Jasampazdyqty jarasty jalǵastyrý

Iá, kesheli beri Ortalyq saılaý komıssııasynyń málimdemesin eleń­deı kútkenimiz ras. Qaı isin de álem­dik kontekste qarastyrýǵa májbúr irgeli elderdiń qaı-qaısysy sııaqty Qazaqstan da memleket basyna kim keletinine eshqashan enjar qarap kórgen emes. О́lip-talyp táýelsiz­di­gine endi qol jetkizip otyrǵan bizdiń qoǵam úshin ondaı salǵyrttyqqa áli erte. Ásirese, búkil el reformaǵa jabyla jumylǵan búgingi jaǵdaıda. Jaqsy ister bastalyp, jańa baǵdar­lamalar qolǵa alynýda. Olar budan da damyp, oılaǵan nátıjelerge jetkize ala ma? Álde bárin de orta jolda qaldyryp, el basyndaǵy ahýal basqa baǵytqa burylyp kete me? Tipti Elbasynyń ókiletin búkilhalyq­tyq jolmen uzar­tý jaıyndaǵy usy­nys teginnen-tegin týyndap júr­megen­deı. Onyń ústine Japonııadaǵy zilzala júrek shoshyntty. Soltústik Afrıka men Taıaý Shyǵys qaıta býyr­qa­nýda. Mundaı jaǵdaıda asyǵys qo­ry­tyn­dylar týyp júr­meı me? Elbasy bas­ta­lyp ketken úderister­di muqııat zerttep, shu­ǵyl sheshimder jasady. On­yń El Prezıdentiniń ha­lyqtyń erkin jáne tikeleı daýys berý jo­ly­men kezekten tys saı­laý­yn ótkizýdi usyn­ǵa­ny bárimizdiń de kóńi­li­miz­den shyqty. Ol qa­zir­gi­deı asa jaýapty ke­zeńde ózin-ózi syılaı­tyn qaı saıasatshynyń da halyq erkimen sanasatyn kó­she­li minezin kór­setti. Bıylǵy saılaýda 4 saıasatker Qa­zaq­stan Respýblıkasy prezıdenttigine kandıdat bolyp tirkeldi. Qaı-qaı­sy­sy da el jolynda eńbek etýden tar­tynbady. Zańnan tysqary artyq­sha talaptar talap etpedi. Árqaı­sy­sy óz kózqarastaryn muqııat zerdelegen baǵ­darlamalaryn usyndy. Tipti jurt­shylyq kóńilin eleń etkizetindeı ár qıly deńgeıdegi ýádeleri de boldy. Alaıda, otandastarymyzdyń kóp­shi­ligi bastalmaı jatyp, túbegeıli óz­gerister men silkinisterge tap kelgen jańa ókilettilik kezeńinde jurt­ty eleńdetetin ýádeden góri kópti kórip tóselgen tájirıbege, tarıh tal­qysynan alǵan taǵylymyna, el úshin istegen eńbegine basymdyq berip – naqty ister men jaqsy nátı­je­lerge daýys bergendi jón dep tapty. Bul jaǵynan kelgende qazirgi Pre­zıdentimiz, qalǵan áriptesterine qaraǵanda, qaı jaǵynan da atyna qam­shy saldyrmaıtyn edi. Bárin qoı­ǵanda, búgingi derbes memlekettigimizdi somdaýdaǵy eren eńbegin álemge aıan saıasatkerlerdiń talaıy moıyn­dady. Endi bolmaǵanda elden de, jerden de, tilden de baz keshe jazdappyz. 1989 jylǵy sanaq boıynsha, Qa­zaqstandaǵy qazaqtardyń sany 39,7 paıyzǵa deıin quldyraǵany ózimizge belgili. Odaqtas respýblıkalar ara­syn­da mundaı pushaıman háldi jal­ǵyz bizder ǵana keshippiz. Aldymyz­daǵy latyshtar óz elderinde 52,1 paı­yz, qyrǵyzdar 52,4 paıyz, eston­dar 61,7 paıyzdy qurapty. Al qal­ǵan­dary óz elderinde daýsyz kópshi­likti quraıdy eken. Munyń bári kópten beri júıeli túrde júrgizilip kele jatqan jymysqy saıasattyń sal­dary edi. Ulttyq respýblıka sı­pa­tynan aıyryp, kúnderdiń kúninde egemendik talap etpeý úshin aldyn-ala oılastyrylǵan aıla-sharǵy edi bul. Mundaı jaǵdaıda táýelsizdikke qol sozý naǵyz júrekjutqandyq bolar edi. Bizdiń Prezıdentimizdiń bo­ıynan ondaı nar táýekel tabyldy. Sonyń arqasynda bıyl derbes memleket bolǵanymyzdyń 20 jyldyǵyn toılamaqpyz. Sol eki ortada elimizdegi qazaqtardyń sany alpys paı­yzdan asyp jyǵylǵanyn da bilemiz. Muny da Prezıdent asqan sheberlikpen júzege asyrdy. Ultaralyq tatý-táttilikke meılinshe qyraǵylyqpen qaraı otyryp, syrtta júrgen otan­dastarymyzǵa qushaǵyn aıqara asha bildi. Tarydaı jan-jaqqa shashylyp ketken qandastaryn elge shaqyryp, arnaıy ushaqtar jiberip aldyryp, úı berip, kúı týǵyzyp, jaıǵastyryp jatqan úsh memlekettiń bireýi bizbiz. Men jýyrda Aqtaýdyń mańynan ja­ńadan ashylǵan aýdandy aralap kórdim. Túgelge jýyq Irannan, Túr­kimenstannan, Qaraqalpaqstannan kó­­ship kelgender eken. Batyr kenshiniń Emir dep atalatyn shaǵyn aýdanynda osydan qyryq úsh jyl buryn baryp kórgen, Kýshka túbindegi Padkyz qo­ryǵynda kóship-qonyp júrgen ejelgi týystarymmen kezdestim. Ol jaq­taǵy sharýalary jaıly edi. «Elge kelgen soń, ol kúı­le­riń­nen aıyry­lyp qalǵan joq­syńdar ma?» – dep su­raǵanymda: «Ata-babamyz ańsap ót­ken týǵan elmen qaýyshqan soń, biz úshin bu­dan asqan ba­qyt bolý­shy ma edi!» – dep jaýap berdi. Búgingi tańdaǵy basty paryzymyz – qan­dasta­ry­myzdyń boıyn­daǵy osy ys­­tyq sezimge kirbiń tú­sir­meý. Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, elin ańsap kele jatqan uly kósh­ti áli de tas­qyn­data túsý. Memleketter ara­syn­daǵy da­myp jat­qan ekono­mı­kalyq múdde­les­tik­ti talaı jyldan beri elge orala almaı júr­gen otan­das­ta­rymyzdy qaı­­taryp alýmen oraılas­tyra sheshý. Tarıhı shyrǵalań­dar tu­synda shyr­qy ketken halyqtyq qalpy­myzdy demo­grafııalyq ósimtal­dyq pen beıbit kó­shi-qon arqyly qaıta jóndep alýǵa kúsh salý. Biz úshin budan bıik mereı joq. Osy oraıda oıymyzǵa oralar jáne bir úlken jetistigimiz – ulan-baıtaq shek­aramyzdy birjolata zańdastyryp úlger­genimiz. Qazirgi jer sharynyń kó­le­mi – 506 mıllıon sharshy kılometr kórinedi. Onyń 352 mıllıon sharshy kılometri muhıtta, 135 mıllıon shar­shy kılometri qurǵaqta, 21 mıllıon sharshy kılometri soltústik jáne oń­tús­tik polıar aýmaǵyna ornalasqan deıdi. Sonda ár memleketke orta eseppen 0,6 mıllıon sharshy kılometrdeı qur­ǵaq jer tıedi eken. Al bizdiń Qazaq­stan­nyń aýmaǵy 2 mıllıon 717 myń sharshy kılometrden asyp túsedi. Jaratqan Ieniń bizge bul jaǵynan da oń kózimen qaraǵandyǵy aıqyn. Os­yndaı mol aý­ma­ǵymyzdy barlyq kór­shi­l­erimiz moı­yn­dap, kelisim shartqa tegis qol qoıdy. Olardyń arasynda Reseı men Qytaı da bar. Bul memlekettigimizdi ny­ǵaıtýdaǵy úlken taby­symyz edi. Mun­daı mańyzdy nátıjege jetýimizge Pre­zıden­timizdiń sińirgen eńbegi óte zor. Qazaqstan sııaqty asa zor múmkin­dikterge ıe memleketke san taraptan san qıly árekettermen jasalyp ja­ta­tyn, san alýan qyspaqtarǵa tótep berip, ta­bandy saıasat júrgize bilýdiń ar­qasynda áldeneshe ulttyń ókilderi keshegi kele­ń­sizdikter kezinde de júz shaıysyp kórgen joq-ty. Mundaı ishki ornyqtylyǵymyz syrtqy tartymdy­ly­ǵymyzdy da qam­tamasyz ete aldy. Bul arada dinaralyq baılanys­ta­ry­myz­ǵa da basty kóńil ból­meı bolmaı­dy. Qazaqstan bul taraptan da shy­naıy jańashyldyq ustanym us­tana bildi. О́zara til tabysýdan áldeqa­shan úmit­te­rin úzip qoıǵan álemdik dinder mundaı bastamany basqa taraptan kút­se de, jańa táýelsizdik alǵan jas memleketten kúte qoımaǵan shyǵar. О́zara pikir al­masyp, oı bólisýdiń ortaq ala­ńyn taý­yp bergen qashannan beri úr­dis­ten shyǵa jazdaǵan dıalog pen po­lı­logty qaı­ta­dan kúndelikti tájirı­bege aınaldyrý – Qa­zaqstan ashqan tartymdy jańa­lyq­tar­dyń biri boldy. Ejelgi Rım, Ierýsalım, Mekke, Medıne, Kýfa, Lhas bas­ta­ryn qosa almaı kele jatqan din bas­shy­lary men shirkeý basshylaryn bizdiń jap-jas Asta­namyz úsh ret jınap, úsh ret bas­taryn qostyryp úlgerdi. Bul Qa­zaq­stan tanymaldyǵynyń búgingi tań­daǵy eń úlken jetistigi edi. Halyqaralyq tanymaldyq degennen shyǵady, Qazaqstan bul máselege áp degende aıryqsha mańyz berdi. Olaı bolýy oryndy da edi. Bir kezdegi ál­em­dik geosaıasatta hartlend degen uǵym boldy. Qazaqshasy «jer kindigi» degen sóz. Ol aımaqqa Sibir men Qazaqstan kiredi. Qaı muhıttan júzip kelip at­qy­lasań da, álgi aımaqqa báribir atqan snarıadyń jetpes edi. Endeshe, mundaı «jer kindigine» ıe bolǵan el búkil Eýrazııaǵa, al Eýrazııaǵa ıe bolǵan el búkil jer júzine ústemdik qura alady deıtin túsinik kóp ýaqytqa deıin etek jaıdy. Sondaı hartlendke jetý úshin talaı qurlyqaralyq qarýlar oılap ta­byldy. Sondaı úreıli qarýlar syna­latyn alańdar da sol mańaıda top­tas­tyryldy. Álemdegi eń ushqyr zy­my­ran­dar da solaı qaraı oqtalyp, solaı qaraı baǵyttaldy. Ondaı qaterli qa­rýlardan qutylmaı turyp, Qazaqstan da búkil jahannan oq kezeıtin nysana bolyp qala bermek. Jap-jas memleket jurttyń qaradaı záresin alatyn úreı­li pánniń mundaı tuńǵıyq syryn der kezinde uǵa bildi. Iаdrolyq qarýlardan eń birinshi bolyp bas tartýǵa aqyly jetken memleket te biz boldyq. Sol kúnnen-aq Qazaqstan men Nazarbaev­tyń attary álemdik tanymaldyqty ıelendi. Ol KSRO taramaı jatyp, synaq alańyn jaýyp, ıadrolyq qarýlardan bas tartty. Halyqaralyq qaýipsiz­dik­tiń ja­ńa kepildikterin qarastyrdy. Bul isti keshendi túrde júzege asyrýdy kózdedi. Eýropadaǵy oń izdenisterdiń Azııada da jalǵastyq tabýyn qoldady. Táýel­siz­di­gimizdiń jańa qaz basqan ba­lań kezinen qarqynyn joǵaltpaǵan bul izdenis­ter­diń eń jemisti órbigen tusy 2010 jyly boldy. EQYU-daǵy tóra­ǵa­lyǵyn Qa­zaq­stan asa tabysty atqardy. Astana Sammıti elimizde júrgizilip otyrǵan ja­ńashyldyq baǵytynan aý­yt­qy­maı­ty­nyn búkil álem aldynda pash etti. Oǵan ile-shala ótkizilgen Azııa elderiniń Qys­qy oıyndary Qa­zaq­stan reformasynyń jasampazdyq qarqynyn jaqsy tanyt­ty. Mundaı keń kólemdi sporttyq baǵ­darlamalardy ót­­kizý jıyrma jyl túgili jıyrma ǵasyr ómir súrip otyr­ǵan irgeli memle­ket­ter­diń de qolda­rynan kelip jatqan joq. Shyǵys dese kúńsigen eskilik pen ker­tartpalyq eske túsetin ushqary uǵ­ymd­ardy joqqa shyǵaratyn mundaı sha­­ralardy oıdaǵydaı ótkizý úshin, árıne, tepse temir úzetindeı tegeýrindi eko­­no­mıka kerek. Qazaqstan ekono­mı­ka­sy keńes kezinde birshama sharyqtap ósse, keshegi quldyraý tusynda taqyrǵa myq­tap otyrdy. Túgelge jýyq Odaq ba­qy­laýynda bolyp, qaraýsyz qalǵan qarań ekonomıkaǵa jyǵylǵan jerinde jan bitirip, boıyna qaıtadan qan jú­girtý úshin attaı on jylymyz ketti. Shar­­taraptanǵan sharýamyzdyń shyn­dap tú­zele bastaǵanyna da on jyl boldy. Osy merzim ishinde bireýler toıyp sekirdi, bireýler tońyp sekirdi. Ańyr­ǵan halyq ekeýine de túsine almady. Reforma shyn keıipke endi-endi ene bas­tady. Bıznestiń áleýmettik astarl­a­ry aıqyndaldy. Qarjy ınstıtýtta­ryn saýyqtyrý qarqyndady. Bilim berý, densaýlyq saqtaý, tarıhı-mádenı mu­ra, tilderdi damytý, aýyz sý, jumys­sy­z­dyqpen kúres, kemshinderge kómek ár qıly aıla-sharǵylardan arylyp, júıelenip keledi. Mektep, aýrýhana, balalar baqshasy, mádenıet orynda­ryna nazar aýdaryldy. Jol jóndele bastady. О́ndiris óristedi. Turmys tú­zele bastady. Bári de birtindep jaq­saryp, birtindep tártipke túsip keledi. ­ Jaǵdaıdyń ózgere bastaǵanyn ár­kim jaqsy biledi. Mańǵystaýǵa ár bar­ǵan saıyn oń ózgeristerdi kórip, bir serpilip qalamyn. Munda búgingi Qa­zaq­stannyń aýadaǵy, sýdaǵy, qurlyq­taǵy batyl qa­damdary birden baı­qa­lady. Mundaı ja­ńalyqtardy qalǵan óńirlerden de kó­re­miz. Teriskeı men kúngeı, batys pen shy­ǵys arasyndaǵy ulan-ǵaıyr dalada jańa qurylystar kóptep salynýda. Bul bizdiń ótkenmen emes, keleshekpen ómir súre bastaǵa­ny­myzdy tanytsa kerek. О́tken ómir jolymyz da, atqaryp jatqan ıgi isterimiz de, kúnnen kúnge kúrdelene túsken mindetterimiz de, el bolashaǵyn úzbeı baqylap, úzdiksiz jetildirýdi aldyna maqsat etip qoıǵan saıası jetekshimizdiń migirsiz izdenisteri men tııanaqty tájirıbesine meılinshe muqııat úńilip, ádil baǵalaýǵa úndeıdi. Bul osy saılaýdan da anyq kó­rin­gendeı. Alýan urpaq ókilderiniń mun­sha­lyqty elektoraldyq belsendiligi men biraýyzdylyǵy bárimizdi de súı­sin­tedi. Táýelsizdigimizdiń baıandy, de­mo­­kra­tııa­myzdyń júıeli, jasampazdy­ǵy­myz­dyń jarastyqty bola berýin tileıik! Ábish KEKILBAIULY, Qazaqstannyń Eńbek Eri.