǵynda Jarkent jerinde «Dala akademıkteri» atanǵan tórt aǵamyz boldy. Olardyń biri Eńbek Qyzyl Tý ordendi, ataqty «Oktıabrdiń 40 jyldyǵy» ujymsharynyń tóraǵasy, eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri N.Golovaskıı bolsa, ekinshisi Odaq kezinde eki ret Ulttar palatasynyń depýtaty bolǵan, Kalının atyndaǵy ujymshardyń tóraǵasy I.Bilálov, úshinshisi “Úsharal” ujymsharynyń tóraǵasy, Lenın, Eńbek Qyzyl Tý, “Oktıabr revolıýsııasy” ordenderiniń ıegeri, “Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen aýyl sharýashylyǵy qyzmetkeri” N.Saýranbaev edi. Al tórtinshisi búgin tilge tıek etip otyrǵan Eńbek Qyzyl Tý ordendi Kırov atyndaǵy ujymshardyń tóraǵasy osy Ybraıymjan Qojahmetov aǵamyz bolatyn», – dep jazdy keıin aýdan ákimi Ermek Kelemseıit.
Bir kúni: «Osy kisiler meniń ákemdi nege kótermelemeıdi?», – degen oı keldi. Kúnde jýatyn jeıdesiniń arqasy aǵaryp tuz bop júretin ákeme janym ashydy. Onyń ústine úıge: «Nuraqyn, aıtqanymdy tyńda, partııaǵa ót, sonda bolashaqta eńbek eri ataǵyna usynyp qalýymyz múmkin», – dep aýdan basshysy ózi kelip ketken. Qabyrǵada ákemizdiń esepshilik oqý oqyǵanyn aıǵaqtaıtyn jalǵyz qujat qusap tastary jas balanyń judyryǵyndaı úlken shot ilýli turatyn. Aýdan basshysynyń sol shotqa tańyrqap qarap, bir nárse suraıyn dep suramaı qalǵanyn baıqadym. Úlken sheshemiz Látıpa: «Molda bala eki jyl Sibirde jumys istep, maǵan bir par báteńke ákep bergen», – dep otyratyn. Ákemniń ózi de: «Bir vagonnan júgirip shyǵyp, biz terezesinen qarap turǵan ekinshi vagonǵa jetkenshe sýyq aýaǵa qaqalyp, qulap túsip ólip qalǵan adamdy kórdim», – dep birdeńeler aıtyp qalatyn. Ertesine shot ta ózinen ózi joǵalyp ketti, ákem de partııaǵa ótken joq. Biraq birneshe orden-medal alǵany, Máskeýge Halyq sharýashylyǵy kórmesine barǵany ras.
Sodan otyra qaldym da ákem týraly óleńdetip on paraqtaı maqala jazdym. Ákem zveno jetekshisi, qaramaǵynda jetpis gektardaı jer bar. Tabysy qomaqty, ásirese qosymsha on úshinshi aılyqqa sol ýaqyttaǵy bir «Jıgýlıdiń» qunyna jetińkireıtindeı aqsha alady. Demek partııaǵa ótse, partııalyq jarnany da kúrep tóleýge tıis. Úıde segiz balamyz, bárimiz de keıin Almatyǵa baryp oqımyz dep qulshynyp júrmiz. Ákem: «Balalarym aıaqqa tursyn, adal eńbek etsem boldy emes pe?», – deıdi. Qaryndasynyń qaıda ekenin bilmeı, birge týǵandardan jalǵyz qalý ońaı deımisiz. Gazettegi Ybraıymjan aǵanyń ómirbaıanymen tanyssam, ol kisi de jastaı jetim qalǵan, kórmegeni joq. Basqalarmen de salystyryp kórdim, qandaı teńeýler aıtý kerek ekenin de bildim. Neǵylsa da ákem týraly jazǵan alǵashqy maqalam ózime táýir sııaqty kórindi. Ekpinimdi baıqaǵan aýdandyq gazettiń bas redaktorynyń orynbasary Sadyq Jumabaı eki-úsh tilshini kabınetine jınap, maǵan maqalamdy daýystap oqytqyzdy. Sodan soń: «Jaqsy jazypsyń», – dep maqtap aldy da: «Biraq ózińniń ákeń týraly eken, ony basqanymyz yńǵaısyz bolady, sen odan da basqa ozat eńbekkerler týraly jaz», – dep shyǵaryp saldy.
Mine, sol Sadyq aǵamyz Ybraıymjan Qojahmetovtiń Qasteev aýylyn qalaı qalpyna keltirgeni jaıynda bylaı dep jazypty: «Shejin aýylynyń mańyndaǵy júzdegen gektar tyń jerdi ıgerýge kolhoz tóraǵasy batyl kiristi. Eń aldymen, turǵyn úı, mektep, klýb salýdy alǵy josparǵa shyǵardy. Sonymen qatar aýdandyq sýlandyrý júıesimen kelise otyryp, eki júz metr tereń saıdaǵy Shejin ózeni sýynyń bip bóligin temir-betondy arnany qııalap salyp, tańdaıy keýip jatqan jerge shyǵarý jumysyn qolǵa alýdy josparlady. Búgingi tyń jer – erteńgi aǵyl-tegil altyn astyq pen et, sút, maı... 1977 jyldan bastap Shejin aýylynda jańa úlgidegi turǵyn úıler bipinen soń biri sap túzedi. Burynǵy kóshelerdiń bári qoqystan tazartyldy. Aýyl qaıta túleı bastady. Al munda kóship kelgen árbir otbasyna kolhoz basqarmasynyń sheshimi boıynsha 1500 som mólsherinde kómek kórsetildi. Bip kezdegi eli ketip, jeri qulazyp qalǵan aýyl tanymastaı bop qaıta túledi».
Oqýshy kezimizden belimiz qaıysyp, júgeri otaıtynbyz. Birde Ybraıymjan aǵanyń mekteptegi Marat degen balasy kolhozdyń shóbin jınap jatqan jerden óz betimen ketip qalypty. Ertesine: «Qashqyndy ustap aldym», – dep balasyn shabyndyqtyń basyna ózi ákelip tur deıdi. Sondaǵy aıtqany mynaý eken: «Bastyqtyń balasy kolhozshynyń balasynan artyq emes, barlyq brıgada músheleri birdeı jumys isteýi kerek».
Ybraıymjan Qojahmetovtiń ómirinde ondaı epızodtar az emes. Sonyń ózinde ústinen domalaq aryz túsip, úlken jerden tekserýshiler kelgen. Biraq, aryz aıǵaqtalmaǵan, eshteńe dáleldenbegen. Aıaǵy Oralhan Bókeıdiń «Bes tıyn» atty áńgimesindegideı bolyp shyqqan. Poshta bastyǵyn ary tekseredi, beri tekseredi. Aqyrynda bes tıyn jetpeı turady. Tekserýshiler oǵan mán de bermeıdi. Sonda da poshta bastyǵy bes tıynnyń edenniń tesigine domalap túsip ketkenin esine túsirip baryp «ýh» deıdi. Ybraıymjan aǵamyz da «ketem» deıdi, el «ketpe» deıdi. Sol kolhozdy jıyrma alty jyl basqaryp, qanshama ataqqa jetti. Bizdiń ákemiz de ómirden bireýge qylaýdaı qııanat jasamaı ótti.
Qazir Ybraıymjan aǵanyń ortanshy balasy Tursyn ekeýmiz bir qalada turamyz. Ol maǵan: «Ákelerimizdi bir eske alyp qoısańshy», – dep qysyla kúlimsireıdi. Meniń esime alǵashqy maqalamdy qalaı ákeme arnap jazǵanym túsedi. Bárimiz de ákemiz, biraq olar qaıtalanbaıtyn ákeler. Ondaı áke basqa esh jerde joq. «Bizdiń aýyldyń báıteregindeı báıterek basqa esh jerde joq» degendeı estilse de osy sózimnen esh qaıtqym kelmeıdi.
Júsipbek QORǴASBEK,
jazýshy