Azamatqa senim arttyq, endi sońynan ereıik

Bıylǵy jyldyń sońynda táýelsiz memleket atanǵanymyzǵa 20 jyl tola­dy. Bul ózi ǵasyrǵa bergisiz, jarqyn oqıǵalarǵa toly uly kezeń boldy desek, ásireqyzyl sóz emes. Ras, egemen el atanyp, shańyraǵymyzdy kóterip, ýy­ǵy­myzdy nyqtaı bastaǵan sátte ótpeli shaqtyń qıyndyqtarynan da shet qal­madyq. Des bergende alǵashqy onjyl­dyq sońyna qaraı eńsemizdi tiktep úl­gerdik. Sóıtip, az ǵana ýaqyt ishinde álemdik qaýymdastyqqa Ortalyq Azııada jańa turpatty memlekettiń paıda bolǵandyǵyn moıyndata bildik. Al sonyń bári egemen elimizdiń tuń­ǵysh Prezıdenti N.Nazarbaevtyń ishki jáne syrtqy saladaǵy sarabdal saıasatynyń jemisi ekendigine qazirde eshkim­niń daýy joq. Iаǵnı, el ishinde eń aldymen birlikti qalyp­tastyryp, turaq­ty­lyq­tyń tuǵyryn nyqtaı bilgen El­basymyz odan keıingi jerde óziniń syrtqy máselelerde de suńǵyla saıa­satker ekendigin tanyt­ty. Bul oraıda basqasyn aıtpaǵanda, Astanada ál­sin áli ótip kele jatqan dinı kelisimderge arnalǵan alqaly jıyndar men kúni keshegi EQYU sammıti aıqyn dálel bolsa kerek. Al odan keıingi jerde el mereıin aspandatqan qysqy Azıada ótti dúr­ki­rep. Endi, mine, el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qar­sańynda barsha qazaq­stan­dyq­tar bir tý astynda toptasyp, óz tańdaýyn bildirdi. Men bul arada kúni keshe ǵana zor uıymshyldyqpen ótken kezekten tys Prezıdent saılaýyn aı­typ otyrmyn. Al osynyń bári elimizdegi turaq­tylyqtyń, bereke-birliktiń ar­qasy dep bilemin. Áıtpese, táýelsiz­dik­ke qol jetkizip turyp, sondaı baqyttan aıy­rylyp qalǵan memleketter de bolǵan. Sondyqtan basymyzǵa qonǵan baǵy­myzdy baǵalap, barymyzdy bazarlaı bileıik deımin. Osyǵan oraı seksenniń seńgirine kóterilgen shaǵymyzda ótken­ge kóz jibere otyryp, oı tolǵaǵandy jón kórgen edim. Jáne sonyń bárin ózim kýá bolǵan oqıǵalar men jergilikti my­sal­dar negizinde qozǵaǵanym du­rys bolar. Nursultan Ábishulyn eń alǵash ret betpe-bet 1989 jyldyń kúz aıynda Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń altynshy sessııasynda kórdim. Bul kezde beınelep aıtsaq, biz bazardan qaıtyp kele jatsaq, Nurekeńniń bazarǵa endi kele jatqan der shaǵy edi. «Qańǵyp kelgen shúregeı kólge pana bola almaı» ushyp ketken soń elimizdegi bılik basyna jalyndaǵan, júzinen nur tógilgen óz azamatymyzdyń kelýi barshamyzdyń mereıimizdi tasytqan. Sonyń áseri de bolar, jáne respýblıka Joǵary Keńesiniń eki shaqyrylymyna qatarynan eki ret saılanyp, ózimdi saqa depýtat sezingenim de shyǵar, maǵan sóz berilgende attyń basyn jiberip, erkin kósildim. Bul kezde keshegi qasań túsinikterden arylyp, qoǵamdy demokratııalandyrý úrdisi qolǵa alynyp jatqan shaq edi ǵoı. Soǵan oraı keńesterdiń rólin art­ty­rý máselesi kún tártibine shyqqan-dy. Sondyqtan óz sózimdi sol kezdegi respýblıka Joǵary Keńesi Prezı­dıýy­mynyń tóraǵasy Maqtaı Saǵdıevqa qa­rata aıtyp, keńesterdiń rólin kóterýdi eń aldymen osy sessııanyń bedelin kó­te­rýden bastaý kerek dedim. Odan ar­ǵy­da formalızmniń joıylmaı otyrǵanyn, osyndaı sessııalarǵa on jyl boıy qatysyp, aýyl adamdarynyń kókeıkesti máselelerin qansha kótergenimizben kóp­tegen mınıstrlerdiń qalǵyp-shulǵyp otyratynyn, bir de bireýi sol máse­le­lerdi qaǵazǵa túrtip almaıtynyn aıt­tym. Budan soń bıik minberdegi múm­kinshilikti paıdalana otyryp, ıadrolyq synaq zardaptary men hakim Abaıdyń taqap kele jatqan 150 jyldyq torqaly toıyna baılanysty atqarylýǵa tıis sharalar týraly jerine jetkizip aıtýǵa tyrysyp baqtym. Sodan úziliske shyqtyq. Maqtaı Ra­mazanuly Semeı pedagogıka ınstı­tý­tynyń túlegi edi. Sol sebepten de erteden tanystyǵymyz bar bolatyn. Úzi­liste amandasyp, sálemdesip jatqanda ol kisi meni qasyndaǵy Nursultan Ábish­ulyna jete tanystyra kelip: «Ja­ńa my­na kisi óz sózinde qatyrdy ǵoı» degeni. Nurekeń oılanyp turmastan dereý: «Qa­tyrdy degenińiz az, kókelerin kózde­ri­ne kórsetti ǵoı» dep rııasyz jymıyp kú­lip alyp, rızashylyǵyn bildirip jatty. Sonda jańa basshynyń sóz parqyna úńile biletindigine razy bolyp qalǵan edik. Mundaı qoldaýdan soń kez kelgen adam qa­nattanyp, kóńili marqaıyp qa­latyny ras qoı. Keler jy­ly Máskeýge kommýnıstik partııanyń eń sońǵy se­zi­ne delegat bo­lyp qatys­qan­da ıadrolyq synaq zar­dap­taryn aıtyp, soǵan bar­shanyń kózin jetkizý maq­satymen mıkro­fon­ǵa um­tylǵanymyz da son­dyq­tan. Sezde buǵan deıin tek Chernobyl apa­ty tý­ra­ly ǵana aıtylyp jatqany janǵa batqanyn qaıtip ja­syrarsyń! Áıteýir, des ber­gende ıadrolyq synaq zardap­taryn joıý týraly bizdiń usynys ta ótip, sezd qararyna ilikti. Biraq bul tipten de sonymen barlyq másele sheshildi degen sóz emes-ti. Endigi jerde osydan jyl jarym jyl buryn arqaly aqynymyz Oljas bas­taǵan «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń jumysyn odan ári jandandyrý qajet­tiligi týyn­da­dy. Osy tusta Semeı oblysynyń birinshi basshysy Keshirim Boztaev odaq­tyq áskerı vedom­stvo­lar­ǵa qarsy atoılap urysqa shyqty. Al sonyń bárinde qaı-qaısymyz bolma­syn Nurekeńe arqa súıedik. Ol kisi bolsa, osynyń arty qalaı bolady demesten, jigerimizdi janı tústi. Osy or­aıda óz basym aqyn men ákimniń, ıaǵnı Oljekeń men Nurekeńniń arasyndaǵy ejelden qalyptasqan ózara túsinistik pen syılastyqqa jáne sonyń búgingi kúnge deıin ulasyp kele jatqa­ny­na dán rızamyn. Tórteý túgel bolsa, tó­bedegi keledi deıdi halqymyz. Elba­sy­myzdyń el ishinde birlik pen turaq­ty­lyqty qashanda tý etip kóterip kele jatqany da sondyqtan ba deımin. El­ba­symyz bul máselege aqyr sońynda ózi núkte qoıdy. Iаǵnı, Nurekeńniń respýblıka Prezıdenti bolyp saılan­ǵan­nan keıingi jerde alǵashqy Jarlyq­ta­rynyń birimen «ajal ajdahasy» atan­ǵan Semeı atom polıgonyn japqany tarıhı shyndyq. Qazaqstan Prezı­dentiniń usy­­ny­symen, Birikken Ulttar Uı­y­my­nyń bekitýimen burnaǵy jyl­dan bastap Semeı atom polıgonynyń jabyl­ǵan kúni – 29 tamyzdyń Iаdrolyq sy­naq­tarǵa qar­sy halyqaralyq is-qımyl kúni dep ja­rııa­lanǵany da kóp nárseni ańǵartsa kerek. Iá, qazir bári aıtqanǵa ǵana ońaı. Olaı deıtinimiz, Semeı atom polıgony jabylǵan shaqta Odaq áli taramaǵan-dy. Al jylandy qansha kesseń de kesirtkelik áli bar ekeni ras qoı. Soǵan qara­mastan, Tuńǵysh Prezıdentimiz tyń sheshim qabyldap, batyl qadamǵa bardy. Jáne osy sheshimimen álemdik qaýym­das­tyqqa ózin moıyndata bildi. Sonyń ıgiligin qaı máselede bolmasyn, ile-shala kórip jattyq. Aıtalyq, hakim Abaı­dyń 150 jyldyq torqaly toıy sonaý toqsanynshy jyldardyń orta­syndaǵy qıyn kezeńde, egemendi­gi­miz­diń eleń-alań shaǵynda álemdik deń­geıde, IýNES­KO sheńberinde atap ótilgeni belgili. Negizinde 150 jyldyq mundaı data joǵaryda atalǵan márte­beli uıym­nyń kúntizbesine enbeıdi eken. Soǵan qaramastan, Elbasy­myz­dyń bedeli arqa­synda el tilegi qabyl bolyp, danyshpan aqyn toıyn álem­dik deńgeıde atap ótýge múmkindik týdy. Osy arada shekara jaǵdaıyn my­salǵa keltire ketsem deımin. Basqasy basqa, shekara máselesi burynǵy qy­zyl ımperııa tusynda óz sheshimin to­lyqtaı tappaǵan-dy. Sonyń salda­ry­nan Qıyr Shyǵysta Damask, bizdiń elimizde Jalańashkól oqıǵalary or­yn aldy. Solaısha ǵumyry jetpis jylǵa sozylǵan keshegi keńes zama­nyn­da núkte qoıylmaǵan bul másele elimiz táýelsizdikke qol jetkizgennen soń-aq óz sheshimin taýyp jatty. Al bul da ult Kóshbasshysynyń kóregen saıasatynyń arqasynda múm­kin bolǵan sharýa. Ony da alańdamaı ómir súrýimizdiń bir kepildigi desek ábden bolady. Bul týraly ótkende el gazeti «Egemende» «Shekaramyzdy she­gendeýshi» degen maqalamda tara­tyń­qyrap jazǵanym da bar. Son­dyq­tan ondaǵy sózimniń bárin qaıtalap aıtpaı-aq qoıaıyn. Dese de tuńǵysh Prezıdentimizdiń shekara máselesin­degi qajyr-qaıratyn esh ýaqytta umy­týǵa tıis emespiz. Kelesi bir sóz kezeginde ana bir jyldary ońtaılandyrý saıasatymen elimiz boıynsha kórshiles biraz ob­lystardyń qalaı biriktirilgeni týra­ly aıtpaı ketýge bolmas. Sol tusta Semeı oblysy taratylyp, kórshiles Shyǵys Qazaqstan oblysynyń qura­myna endi. Buǵan sózdiń shyndyǵyn aıtaıyq, semeılikter qýana qoıǵan joq. О́ıtkeni, sol kezde kóbimiz bul saıasattyń negizgi astaryn túsine al­madyq. Endi, mine, ómirdiń ózi El­ba­synyń bul sheshiminiń durys bolǵan­dyǵyn dáleldep otyr. Iаǵnı, oblys ortalyǵy О́skemen qazaqylana bas­ta­dy. Sonyń nátıjesinde hakim Abaı­dyń eskertkishi eshqandaı yń-shyń­syz О́skemenniń tórine baryp jaıǵasty. Onyń ber jaǵynda, mine, shyǵys óńi­riniń nárlendirýshi aımaqqa aı­nal­ǵanyna da biraz jyl bolyp qal­dy. О́skemen jaǵynda О́skemen – Shar, al Semeı óńiri jaǵynda Aqsý –De­geleń temir jol tarmaǵynyń sa­ly­nýy el ómirindegi aıtýly oqıǵaǵa aınaldy. Semeıdiń óz basyna keletin bolsaq, erke Ertis jaǵasyndaǵy kóne qalanyń qashanda ult kóshbas­shy­sy­nyń nazarynda ekendigin aıt­pasqa bol­maıdy. Sonyń aıǵaǵyndaı, Nure­keń jyl saıyn derlik Semeıge bir so­ǵyp ketýden tanǵan emes. Al mun­daǵy kúrdeli máselelerdiń biri – jy­lý máselesi respýblıka Pre­zı­den­ti­niń turaqty nazarynda. Sol maqsat­pen respýblıkalyq bıýdjetten kezeń-kezeńimen bólinip jatqan aýqymdy qarjy tıisinshe ıgerile bastady. Semeılikter, búkil shyǵysqazaq­stan­dyqtar Elbasynyń ózderine jasap kele jatqan qamqorlyqtaryn eshýaqytta umytpaq emes. Sonyń bir aıǵaǵyndaı, ótken jyldyń aıaǵynda munda Elbasy ókilettiligin referendým arqyly 2020 jylǵa deıin uzartý jóninde bastamashyl top qurylǵany barshamyzǵa málim. Sol bastamanyń búkil el kóleminde zor qoldaý tap­qany da belgili. Osy oraıda búginde tarıhqa aı­nal­ǵan oqıǵalar eske oralady. Maq­tan­dy demeńizder, teginde men Qazaq­stan halqy Assambleıasyna 12 jyl qatarynan múshe bolǵan adammyn. Bul az ýaqyt emes. Osy jyldar ishinde tuńǵysh Prezıdentimizdiń elimizdegi birlik pen turaqtylyqtyń kepili bola bilgendigine san márte kýá bol­ǵanbyz. Ol da óz aldyna jeke áńgime. Al osy Assambleıanyń 1995 jyldyń kókteminde ótken alǵashqy sessııa­syn­da sol tustaǵy qıynshylyqtarǵa baılanysty Prezıdenttik basqarýdy nyǵaıtý maqsatymen Elbasy ókilet­ti­ligin referendým arqyly 2000 jylǵa deıin uzartý týraly usynys jasaǵan edim. Bul usynys tek Assambleıa tara­pynan ǵana emes, búkil qazaqstandyqtar tarapynan zor qol­daý tapqan-dy. Al bul joly qashanda zań sheńbe­rinen attap baspaıtyn jáne ishki jáne syrtqy saıasatty tamyrshydaı bilip oty­ratyn ult Kóshbasshysy bas­qasha she­shim qabyldady. Ol da durys boldy. Mine, kezekten tys Prezıdent saılaýy da óz máresine kelip jetti. Bir týdyń astyna top­tasqan qazaq­stan­dyqtar zor uıym­shyldyqpen óz tańdaýyn jasady. Sóı­tip, aldaǵy el táýelsizdiginiń 20 jyl­dyq toıyna óz Prezıdentimizben bet alyp baramyz. Búkil álemdegi my­nadaı dúr­beleńge toly oqıǵalar kezinde baǵyty­myz­dyń durys bo­lyp, kememiz­diń shaı­qal­maı kele jat­qanyna táýbe deıik, aǵaıyn! Hafız MATAEV, Semeı qalasy men Abaı aýdanynyń qurmetti azamaty. Semeı.