1917 jylǵy 27 aqpanda (12 naýryz) Reseıde bolǵan revolıýsııa ǵasyrlarǵa sozylǵan patsha úkimetiniń bıligin qulatyp, onyń ornyna býrjýazııalyq-demokratııalyq respýblıka ornady. Bul Aqpan revolıýsııasy Reseı ımperııasynyń barlyq saıası júıesine tán daǵdarystyń zańdy nátıjesi boldy. Sóıtip, ǵasyrlarǵa sozylǵan patsha úkimetiniń otarlyq ezgisi joıylyp, bılik Ýaqytsha úkimet qolyna kóshti. Onymen qatar, jergilikti júıesi men naqtyly kúshke ıe bolǵan Keńester úkimeti de iske kiristi.
Qazaq dalasyndaǵy 1916 jylǵy ult-azattyq kóteriliske qatysqandardy jazalaý úderisi júrip, patshanyń 25 maýsym jarlyǵyna qarsy shyqqandardy «búlikshiler» dep túrmege qamap, ólim jazasyna kesip, qatań jaza qoldanyp, ulttyq namysty aıaqqa taptap, qorlyq-zorlyqty kúsheıtip jatqan kezde patshanyń taqtan túsýin «buratana» atanǵan halyqtar zor qýanyshpen qarsy aldy.
Barlyq baspasóz betterinde bul qýanyshty habar jarysa habarlanyp jatty. Álıhan Bókeıhanov bastaǵan ult zııalylary bul habardy qara jumysqa barǵandarǵa qoldaý kórsetý nıetimen Mınskide júrgen saparlary barysynda estidi. Mınskiden Orynbordaǵy qyrǵyz (qazaq) oblystyq komıtetiniń tóraǵasyna jibergen jedelhattarynda Ýaqytsha úkimetke kómekke kelip, maıdandaǵy qazaqtarǵa azyq-túlik daıarlaýǵa sharalar qabyldaýǵa shaqyrsa, al Álıhan, Mirjaqyp, Musa, Myrzaǵazy jáne t.b. «Qazaqtar men jańarǵan Reseıdiń erikti azamattaryna» arnalǵan jedelhatta Reseıdiń barlyq halyqtaryna erkindik, teńdik jáne baýyrlastyq týǵandyǵyn qýana habarlaı kele, qazaqtardy ózge ulttarmen tyǵyz baılanysta bolyp, jańa qurylym men úkimetti qoldaýǵa shaqyrdy. Aldaǵy kezeńde Quryltaı jınalysyna daıarlanyp, oǵan laıyqty kandıdattardy saılaý qajettigin jáne agrarlyq máseleni talqylaýǵa alýdy úndedi. «Jer máselesin tez arada talqylańyzdar. Bizdiń uranymyz: demokratııalyq respýblıkany jáne jerdi odan mal sharýashylyǵy men eginshilik arqyly tabys alatyndarǵa berý. Qudaıdan basqadan qoryqpańyzdar... Ádilet jolymen júrip, jańa úkimetti qoldańyzdar. Mınıstrliktiń azyq-túlik isi jónindegi ókilderi men maıdandaǵy ózimizdiń jumysshylarǵa kómek kórsetýimiz kerek. Halyqtyń pikirin jetkizińizder...» deı kele, aldaǵy ýaqytta asa mańyzdy jalpyreseılik máseleler, ásirese, ókimet týraly jáne memlekettik qurylys máselelerin, kóshpeli jáne otyryqshy halyqtardyń múddelerin esepke ala otyryp, agrarlyq máselesin jáne Quryltaı jınalysyna daıyndyqtar júrgizý qajettigi basa aıtyldy.
Álıhan bastaǵan qazaq zııalylarynyń Mınskiden 15 naýryzda jibergen kelesi bir jedelhaty eldegi M.Tynyshpaev, J.Tileýlın, A.Turlybaev, R.Mársekov jáne taǵy basqa azamattarǵa arnaldy. Teńdik, bostandyq kúniniń týǵanymen quttyqtaı jáne jańa úkimetke qoldaý, qazaqqa arazdyq, óshtik, daý-janjal, talasty qoıyp, uıymdasyp iske kirisýge shaqyrdy («Qazaq», 1917, №223).
Jańa úkimettiń qurylǵanymen Kerenskıı, Mılıýkov jáne taǵy basqa da Ýaqytsha úkimettiń múshelerin Jetisý qazaqtarynyń atynan II Memlekettik Dýma depýtaty M.Tynyshpaev ta quttyqtaý jiberip, aqpan revolıýsııasyn úlken oqıǵaǵa balap, «Osy úlken oqıǵa kezinde eski úkimettiń adasqan, jaman saıasatymen qanǵa boıanǵan qazaq halqyn umytpaýlaryńdy, tunshyǵýǵa taıanǵan qazaq halqynyń kózderi sizder jaǵynda. Jazyqsyz qamaýdaǵy talaı qazaqtar jeńildik, bostandyq dámin aıtyp tur. Ýchredıtelnyı sobranıege kisi jiberýdi berińizder» degen edi («Qazaq», 1917, 17 naýryz.).
Ult zııalylary aqpan revolıýsııasyna úlken úmit artty. Jańa úkimetti qoldaı otyryp, maıdandaǵy qara jumysshylar men olardyń otbasylaryna qarjylaı kómek uıymdastyrý máselesin kóterdi. «Qazaq» gazetine Mınskiden Álıhan, Ábýbákir, Ajar, Ǵaısa, Mirjaqyp, Myrzaǵazy qol qoıyp jibergen jedelhatta qara jumystan bosatylǵan sarbazdar men jumysshylardyń úıde qalǵan bala-shaǵasynyń paıdasyna aqsha jınaýdy usyndy. Jedelhatta «Alash azamattarynan bizdiń tileıtinimiz: jańa úkimetti jaqtaýshylarǵa bar kúshterimen bolysý, burynǵy tynysh kúıdi buzbaý, azyq-túlik isterindegi ýákilettilerdi demeý, maıdanda hám maıdan syrtyndaǵy jumysshylarǵa kerek maı, et, tary sekildi azyqtardy jıystyryp, zapas jasaýǵa uıymdasý» qajettigin basa kórsetti.
Á.Bókeıhanov, A.Kenjın, J.Seıdalın, M.Dýlatov, N.Qurbanǵalıev, M.Boshtaev Petrogradta ótken musylmandar keńesine qatysyp, musylmandar uıymyn úılestiretin ortalyq musylman bıýrosyn qurý jáne Búkilodaqtyq musylmandar sezin shaqyrý qajettigin qoldady.
Jańa úkimettiń ornaýyna oraı Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde jınalystar ótkizilip, aldaǵy ýaqytta qandaı is-sharalar júrgizý máselesi naqtylandy, ony júrgizetin atqarý komıtetteri quryla bastady. Eldiń aldynda burynnan ózekti bolyp tabylǵan úsh máseleni – agrarlyq, ulttyq jáne respýblıka túrindegi jańa saıası júıeni qalyptastyrý máselesi turdy.
Patsha úkimetiniń bıligi qulaǵannan keıin Oıyl ýezinde ótkizilgen jınalysta oǵan qatysýshylar jańa úkimetke kóný, Rýsııa halyqtarymen tize qosyp, birigip, halyqty Quryltaı jınalysyna saılaýlaryna kóndirýdi mindetterine aldy.
Úkimet bıligin qolyna alǵan Ýaqytsha úkimet qazaq ıntellıgensııa ókilderin qyzmetke tartty. Máselen, Á.Bókeıhanov Ýaqytsha úkimettiń uıǵarymymen Torǵaı oblystyq komıssary, O.Shkapskıı men M.Tynyshbaev Jetisý oblysynyń komıssarlary bolyp taǵaıyndaldy. Burynǵy patshaǵa qyzmet etken ult zııalylary endi jańa úkimet bılik apparatyna aralastyryldy. Qazaq zııalylaryna osyndaı qyzmet usyna otyryp, birinshiden, eldiń ishin óz ókilderimen tynyshtandyrýǵa tyryssa, ekinshiden, Quryltaı jınalysyna deıin berik bılikti nyǵaıtýdy kózdedi. Degenmen, Ýaqytsha úkimettiń Qazaqstannyń barlyq aımaǵyn qadaǵalaýǵa múmkinshiligi bolǵan joq, keıbir óńirde burynǵy general-gýbernatorlyqtardyń basqarý júıesi saqtalyp qaldy. Máselen, Ýaqytsha úkimet bılikti qolǵa alsa da, Túrkistan general-gýbernatory Kýropatkın memlekettik ózgeristerge qaramastan sáýir aıyna deıin ólkeni basqarýdy jalǵastyra berdi.
Ult zııalylarynyń bastaýymen jer-jerlerde qazaq jáne musylman komıtetteri qurylyp, sezder ótkizý arqyly alda qolǵa alynatyn jumystardy talqylaı bastady. Torǵaı, Aqmola, Semeı, Jetisý, Syrdarııa, Oral, Bókeı Ordasynda ótken oblystyq qazaq sezderinde qazaq qoǵamynda ózekti sanalatyn máselelerdi jalpyulttyq deńgeıge kóterip, naqty talap-tilekterin usyndy. Bul sezderdiń barlyǵy da Ýaqytsha úkimetten úlken úmit kútip, senim artty. Sondyqtan, sezdiń basynda bul úkimetti tolyqtaı qoldaıtyndyqtaryn bildirdi. Máselen, 1917 jyldyń 2-8 sáýiri aralyǵynda bolǵan Torǵaı oblystyq sezin ashqan Ahmet Baıtursynov uıymdyq jaǵynan birigip, Ýaqytsha úkimetke qoldaý kórsete, tártip pen tynyshtyqty saqtaı otyryp, jańa júıeni qurýǵa shaqyrsa, Semeı oblystyq qazaq sezinde sóz sóılegen Raıymjan Mársekov te erkindikke jáne quldyqtan bosanýǵa qol jetkizý Aqpan revolıýsııasynyń arqasynda ekendigin basa aıta, ol da qoldaý kórsete, aldaǵy mindetterge qol jetkizýge umtylýdy mańyzdy dep sanady.
Barlyq sezderde qaralǵan burynnan kele jatqan qazaqtyń eń ózekti din, jer, zemstvo, oqý, sot jáne taǵy basqa máseleleri bolsa da, eń negizgisi, ózin-ózin basqarý úshin ulttyq avtonomııaǵa qol jetkizý, Quryltaı jınalysyna daıarlyq jasaý edi. Qazaq zııalylary Ýakytsha úkimet kótergen «Barlyq bılik Quryltaı jınalysyna berilsin!» uranyn jaqtady. Sezder óte salysymen Quryltaı jınalysyna daıarlyq barysy qolǵa alynyp, saılaý tártibi men ár oblystan oǵan laıyqtalǵan kandıdattardyń tizimi «Qazaq», «Saryarqa», «Birlik týy» jáne basqa basylymdarǵa jarııalana bastady. Quryltaı jınalysyna depýtat saılaý halyq arasynda saıası belsendilikti arttyra tústi.
Qazaq azamattary jańa úkimetten patshanyń 25 maýsymdaǵy «buratana» halyqtardan qara jumysqa alý jónindegi jarlyǵyna qarsy shyǵyp, úkimettiń abaqtysynda azap shegip jatqandardy bosatý jáne 1916 jylǵy kóterilis kezinde basqa elderge qashyp nemese bosyp ketkenderdi, qara jumysqa alynǵandardy eline qaıtarý máselesin talap etti. Ýaqytsha úkimet qazaq halqynyń 1916 jyly kóteriliske shyǵýy ózin-ózi qorǵaýǵa qatysty ekendigin moıyndady jáne kóterilisti basyp-janshyǵan jazalaý ekspedısııalarynyń áreketterin toqtatyp, kóterilisti uıymdastyrǵandarǵa jáne belsendi qatysqandarǵa keshirim jasady. Qara jumysqa alynǵandardy qaıtarý isine de qoldaý kórsetti. Bul qazaq halqy úshin iri jeńis edi. E.Omarov, M.Esbolov sııaqty azamattar maıdandaǵy qazaq jigitterin qaıtarý isiniń basy-qasynda bolyp, adasyp ketken nemese qaıta almaı temir jol boıynda júrgenderdiń tizimin jasap, olardy eshelonǵa otyrǵyzý jáne jetkizý qamyna kiristi. Sonymen qatar, Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov bastaǵan ult zııalylary 25 maýsym jarlyǵynan keıin Qytaıǵa bosyp baryp, ashtyqqa urynǵan qazaq-qyrǵyzdardy qaıtarý máselesin de qolǵa aldy.
Qazaq ıntellıgensııasynyń Aqpan tóńkerisinen keıin qol jetkizgen taǵy bir jemisi – «Alash» partııasy qurylyp, Alash ıdeıasyn júzege asyrýǵa kiristi. Qazaq eliniń ózin-ózi basqara alatyn, ulttyq múddesin qorǵaı alatyn memlekettik júıe qurýǵa, qazaq jerine ishki Reseıden qonys aýdarýǵa shek qoıýǵa umtyldy. Álıhandaı kósemi bar bul partııa halyqtyń uzaq jyldar boıy ańsaǵan armanyn oryndaýǵa talpyndy.
«Alash» partııasynyń qurylýy birinshiden, qazaq qoǵamynyń alǵa jyljýyna úlken serpilis ákeldi, ekinshiden, halyqtyń jańa zamanǵa degen senimin kúsheıtti. Partııanyń qatary kúnnen-kúnge kóbeıip, jalpyqazaq seziniń sheshimderin oryndaýǵa bet burdy. Sezde qabyldanǵan sheshimderdi júzege asyrýda «Qazaq» gazetiniń tóńiregine toptasqan ult zııalylary erekshe belsendilik tanytty.
Aqpan revolıýsııasy qoǵamda oryn alǵan barlyq máselelerdi sheshe alǵan joq. Degenmen, eldiń saıası bostandyq pen qoǵamdyq ómirdi demokratııalandyrýǵa degen senimin arttyra tústi. Qazaqstanda qoǵamdyq-saıası ómirdiń jandanýyna jol ashty. Qazaq zııalylary Aqpan tóńkerisinen keıin jańa qoǵamdyq ózgeriske belsene aralasyp, óz ultynyń ómirin túbegeıli ózgertýge, jaqsartýǵa talpyndy. «Alash» partııasy arqyly ulttyq bostandyqqa jetýde ult azamattaryn biriktirýge, qazaq elinde otardan ada órkenıetti qoǵam ornatýǵa umtyldy.
Svetlana SMAǴULOVA,
Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy
Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory