Keshe elorda tórinde Sırııa máselelerin retteý boıynsha eki kúnge sozylǵan halyqaralyq kelissózder óz máresine jetti. Alqaly jıynnyń qorytyndysy boıynsha taraptar Sham elindegi birneshe jyldan beri jalǵasyp kele jatqan qaqtyǵystardy bitimgerlik jolmen sheshý baǵytynda birqatar mańyzdy sheshimder qabyldady.
Oq pen ottyń ortasynda qalǵan Sırııadaǵy zobalańnyń tolastamaı jatqanyna alty jylǵa jýyqtaǵany málim. Qaqtyǵys tutanǵan sátten bastap óziniń beıtarap ustanymyn bildirip qana qoımaı, barshany beıbit bitimge kelýge shaqyryp, sol úshin araaǵaıyndyqqa júrýge daıyn ekenin Qazaqstan ashyq aıtqan bolatyn. Jyl sanap kúrmeýi kúrdelenip bara jatqan máseleniń túıinin tarqatýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam da Astanada jasaldy. Reseı, Túrkııa jáne Iran memleketteriniń usynysymen, Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń qyzý qýattaýymen Sırııa máselesi boıynsha ymyralasýdy kózdegen kelissózder Astana tórinde ótetin bolyp sheshilgen.
Sonyń nátıjesinde alǵash ret qaqtyǵysqa aralasqan túrli taraptyń ókilderi 23 qańtar kúni bir ústeldiń basyna jaıǵasyp, barshasyna ortaq problemany júzbe-júz talqylaýdy bastaǵan bolatyn. «Jabyq esik» jaǵdaıynda ótken jıynǵa Reseı, Túrkııa, Iran úkimetteriniń ókilderi, Sırııanyń BUU janyndaǵy Turaqty ókili Bashar ál-Djafarı bastaǵan resmı Damaskiniń delegasııasy, Sırııanyń qarýly oppozısııalyq toptarynyń ókilderi, sonymen qatar, AQSh tarapynan osy eldiń Qazaqstandaǵy elshisi Djon Krol qatysty. Jıynnyń alǵashqy kúni elimizdiń Syrtqy ister mınıstrligi resmı Astananyń negizgi mıssııasy taraptardyń júıeli túrde kelissózder júrgizýine jaǵdaı jasaýmen shekteletinin, óziniń áýel bastaǵy beıtarap ustanymyn saqtaıtynyn bildirdi.
Alǵashqy kúni qas qaraıǵansha sozylǵan kelissóz jumystary 24 qańtar kúni taǵy da jalǵasyn tapty. Aldyn ala jospar boıynsha kelissózder túske salym aıaqtalyp, 14:00-de qorytyndy baspasóz máslıhaty ótýge tıis bolatyn. Úzilissiz jumys istegen kelissóz jumystary keshke qaraı bir-aq tolastap, saǵat 17:00-de jýrnalısterge qorytyndy baspasóz máslıhaty týraly habar berildi.
Kelissózderdiń qandaı ráýishte ótkeni týraly baıandap óteıik. Jalpy, halyqaralyq kezdesý barysynda qatysýshy taraptar, jumyr Jerdiń túkpir-túkpirinen kelgen BAQ ókilderi arasynda ózara jyly qarym-qatynas ornaǵany aıqyn baıqaldy. Buǵan barlyǵy úshin yńǵaıly únqatysý alańyn ázirlep, usynǵan Qazaqstan tarapynyń ólsheýsiz eńbek sińirgeni túsinikti. Syrtqy ister mınıstri Qaırat Ábdirahmanov aıtyp ótkendeı, resmı Astana barsha qatysýshylarǵa Astanadaǵy kezdesý kezinde barynsha dostyq ahýaldy qamtamasyz etý úshin barlyǵyn jasady. Bul týraly mınıstr óziniń alqaly jıyn sońyndaǵy sózinde bylaı dedi:
– Astana Sırııadaǵy máselelerdi retteý jónindegi halyqaralyq kezdesýdi qabyldady. Barshańyz bilesizder, kezdesý Reseı men Túrkııa prezıdentteriniń Astanada Sırııa úkimeti men qarýly oppozısııa arasyndaǵy máselege qatysty kelissózder ótkizý týraly bastamasynyń negizinde ótti. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bul bastamaǵa tolyqtaı qoldaý kórsetti jáne prosesti júzege asyrý úshin Qazaqstan elordasynda tuǵyrnamany qamtamasyz etýge daıyn ekendigin jarııalady. Biz, halyqaralyq jáne jergilikti BAQ-tardy qosa alǵanda, qatysýshylar úshin Astanadaǵy kezdesý kezinde barynsha dostyq ahýaldy qamtamasyz etý úshin barlyǵyn jasadyq.
Kelissózge qatysqan taraptar halyqaralyq sharanyń uıymdastyrylý barysy men onyń oıdaǵydaı ótýine jaǵdaı jasaǵan Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń eńbegine joǵary baǵa berdi. Máselen, BUU Bas hatshysynyń Sırııa jónindegi arnaýly ókili Staffan de Mıstýra:
– Birinshi kezekte BUU Bas hatshysy Antonıý Gýtterıshtiń atynan osy mańyzdy sharaǵa muryndyq bolǵan Qazaqstanǵa, Sırııa jerinde beıbitshilik ornatý úshin mańyzdy úles qosyp kele jatqan Prezıdent N.Nazarbaevqa rızashylyǵymdy bildiremin. N.Nazarbaev konferensııa tabysty ótýi úshin tikeleı úles qosyp, barlyq múmkindikti jasady. Buǵan deıin Sırııadaǵy ahýaldy ońynan sheshýge belgili bir júıe, tıisti mehanızm bolmady. Bul joly biz naqty bir júıe boıynsha jumys júrgizdik. Gýmanıtarlyq kómekke deıin talqylaýǵa múmkindik aldyq. Sırııalyqtar soǵystan mezi bolǵany barshaǵa aıan. Endigi meje – qaqtyǵystarǵa jol bermeýdiń tetikterin tabý. Bul rette kesheli-beri Astana prosesi aıasynda qyrýar sharýa atqaryldy. Sonymen qatar, Reseı, Túrkııa jáne Iran elderine Sırııadaǵy soǵys rejimin toqtatýda kepilger bolý syndy jaýapkershilikti óz moıyndaryna alǵanyna alǵysymdy bildiremin. Biz soǵysty toqtatýymyz kerek. Sırııa tarapynan Sırııa úkimeti men oppozısııasynyń rólin atap ótkim keledi. Osy jerge kelip, uzaq jyldardan keıin alǵash ret kelissóz ústeliniń basynda qatar otyrý úshin úlken saıası kúsh-jiger kerek. Kelesi aptada men Nıý-Iorkke ushamyn. Sol jerde Jenevadaǵy kelissózderge daıyndyqty bastaımyz. Astana prosesinen biz úlken áleýet kórdik, – dep atap ótti.
Astana prosesiniń nátıjesine qatysty Sırııa úkimetiniń delegasııasy da kóńilderi tolatynyn bildirdi. Bul eldiń BUU janyndaǵy Turaqty ókili Bashar ál-Djafarı ózderiniń basty maqsaty soǵysty toqtatý, bitimge qol jetkizý ekenin málimdedi.
– Astanadaǵy eki kúnge sozylǵan kezdesýde biz kúni-túni jumys istedik. Taraptar ózara mámilege kelýdiń qanshalyqty zor mańyzǵa ıe ekendikterin túsinip otyrǵandaryn baıqatty. Kelissózder barysynda biz óz maqsatymyzǵa qol jetkizýge, atysty toqtatýdy qamtamasyz etip, daǵdarysty dıplomatııalyq jolmen, beıbit saıası sheshimder jolymen sheshýge tyrystyq. Nátıjeli jumys isteýimizge jan-jaqty jaǵdaı týǵyzǵan Qazaqstan Respýblıkasyna jáne Prezıdent N.Nazarbaevqa rızashylyǵymyzdy bildiremiz. Astana prosesin uıymdastyrý arqyly Qazaqstan óziniń kúsh-jigeri joǵary el ekenin kórsetti degen senimdemiz. Sırııa úkimeti elde beıbitshilik ornatýǵa umtylady. О́kinishke qaraı, qazir qantógister oryn alyp otyr, sony toqtatý úshin ártúrli elderden arnaıy delegasııa jınaldy. Barshasy qantógisti toqtatýǵa tyrysty. Astana – naqty qadamdar talqylanatyn jer. Biz naqty qadamdardy talqyladyq jáne belgili bir nátıjelerge qol jetkizdik. Bul prosestiń orny bólek. Astananyń aty – Astana, Jeneva kezdesýi bir basqa, – dedi Bashar ál-Djafarı.
«Jabyq esik» jaǵdaıynda ótken kelissóz barysynda Sırııa daǵdarysyn ońaltýǵa baǵyttalǵan qadamdar jasalǵany anyq. Birinshi kezekte, taraptar atysty toqtatýdy qamtamasyz etetin tetikterdi qarastyrdy. Qarapaıym halyqtyń beıbit ómir súrýine jaǵdaı týǵyzý úshin olar bir-birine tıisti talaptaryn jetkizdi.
Astana prosesiniń arqasynda qol jetkizilgen iri jetistik – Sırııada atystyń toqtatylýyna jáne taraptardyń bir-birin arandatýyna jol bermeýine kepildik beretin úshjaqty tetik qalyptastyryldy. Reseı, Túrkııa jáne Iran elderi atysty toqtatý rejimine kepil bolatyn bolyp sheshildi. Kelissóz qorytyndysy boıynsha Reseı, Túrkııa jáne Iran taraptary birlesken málimdeme jasaǵanyn joǵaryda aıtyp ótkenbiz. Syrtqy ister mınıstri Qaırat Ábdirahmanov jetkizgen málimdemede «úshjaqty mehanızm qurý týraly» sheshim qabyldanǵany, ol «atysty toqtatý rejiminiń saqtalýy, arandatýshylyqtyń oryn almaýy men basqa da tıisti máselelerdi qarastyratyny» týraly aıtylǵan.
Astana prosesinde taraptar atysty toqtatýdy qamtamasyz etý máselesine basymdyq berdi. Bes jyldan beri jalǵasyp jatqan, sheti men shegi kórinbeıtin soǵystan zardap shekken Sırııa halqynyń taǵdyryna kóz júgirtsek, onyń qanshalyqty mańyzdy ekeni túsinikti. BUU málimetterine júginsek, oq pen otqa oranǵan eldiń aýmaǵynda qalǵan 13 mıllıon adam qazir as-sýǵa taryǵyp, syrttan keletin gýmanıtarlyq kómekke zárý bolyp otyr. Osy oraıda, olardyń muqtajyn óteý úshin basqa eldermen qatar, Qazaqstan da qolynan kelgen járdemin aıap qalǵan emes. Kúni keshe Elbasy aıtyp ótkendeı, 700 myń dollar qarjy men 500 tonna azyq-túlik jóneltildi. Sham elin shyrǵalańnan birjola qutqarýǵa úles qosý úshin halyqaralyq kelissózder alańyn uıymdastyrdy. Buǵan deıin bastary bir qazanǵa syımaı kelgen taraptardyń Astanada bas qosyp, mańyzdy sheshimder qabyldaǵanynyń ózi jetistik.
Osylaısha, eki kún boıy qyzý talqylaýlardyń kindigine aınalyp, álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdarǵan Astana prosesi de márege jetti. Bul oraıda, halyqaralyq sharaǵa qatysty sheteldik hám otandyq saıasatkerler men saıasattanýshylardyń basym kópshiliginiń pikiri bir arnaǵa toǵysqany baıqalady. Olar Astana kezdesýin bitimgerlik baǵyttaǵy iri qadam dep baǵalaýda.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
Qatysýshylar ne deıdi?
Mahmud Álı HAMID,
«Kıodo Sýsın» aqparat agenttiginiń tilshisi:
– Eger biz Sırııa halqynyń basyna túsken tragedııaǵa shynaıy janashyrlyqpen qaraıtyn bolsaq, onda kelissózderdi oń nátıje berdi dep baǵalaýǵa bolady. Talqylaýlar kezinde taraptar Sırııa jaǵdaıynyń sheshimin tabýǵa tyrysty. Astana prosesin Jenevamen salystyrýǵa bolmaıtyn shyǵar. Maqsattary bir bolǵanymen, ekeýiniń de ózindik orny bar.
Eger Sırııa daǵdarysyna qatysty taraptar máseleni óz betterinshe sheshe alatyn bolsa, onda Astanaǵa kelýdiń de qajeti bolmas edi. Taraptar ózara ymyraǵa kele almaǵandyqtan da Qazaqstanǵa jınaldy. Bir qýanarlyǵy, kelissózder júrgizildi. Eshqandaı qadam jasalmasa, qorqýǵa bolar edi. Bitimge kelý úshin taraptar bir baǵytta jyljýǵa nıet bildire bastady.
Andreı MAMYKIN,
Eýropalyq Parlament depýtaty:
– Taraptardyń Astana alańynda kezdeskeni kóńilge senim uıalatty. Qazaqstan tarapynyń araaǵaıyndyq jasaýymen Sırııada bitimge kele almaı jatqan taraptar óz múddelerin alǵa tarta berýdi toqtatyp, eldiń bolashaǵyna alańdaýshylyq bildirgenin kórdik. Árıne, bul jaǵymdy jańalyqtyń basy dep oılaımyn.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev taraptardyń ózara mámilege kelýi úshin barlyq jaǵdaıdy jasady. N.Nazarbaevtyń bul eńbegi esh ketken joq dep esepteımin.