О́zendi óńir elektr qýatymen ózin ózi qashan qamtamasyz etedi?

Elimizde 85 022 ózen men 48 262 kól bar eken. Osylardyń ishinde uzyndyǵy myń shaqyrymnan asatyn 7 ózen bolsa, sonyń eń úlkeni – Ertis Shyǵys Qazaqstan aýmaǵy arqyly aǵyp ótetini belgili. Muny bir deńiz. Ekinshiden, elimizdegi eń iri sý qoımasy Buqtyrma da osy oblysta oryn tepken. Iаǵnı, shyǵysty ózen-kólge baı aımaq desek, buǵan eshkim kúmán keltire qoımas. Alaıda, ózen jaǵalaǵan óńirdiń turǵyndary osynaý sý kózderiniń ıgiligin kóre alyp otyr ma degen saýaldyń mazalaıtyny da ras. Shyǵys Qazaqstanda bir emes, úsh birdeı sý elektr stansasy bar ekenin de jurttyń biri bilse, biri bilmeýi múmkin. Osy GES-terden óndirilgen elektr qýaty óńirdiń suranysyn qanshalyqty qanaǵattandyryp otyr? Oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń bergen málimetterine súıensek, aımaq turǵyndary 2016 jyly 8,030 mln kVt saǵat elektr energııasyn tutynǵan eken. Elektr energııasyn óndirýshi mekemeler ótken jyly – 9,902, Buqtyrma, О́skemen, Shúlbi GES-teri 7,747 mln kVt saǵat elektr energııasyn óndiripti. Alaıda, óńirdegi GES-terden óndiriletin energııa kólemi oblystyń suranysyn tolyq óteı almaıtyn kórinedi. Sondyqtan, energııa qýatynyń biraz bóligin jylý elektr ortalyqtarynan alýǵa májbúr. Munyń ózi jetkiliksiz sekildi. «KEGOC» AQ «Shyǵys júıearalyq toraptary» fılıaly bas ınjeneriniń orynbasary Asyl Ýathanov oblys qazirgi ýaqytta 45 mVt elektr energııasyn Ekibastuzdan satyp alyp otyrǵanyn, eger óńirde kún sýytyp nemese qazandyqtar isten shyǵyp qalǵan jaǵdaıda bul kórsetkishtiń budan da joǵarylap ketýi múmkin ekendigin aıtady. О́ńirdegi GES-terde óndirilgen elektr qýaty qaıda jumsalady? О́skemen jáne Shúlbi GES-terinde óndirilgen elektr qýatynyń 77 paıyzyn energııamen qamtamasyz etýshi «Shyǵysenergotreıd» JShS men elektr energııasyn berýshi «ShQ AEK» AQ uıymy tutynady eken. Qalǵan elektr energııasy О́ske­mendegi Úlbi metallýrgııa zaýyty jáne Tıtan-Magnıı kom­bınaty sııaq­ty ká­sip­oryndarǵa jetkiziledi. Al Buqtyrma GES-inde óndirilgen elektr energııasy «Kazsınk» JShS-in qamtamasyz etýge jumsalatyn kórinedi.

Energııanyń qyzyǵyn el-jurt kórip otyr ma?

Árıne, úsh birdeı GES-i bar oblys­taǵy elektr energııasynyń quny eli­mizdiń ózge óńirlerimen salys­tyrǵanda áldeqaıda arzan. Shyǵys Qazaqstanda turǵyndarǵa elektr energııasyn ortasha jiberý tarıfi kVt saǵatyna 9,9 teńgeni quraıdy. Zańdy tulǵalar úshin ortasha jiberý tarıfi – 12,212 teńge. Elektr qýatynyń tarıfi Mańǵystaý, Atyraý jáne Qaraǵandy oblystarynda da birshama arzan. Elimizdiń «Elektr energetıkasy týraly» zańyna sáıkes energııa óndirýshi uıymdar, sonyń ishinde GES-ter elektr energııasyn ón­di­ristik tutynýshylarǵa kóterme naryqta «KEGOC» AQ, «AEK» sekildi energııa qamtýshy uıymdarǵa satýǵa mindetti. О́z kezeginde ener­gııamen qamtýshy uıymdar halyqqa elektr energııasyn satýdy júzege asyrady. – Gıdrostansalar elektr energııasyn kóterme naryqta memleket bekitken shekti tarıfter boıynsha satady. О́skemen jáne Shúlbi GES-teri úshin 2015 jyldan 2018 jylǵa deıin qoıylǵan shekti tarıf 1 kVt saǵat úshin 4,5 teńge kóleminde. Bul energııa óndirýshi uıymdarǵa bekitilgen shekti tarıftiń eń tómengi deńgeıi bolyp sanalady, – deıdi «AES» О́skemen GES» JShS atqarýshy dırektory Iýlııa Kýrıı. Qazirgi ýaqytta elimizde burynǵy jyldarmen salystyrǵanda energııa tapshylyǵy azaıǵanyn aıtady mamandar. Shyǵys Qazaqstanda da solaı. Buǵan kári quda qystyń da tikeleı qatysy bar ekenin kim bilgen?! Máselen, osydan birneshe jyl buryn qaqaǵan qysta Semeıdegi qazandyqtar isten shyqqan kezde energııaǵa degen suranys eselep artqan kórinedi. Sońǵy jyldary óńirde qystyń qolaılylyǵy men qazandyqtar máselesiniń oń sheshilýine baılanysty energııaǵa degen suranys tómendegen eken.

Júz jyldan keıin jańǵyrǵan joba

– Aımaqtaǵy úsh GES birden tolyq qýatynda jumys isteı almaıdy. О́ıtkeni, sý jetpeıdi. Sáýir-mamyr aılarynda tasqyn bolǵan kezde ǵana sý jetýi múmkin, – deıdi Asyl Ýathanov. О́ńirdegi energııa tapshylyǵyn joıý úshin qaıtpek kerek? Bul rette memleket tarapynan tıisti jumystardyń qol­ǵa alynyp jatqanyn da aıtýǵa tıispiz. «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy sheń­berinde júzege asyrylyp jatqan sondaı irgeli jobalardyń biri – 500 kV «Soltústik – Shyǵys – Ońtústik» joǵary kerneýli jelileri qurylysy. Byltyr el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı «KEGOC» AQ atalǵan tranzıttik dálizdiń birinshi kezeńin, ıaǵnı 500 kV «Ekibastuz – Shúlbi GES (Semeı) – О́skemen» joǵary kerneýli jelileri jobasyn merziminen buryn aıaqtaǵan bolatyn. Bul joba jelilerdiń ótkizý qabile­tin ulǵaıtýǵa, oblystaǵy elektr energııa­sy tapshylyǵyn joıýǵa jáne eldiń ener­getıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge septigin tıgizedi deıdi mamandar. Joǵary voltty elektr jelisi qurylysy­nyń birinshi kezeginiń quny – 43,3 mlrd teńge. Jobanyń jalpy quny 158 m­lrd teńgege jýyq. Ekinshi kezektegi uzyndyǵy 1000 shaqy­rymǵa jýyq «Shúlbi GES (Semeı) – Aqtoǵaı – Taldyqorǵan – Alma» jelisin 2018 jyly aıaqtaý kózdelgen. Bul jobanyń qury­lysy qazirgi ýaqytta kestege sáı­kes júrgizilip jatyr. «KEGOC» kom­­pa­­nııa­sy ókilderiniń aıtýynsha, ekin­shi kezektiń jumystaryn aıaqtaý Ult­tyq elektr torabynyń «Soltústik – Oń­tús­tik» baǵytyndaǵy tranzıttik áleýe­tin art­tyrýǵa múmkindik beredi, temir jol­dardyń elektrlendiriletin telim­deri­niń elektr energııasyna degen qajet­ti­ligin jabady, ken ónerkásibi nysan­dary­nyń energııa syıymdylyǵyn qamta­ma­syz etedi, shekaralas aımaqtar men jańǵyrmaly energııa kózderin damytý úshin qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Bul – qazirgi tańda júzege asyrylyp jat­qan «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujy­rym­­damasyndaǵy eń ózekti máselelerdiń biri. Sondaı-aq, eldiń shyǵys aımaǵynyń Qazaqstannyń birtutas elektr júıesimen baılanysyn kúsheıte túsedi. – Soltústikte iri stansalar boı kóter­di. Elektr qýaty tapshy óńirlerdiń sura­­­ny­syn óteý úshin 1980 jyldary Sol­tús­tik – Ońtústik tranzıti salynǵan bola­tyn. Ońtústik óńirlerdiń qarqyndy damýy men suranystyń artýyna baı­lanysty 2009 jyly «KEGOC» AQ-tyń qatysýymen paıdalanýǵa berilgen onyń ekinshi tarmaǵy qýattylyǵyn 1350 mVt saǵatqa deıin ulǵaıtty. Alaıda, el ekonomıkasyndaǵy tyń serpilis munyń jetkiliksiz ekendigin ańǵartty. Son­dyqtan, Memleket basshysy «Nurly jol – bolashaqqa bastar jol» atty Jol­daýynda energııamen jabdyqtaýdyń senim­diligin arttyrý úshin elimizdiń shy­ǵys jáne ońtústik óńirlerine qosymsha jeli­ler salýdy tapsyrǵan bolatyn, – degen edi Energetıka mınıstrliginiń elektr energetıkasy departamentiniń dı­rek­tory Baýyrjan Sársenov. Shyǵys Qazaqstan – jańǵyrmaly energııa kózderin damytý boıynsha úlken áleýetke ıe oblys. Qazirgi ýaqytta elimiz­diń «Jańǵyrmaly energııa kózderin qoldaý týraly» zańdy qabyldaýyna sáı­kes óńirde jel, gıdro jáne kún elektr stan­salaryn salý boıynsha tıisti jumys­tar bastalyp ta ketti. Qazaq­standaǵy eń alǵashqy GES 1902 jyly Zyrıan kenishin energııamen qamtamasyz etý maqsatynda Turǵysyn ózeninde salynǵany belgili. Osy GES 100 jyldan astam ýaqyttan keıin qaıta jańǵyrtylyp jatyr deýge bolady. 2015 jyly Zyrıan aýdanynda Turǵysyn GES-1 jobasynyń qurylysy bastaldy. Quny 49,8 mln AQSh dollaryn quraıtyn GES-ti 2018 jyly iske qosý josparlanǵan. Búgingi kúni jobaǵa 1 608,6 mln teńge ınvestısııa salynǵan.

Túıin

Shyǵys Qazaqstan oblysy turǵyn­dary­­nyń 45 mVt elektr energııasyn Eki­bas­tuzdan satyp alyp otyrǵanyn joǵa­ryda aıttyq. О́zenge baı óńirdiń ózin-ózi elektr energııa­symen tolyq qamtýǵa múmkindigi bar ma? – Bar. Buǵan Shyǵys Qazaqstannyń áleýeti tolyq jetedi. Oblys elektr energııasyn ózge oblystardan satyp almas úshin Turǵysyn jáne Bulaq sekildi shaǵyn GES-terdi qaıta jańǵyrtyp, tez arada iske qosýy kerek. Bulaq GES-iniń – 86, Tur­ǵy­synnyń 28 mVt qýattylyǵy bar. Bul óńirdi energııamen qamtýǵa artyǵymen jetedi. Munymen de shektelip qalýǵa bolmaıdy. Oblys­taǵy jylý elektr ortalyqtarynyń múmkindigin de durys paıdalaný qajet, – deıdi energetıka salasynda uzaq jyldar qyzmet atqarǵan, Qazaqstan­nyń eńbek sińirgen energetıgi Amangeldi Nurǵalıev. Aqsaqal aıtqan jaıttardy eskersek, óńirdiń energııa salasyndaǵy túıtkilderi tolyǵymen sheshiletin sekildi. Oblysta bul baǵyttaǵy jumystar bastalyp ta ketti. Nátıjesin ýaqyt kórseter. Azamat QASYM, «Egemen Qazaqstan» Shyǵys Qazaqstan oblysy Sýretterdi túsirgen Ǵylymbek SÁBITOV