Nursultan Nazarbaev: Ǵylym damýy úshin barlyq jaǵdaıdy jasaımyz

Almatydaǵy Abaı atyn­daǵy Qazaq memlekettik akade­mııa­lyq opera jáne balet teatrynda elimizdiń asa iri zııatkerlik ortalyǵy, órkendi ózgeristerdiń bastaýynda tur­ǵan Ult­tyq ǵylym akademııasynyń 70 jyl­dyq mereıtoıyna baılanysty saltanatty jıyn bolyp ótti. Oǵan Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev, sondaı-aq aıtýly ǵalym­dar, joǵary oqý oryndarynyń rek­torlary, shyǵar­mashy­lyq zııaly qaýym, ıntel­lek­týaldyq orta ókilderi qatysty. Sonaý soǵys jyldarynyń qıyn­shy­lyǵyna qaramastan, qazaq jerinde Ulttyq ǵylym akademııasyn qurý týraly ıdeıa kóterip, tabandy túrde qolǵa alyp, 1947 jyly ǵylym ordasyn ashqan jáne tuńǵysh prezıdenti bolǵan akademık Qanysh Sátbaevtyń abyroıly muratyn ár jyldarda D.Qonaev, Sh.Shokın, Sh.Esenov, A.Qonaev, M.Aıtqojın, О́.Sul­­tan­ǵazın, K.Saǵadıev, V.Shkol­nık, N.Aıt­hojına, S.Dáýkeev syndy kór­ne­kti ǵalymdar jalǵastyryp, za­man­ǵa saı ǵylymnyń damýyna zor yq­pal etti. Qazaq ǵylymyna janashyr bol­ǵan tulǵalar basshylyǵy tusynda otan­dyq ǵylym qaı salasynda da ken­je qal­maı, Odaq kóleminde Reseı men Ýk­raı­na­dan keıingi avangardtyq aldyńǵy orynda alǵa jyljyp, ǵylym jetistigin el ıgiligine aınaldyryp otyrdy. El­degi ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa baı­la­nys­ty Qazaqstan ǵylymy da ár­túr­li re­formalardy bastan keshirip, aka­demııa aınalasynda aıtys-tartys kóp bol­ǵanymen, álemdik tájirıbeniń ozyq jaǵyna súıene otyryp, tyǵyryq­tan shy­ǵar jol taýyp, alyptar qalyptas­tyr­ǵan aıtóbel atyn joǵaltpaı ustap qaldy. Soǵan sáıkes ǵylym áleýeti de saqtaldy. Jetpis jylda zor tabysqa jetken Ǵylym akademııasynyń búginde 237 turaqty múshesi (135 – akademık, 102 – korrespondent-múshe), 14 sheteldik jáne 88 qurmetti múshesi bar. Bulardyń bári de halyqaralyq deńgeıde ǵylymı jetistigi moıyndalǵan ǵalymdar. Aqyl-oı parasaty eńbekqorlyǵymen ushtasqan ǵalymdardy Qazaqstan Prezı­denti Nursultan Nazarbaev mereıli mere­kesimen quttyqtap, sóz sóıledi. Táýel­siz­dik­tiń alǵashqy qıyn-qystaý kún­derin­de óziniń janynan tabylyp, aıtyl­ǵan usynystardy qabyldap, jańa­shyl bastamalaryn halyqqa túsin­dirý kezde ortaq oı qosyp, qolda­ǵany úshin ǵalymdarǵa alǵysyn bildirdi. Qazaq­stan Ǵylym akademııasy kúrdeli kezeń­de qurylǵanyna qaramastan, az ǵana ýaqyt­ta eldiń ǵylymı júregine aına­lyp, ǵylym áleýetin uıystyra bildi. Ǵy­lym­­nyń negizgi baǵytyn aıqyn­dap, olar­­dyń damýyna tyń qarqyn berdi. Eń bas­tysy, jastardy ǵylymǵa tar­typ, ın­te­llektisi joǵary ǵalymdar shoǵy­ry­nyń qalyptasýyna yqpal etti. Akademııa qabyrǵasynda elimiz­diń maqtanyshyna aınalǵan alyptar toby eńbek etti. Asqaraly asý bıigine shyqqan aka­de­­mııa­nyń qýanyshy toılanyp jat­qan sátte Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov, Álkeı Marǵulan esimderin Pre­zı­­dent aıryqsha atap ótti. 25 jyl­da ǵyly­mı uıymdardyń qatary eki esege kóbe­ıip, sany 300-den asty. Ǵylymdy qar­­jy­­landyrý jyl ótken saıyn artyp keledi. Sońǵy úsh jylda ǵana Qazaqstan ǵylymy úshin 10 mlrd teńge bólingen. Al­daǵy ýaqytta da bul ustanymnan aı­ny­maı, ǵylymnyń qarqyndy damýy úshin barlyq jaǵdaıdy jasaıtyn bolamyz, dedi Memleket basshysy. Prezıdent alǵa qoıǵan maqsatqa jetý úshin zymyrap bara jatqan zamanǵa saı bolýdy kózdegen Úshinshi jańǵyrýǵa baılanysty bıylǵy Joldaýda bes basymdyqty aıqyndap bergenin jáne bul maqsattyń qaı-qaısysy da ǵylym men bilimge baılanysty bolǵandyqtan, ony iske asyrýda otandyq ǵalymdardan qajyrly eńbek, aqyl-oı ıgiligi talap etiletinin aıtty. О́ıtkeni, HHI ǵasyr – ǵylym men bilimniń ǵasyry. Ásirese, qoldan­baly ǵylymnyń kóz ilespes jyl­dam­dyqpen damyp kele jatqanyna toq­taldy. Nebári 15 jylda bolǵan serpin­di tehnologııalyq ózgerister álemdi Tór­tinshi ónerkásiptik revolıýsııa­ǵa aıaq bastyrdy. Sondyqtan ǵalymdardan jańa kókjıekterge kóz tigip, zerttelmegen keńistikterdi ıgerýi talap etiledi. Jańa ǵasyrmen birge gendik ınjenerııa, nano, IT tehnologııa, jańa materıaldar shyǵarý bolashaq ǵylymnyń negizgi trendterine aınalatyny anyq. Biren-saran ǵalymnyń neken-saıaq shuǵyldanǵany bolmasa, bul salaǵa ǵylym jappaı bet bura qoıǵan joq, sondyqtan túren túspegen tyń sala qalpynda tur. «Men Úkimetke «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrdym. Biz álemdegi barlyq ozyq tehnologııalardy ózimizge beıimdep, jappaı engizýimiz kerek. Akademıktermen kezdeskende aı­typ júretin edim, dúnıede bolmaǵan, ashyl­maǵan jańalyqty ashsaq jaqsy ǵoı, árıne, ol naǵyz revolıýsııanyń ózi bolar edi. Biraq, bar nárseniń ózin Qazaq­stanǵa ákelip, ózimizge beıimdeı alsaq, ol da ǵylym. Munyń bári óte kóp ǵylymı izdenisti talap etedi. Sondyqtan ǵalymdarymyz dáýir suranystaryna saı óz dúnıetanymyn, ǵylymı kóz­qaras­taryn qaıta qaraýy kerek. Biz óner­kásip­tik ǵylymnyń qajet­tiligin eskere otyryp, gýmanıtarlyq salalarǵa da umtylýymyz qajet. Bárine de tıisti kadr, tıisti quzyrlylyq kerek. Munyń bári mektepten bastalyp, ýnı­ver­sıtetpen, ǵylymmen aıaqtalady. Siz­­derge kelip, osy máseleni aıtyp ket­­kim keldi. Memleket te, men de osy sharýa­ǵa kirisip jatyrmyz», dedi Prezı­dent. Elbasy ǵylymda saıası shekara bolmaı­tynyn, memleketterdiń arasyn­daǵy qarym-qatynastyń qandaı bol­ǵany­na qaramastan, ǵylym dostyq baı­lanystardy joǵaltpaýy kerektigin aıtqan­da, bul sózi tutas ǵalymdardyń, ásirese, sheteldik meımandardyń kóńili­nen shyqty. Álemdik tájirıbe ǵylym salasyn ortalyqtandyrýdyń, monopo­lııa­landyrýdyń tıimsiz ekenin kórsetip otyr. Damyǵan elderdiń kópshiliginde ǵylymdy ǵylymı ınstıtýttar ǵana emes, joǵary oqý oryndary, korporasııalar, qaýymdastyqtar, jeke fırmalar men jekelegen ǵalymdar damytatyny da kezdeısoq emes. Shet jurttardyń tájirı­besinde memleket qoldanbaly ǵylym­dy qarjylandyrmaıdy, kerisinshe, oǵan kómektesetin jeke sektorǵa qoldaý kórsetedi. «Eńbek ónimdiligi artýy úshin oǵan ǵylym aralaspasa, ol ári qaraı damy­maıdy. Bul jerde ǵylymdy kásip­oryn­darǵa aralastyrý máselesi bar. Bul tetik jeke bıznestiń mindetti qarjy­landyrýy arqyly júzege asyrylýy kerek. Mysaly, Sıngapýrde ǵalym bız­neske qansha qarjy alyp kelse, oǵan sonsha qarjy beretin ereje bar. Osyn­daı jolmen ǵana patentteýdiń úle­sin arttyryp, ǵylymǵa quıylatyn jeke ın­ves­tısııany kóbeıtýge bolady. Qol­dan­baly ǵylymnyń negizgi tabys kózi jeke sektor bolýy kerek. Bizdiń aldymyzda ım­port­ty almastyryp, eksportty ón­di­ris­ti damytý mindeti tur», dedi Prezıdent. N.Nazarbaev bul turǵyda ǵalymdarǵa Almaty irgesindegi Temirhan Dosmuham­betov jetekshilik jasaıtyn, kileń aka­demıkter jumys isteıtin shaǵyn ǵana «Baıserke» qojalyǵynyń irilene kelip, gektarynan 50 sentner bıdaı ónimin alyp, tańǵalarlyq is tyndyryp otyrǵan mysalyn alǵa tartty. Sessııada Elbasy ǵylymı qyzmetti jańasha úılestirýge baılanysty birneshe ózekti máselege toqtaldy. Otandyq ǵylym ortalyqsyzdandyryldy, qyzmetiniń edáýir bóligi joǵary oqý oryndaryna berildi, alaıda, ol ınnovasııalyq or­ta­lyqqa aınala almady. Ǵalymdar ǵylymı eńbegin patenttegenimen, olarǵa suranys bolmaı tur. Memleket esebinen qarjylandyrylyp otyrǵan Qazaqstan ǵylymyna jeke sektordan suranys túspeıdi. Al ǵylymı jumystarda pla­gıat­tyqtyń kóp ekeni Prezıdentke de bel­gili jaıt bolyp shyqty. Osyǵan oraı N.Nazarbaev otandyq ǵylymdy damytýǵa qatysty ustanymdardy túbe­geı­li ózgertýdi tapsyryp, tıisti oryndar úshin birqatar mindetter belgiledi. Memleket basshysy Bilim jáne ǵylym mınıstrligine akademııamen jáne joǵary oqý oryndarymen birlese otyryp, otandyq ǵylymı basylymdardy halyqaralyq reıtıngi joǵary bazalarda ilgeriletý jumystaryn júzege asyrýdy tapsyrdy. Buǵan qosa, álemdik deńgeıdegi ǵylymı ortalyqtarda tájirıbeden ótý úshin jas ǵalymdarǵa qosymsha granttar bólýdi mindettedi. Sondaı-aq, Prezıdent ǵylymdy basqarýdyń, ony qar­jylandyrýdyń jańa pishimi engizi­letinin jáne ony iske asyrýdyń jańa júıesi bolatynyn aıtty. Eń bastysy, Ǵylym akademııasy janynan ádep jónindegi alqaly organ qurýdy usyndy. «Ol Ǵalymdar kodeksi men Jarııa­lanymdar jónindegi kodeksti daıyndap shyǵa alar edi», dep atap ótti N.Nazarbaev. Ǵylym jańa tehnologııany engizýge baǵyttalýy kerek. Zamanaýı ekonomıka burynǵyǵa qaraǵanda tehnologııala­nyp, ınnovasııalaný ústinde. Al munda ǵylym­nyń alatyn úlesi zor. Sondyqtan, joǵary bilikti, kásibı jaǵynan jetilgen mamannyń alatyn orny aıryqsha. Qazaqstanda 1700 mektep salyndy, tek daryndy balalar ǵana shoǵyrlanǵan 20-dan asa mektep taǵy bar, munda oqıtyn ár bala álemniń kez kelgen ýnıversıtetine qabyldana alady. Keı ǵalymdardyń qyzylkeńirdek bolyp aıtysyp, talas-tartysqa beıim turatynyn meńzegen bolýy kerek, Prezıdent: «Biz ótken shaqqa qaraılaı berýdi emes, baıandy bolashaqqa umtylǵan eldiń umytylmas ustanymyn alýymyz kerek. Keıde «Tomırıs qazaq eken», «Shyńǵys han qazaq eken» degende meniń ishim pysyp qalady. Basymyzdy artqa buryp, alǵa qaraı qalaı júremiz? Alǵa qaraıtyn kez keldi. Ulybrıtanııanyń eks-premeri Tonı Blerdiń parlamentte turyp: Uly­brıtanııanyń baı tarıhy bar. Biraq biz mýzeıde ómir súrmeımiz ǵoı», dep aıt­qany bar edi. Sizderden, zııa­ly qaýym, bilimdi, dýaly aýyzdy adam­dar­dan shyǵa­tyn sóz durys bolýy kerek. Bola­shaq­ty oılaýymyz kerek», degen sózi ǵalymdardy oılandyryp tastaǵan­daı boldy. UǴA prezıdenti Murat Jurynovtyń «Qazaqstannyń ǵylymy, mádenıeti jáne ekonomıkasynyń damýyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń róli» atty baıan­da­masynda da búgingi Qazaqstan ǵyly­my­nyń qol jetken tabysy men jetistigi sara­lanyp, bilim men ǵylymnyń báse­kege qabilettiligin arttyrý, jahan tala­byna sáıkes ǵylymdy halyqaralyq deń­­geıge kóterý máselesi qamtyldy. Son­­daı-aq, alys-jaqyn shet elderden kel­­gen qonaqtar atynan Reseı Ǵylym aka­de­­mııa­synyń prezıdenti, akademık V.Fortov pen Moldova Ǵylym akade­mııa­­sy­nyń prezıdenti, akademık Geor­gıı Dýka quttyqtap, Qazaqstan ǵyly­my­na la­ıyqty baǵa berip, óz elderin­degi ǵy­lymnyń damý úrdisi týraly áńgimeledi. M.Jurynov merekelik saltanatty uıymdastyrýda kórsetken kómegi úshin Prezıdent Ákimshiligine, Bilim jáne ǵylym mınıstrligine, Mádenıet jáne sport mınıstrligine, Almaty qalasy ákimdigine rızashylyǵyn bildirdi. Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan» ALMATY Sýretter Prezıdenttiń baspasóz qyzmetinen alyndy