О́tken ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap mekteptiń barlyq pánderin ǵylymnyń damýyna, óndiris pen tehnıkanyń suranysyna laıyqty etip qurý maqsatymen oqý mazmunyna ózgerister engizilip, jańa oqý materıaldarymen tolyqtyryldy. Onyń saldary týraly Qazaqstan pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń prezıdenti A.Qusaıynov «Orta bilim júıesindegi daǵdarys: shyǵý joldary» (Almaty, 2016) atty kitabynda «XX ǵasyrdyń aıaǵynda mektepte oqylatyn pánder boıynsha beriletin bilim kólemi balalardyń bilimdi meńgerý qabiletinen artyp ketti», dep jazady. Shyndyǵynda da, mektepte oqytylatyn oqý materıaldarynyń shamadan tys kóbeıýi oqýshynyń ony atústi, shala-sharpy ǵana bilýine alyp kelýde. Oqýshy biletin bilim kóp, biraq bilgeni mardymsyz.
Bul týraly «Egemen Qazaqstan» gazetinde (26.10.2016) Qazaqstannyń Eńbek Eri Aıagúl Mırazova «sabaq mazmunynyń kóptiginen muǵalim ótken sabaqty tııanaqtaı almaı jatyp, jospardan qalamyn dep ekinshi taqyrypty bastap ketý oqýshynyń yntasyn arttyrý bylaı tursyn, pánge betteı almaı qalady», dep qazirgi kezdegi mekteptegi oqytý jaǵdaıyn dál sıpattaıdy. Muǵalim oqýshylarǵa qajetti bilimderdi sabaq ústinde oqytyp úlgere almaıtyndyqtan materıaldyń kóp bóligin úıge tapsyrma retinde beredi. Úıge berilgen tapsyrmaǵa oqýshylardyń kópshiliginiń shama-sharqy jetpegennen keıin, ony oqyp-bilýge degen yqylasy da joıylady, kele-kele tipti áreket te jasamaıtyn bolady. Úıge beriletin tapsyrmalardyń mólsheri týraly erejeler saqtalmaıtyn bolǵany qashan! Bastaýysh mekteptiń ózinde de ondaı ereje oryndalmaıdy.
Kóptegen Eýropa elderinde, AQSh-ta da oqýshylardyń bilim dárejesi nasharlap ketkendigi aıtylyp júr. Reseılik «Matematıka» (jeltoqsan, 2013) jýrnalynyń bas redaktory L.Roslova bir saıtqa silteme jasap, osydan 100 jyl buryn Amerıkanyń Kentýkkı shtatynyń Býlıt okrýginiń aýyldyq jerlerindegi 8-synyp oqýshylary emtıhan tapsyrǵany týraly jazady. Sol kezde usynylǵan materıaldardy «ABC News» telekanalynyń tilshisi ártúrli jastaǵy qarapaıym eresek amerıkalyqtar men mektep oqýshylaryna oryndaýǵa usynǵan. Olar tapsyrmalardy oryndaı almaı, óte qıyn eken dep moıyndaǵan. Sonda osydan 100 jyl buryn oqýshylar oryndaı alǵan tapsyrmalar qazirgi zaman oqýshylary úshin nege sonsha qıynǵa soǵady?
AQSh-ta mundaı jaǵdaıdyń oryn alýy baspasóz betterinde qyzý talqylaý týǵyzypty. Bir basylymnyń sholýshysy mundaı jaǵdaıdyń oryn alýyn «Amerıkalyqtardy ádeıi topastandyrý» dep te jazypty. Onyń oıynsha, amerıkalyqtardyń árbir urpaǵynyń aldyńǵylarmen salystyrǵanda uǵyný dárejesi kemigen ústine kemip barady eken (osyndaı jaǵdaıdy biz de basymyzdan keship jatqan joq pa ekenbiz degen oı da qylań berip qalady).
Demek, qazirgi kezdegi oqýshylar biliminiń tómendep ketýiniń sebebin mekteptegi oqý mazmuny oqýshy shamasyna laıyq pa degennen izdeý kerek shyǵar. Olaı deıtinimiz, bilim mazmunyn zaman talabyna, ǵylymnyń damýyna saı qurý ıdeıasynyń tıimsiz ekendigin sońǵy jarty ǵasyrlyq mektep tájirıbesi dáleldep berdi.
О́tken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda mekteptegi matematıkalyq bilimderdi jańǵyrtý nátıjesinde aldymen úlken kólemde joǵary matematıka, keıin 90 jyldary yqtımaldyqtar teorııasy men matematıkalyq statıstıka elementteri engizildi. Biraq, matematıka pánin oqytýǵa bólingen saǵat sany ózgerissiz qaldy. Oqýshylardyń dástúrli oqý materıaladaryn ıgerý, jattyǵýlar oryndap daǵdylaný men esep shyǵaryp tóselý múmkindigi azaıdy.
Pedagogtar oqýshylar biliminiń tómendep ketý sebepterin oqytý ádistemesiniń oqý mazmunyna saı kelmýinen izdeı bastady. Sóıtip zaman talabyna saı qysqa merzim ishinde oqýshy úlken kólemdegi bilimderdi ıgere alatyndaı etip oqytý ádistemesin jetildirý kerek boldy. Nátıjesinde oqytýdy ıntensıvtendirý, tehnologııalandyrý, ońtaılandyrý, pedagogıkalandyrý degender shyqty. Biraq mekteptegi bilim berý isi ońalmady. Oqý materıalyn ıgerýdi tezdetý maqsatymen engizilgen tehnıkalyq oqý quraldaryn qoldaný men kabınetttik júıe de, bilim berýdi kompıýterlendirý de tıisti nátıje bere qoımady. Oǵan qosymsha, búkil ǵylymı-ádistemelik zertteý jumystary mektepke jańadan engizilgen taqyryptardy oqyp-úırený máselesine jumyldyryldy. Dástúrli taqyryptardyń ádistemesi ábden qalyptasqan dep eseptelip, olardy oqytý erekshelikteri tasada qalyp qoıdy. Keıingi jarty ǵasyr tóńireginde matematıka pániniń naqtyly taqyryptaryn oqytýǵa arnalǵan ádistemege jetkilkti dárejede kóńil bólinbedi. Orys tildi muǵalimderdiń erterekte shyqqan kitaptardy óz jumysynda paıdalanýǵa múmkindigi boldy. Al qazaq tilinde ondaı kitaptar bolǵan emes. Áli de joq!
Matematıkalyq bilim berý reformasy nátıjesinde eń kóp zardap shekken arıfmetıka boldy. Tek bizde ǵana emes, dúnıe júzinde arıfmetıkalyq bilim men arıfmetıkalyq mádenıet kúrt tómendegen. Oǵan negizgi sebep kalkýlıator bolatyn. Eger barlyq arıfmetıkalyq amaldardy kalkýlıator arqyly ońaı ǵana esepteıtin bolsaq, onda ýaqyt ketirip oqýshylardy aýyzsha, jazbasha esepteýlerge úıretýdiń qajeti bar ma degender de boldy. Áıtkenmen, kóptegen zamanaýı esepteý tehnologııalarynyń ózi arıfmetıkalyq zańdylyqtarǵa súıenip jumys isteıtinin eskerý kerek. Ekinshiden kalkýlıator keıbir sandarmen arıfmetkalyq amaldardy (mysaly, jarty men úshten birdi qosýdy) oryndaı almaıdy. Aýyzsha nemese qaǵazǵa jazyp amaldardy oryndaı alý adam mádenıetiniń ajyramas bóligi ekendigin de eskermese bolmas.
Mektep oqýshy jeke múmkindigine, qarym-qabiletine, qyzyǵýshylyǵyna qaraı oqytý jóninde izgilikti baǵyt ustanǵanymen, ony asyra siltýge de bolmaıdy. Bastaýyshtan bastap oqylatyn pánderdi ınvarıantty jáne varıatıvti dep bólýdiń de, olarǵa arnap tańdaý pánderin engizýdiń qajeti joq. Bastaýysh mektepte oqýshylardyń qazaq tili men matematıkadan tııanaqty bilim alýyna basa nazar aýdarylǵany jón.
1-synypta tabıǵattanýdan alǵashqy málimetter berý birinshi kezekte álippe arqyly, odan keıin qazaq tili men ádebıet, matematıka pánderindegi pánaralyq baılanys nátıjesinde júzege asyrý múmkindigi mol ekendigin de eskerý qajet. Balanyń jas ereksheligin esepke almasa bolmaıdy. Mysaly, jaratylystaný nemese dúnıetaný t.b. pánder oqýshy oqý-jazýdy erkin meńgergennen keıin engizilgeni jón bolar edi.
Mekteptegi oqý mazmunyn anyqtaýǵa baǵyt-baǵdar beretin qujat memlekettik bilim berý standart ekeni belgili. Bastaýysh bilimniń jańa standartynyń da, oǵan sáıkes jasalynǵan matematıka baǵdarlamasynyń bilim mazmunyna eshqandaı da jańalyq ákele qoımaǵany týraly aıtqanbyz («Egemen Qazaqstan», 14.06.2016). О́kinishke oraı, Úkimettiń №292 qaýlysymen bekitilgen negizgi jáne orta bilim standarttarynan da matematıkalyq bilim mazmunyn dál anyqtaý múmkin emes. Ondaǵy bilim mazmuny men oqytý maqsattary arasyndaǵy ara jikti ajyratýdyń ózi qıyn.
Pándi oqytýdy jaqsartý úshin birinshi kezekte qajetti jáne jetkilikti bilim mazmunyn anyqtap alý kerek, odan keıin olarǵa bólingen qajetti saǵat kólemi anyqtalady (nemese kerisinshe de bolýy múmkin). Jańa standart jasaýshylar birneshe pándi biriktirip, bir atpen atap saǵat sanyn qysqartýdy josparlap júr. Biraq árbir pándi oqytý mazmuny sol kúıinde saqtalǵan. Mysaly, matematıka men ınformatıka qosarlanyp atalǵanymen, negizinen alǵanda, matematıka mazmunynda ózgeris joq. Biraq matematıkany oqytýǵa qajetti bir saǵat ınformatıkaǵa berilgen. Demek, ınformatıka páni matematıkanyń esebinen oqytylady.
Mektep balanyń aqyl-oıy men dene bitimin damytýdy maqsat etip qoıatyny belgili. Mekteptiń sabaq kestesinde bilimdilik pánder ǵana bolýy tıis. Sabaq kestesinde turǵan dene tárbıesi pániniń oqýshynyń dene bitimi men densaýlyǵy úshin paıdasy shamaly. Sheshinip-kıinýge ýaqyt ketedi, qatarǵa turǵyzyp tekserý kerek t.t. Odan shyǵyp kelesi sabaqqa alaókpe bolyp kelgen oqýshydan qandaı nátıje kútýge bolady? Sondyqtan bul pán arnaıy kestemen, sabaqtan tys kezde, oqýshylardyń qalaýy boıynsha, túrli dene shynyqtyrý sharalary arqyly aptasyna úsh retten júrgizilse tıimdiligi áldeqaıda joǵary bolar ma edi? О́zin-ózi taný túrli pánderdiń jıyntyǵy bolǵandyqtan oǵan ádeıi arnap saǵat bólýdi de oılaný kerek shyǵar shamasy.
Dosymhan RAHYMBEK,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor