Konstıtýsııalyq reformalardyń negizgi baǵyttary baıandalǵan Qazaqstan Prezıdentiniń ústimizdegi jyly qańtarda jarııalaǵan Úndeýi memleket pen azamattyq qoǵamdy ashyq únqatysýǵa shaqyrdy. Osyǵan oraı, biz bul másele tóńireginde óz oıymen bólisý úshin Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵylym komıteti Memleket tarıhy ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Erkesh NURPEIISOVPEN áńgimelesken edik.
– Erkesh Qalıuly, Prezıdent Nursultan Nazarbaev usynyp otyrǵan konstıtýsııalyq reformanyń halyq arasynda keń qoldaý tabýy bul qadamnyń shynaıy ómirden ozyq turǵandyǵyn bildirmeı me?
– Álbette. Qazirgi ýaqytta jańa memleket pen jańa ekonomıkalyq qarym-qatynastardy qalyptastyrýdyń qıyn kezeńi artta qaldy. Elimizdegi jaǵdaıdyń turaqtalýy, memlekettik organdardyń turaqty qyzmet etýi, naryqtyq ekonomıkanyń myzǵymas negizderiniń engizilýi Prezıdentke memlekettik qyzmettiń túrli salasyna basshylyq etýden arylyp, basqa mańyzdy isterge kúsh jumyldyrýǵa múmkindik beredi. Atap aıtsaq, olar – syrtqy saıasat, ulttyq qaýipsizdik pen eldiń qorǵanys qabileti. Máselen, Prezıdent ókilettiginiń mundaı basymdyqtary 2017 jylǵy 25 qańtardaǵy konstıtýsııalyq túzetýler jobasynda qarastyrylǵan. Oǵan sáıkes, Prezıdentke memlekettik qyzmettiń bul baǵyttaryna jaýapty jetekshilerdi taǵaıyndaıtyn erekshe quqyq berilgen. Al basqa ortalyq jetekshilerdi taǵaıyndaý quqyǵy Májilispen keńesýden soń ǵana bekitiledi.
Degenmen, Konstıtýsııanyń 40-babyna sáıkes, Prezıdent halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili retinde memlekettik bıliktiń barlyq tarmaǵynyń kelisip jumys isteýin qamtamasyz etedi. Mysaly, Úndeýde «Jańa jaǵdaıda bılik tarmaqtary arasyndaǵy qatynastardyń joǵary tórelik róli, strategııalyq qyzmeti Prezıdent úshin basymdyq bolady» dep belgilengen. Al Konstıtýsııada Prezıdenttiń mundaı mártebesi belgilenbegen. Bul Konstıtýsııaǵa engizilgen túzetýlerde de joq.
– Osyǵan baılanysty, memlekettik bılik tarmaqtarynyń arasyndaǵy joǵarǵy arbıtr retinde Prezıdenttiń quqyqtyq negizderin nyǵaıtý úshin Konstıtýsııa baptaryna tıisti tolyqtyrýlar qajet bolady deısiz ǵoı.
– Durys aıtasyz, mundaı jaǵdaıda Konstıtýsııalyq Keńestiń qorytyndysy Prezıdenttiń Parlamentti, tutastaı alǵanda, Senat pen Májilisti, sondaı-aq, Úkimetti taratýda aıryqsha quqyǵyn qamtamasyz etedi. Naqty aıtqanda, bul jerde másele Parlamentti taratýda emes, depýtattardyń quzyrettiligin merziminen buryn toqtatýda bolýy tıis. Sondaı-aq, Májilistiń ózin ózi taratý tájirıbesi de zań sheńberine enbeıtinin aıta ketken jón. Májilistiń quqyqtyq negizde qyzmetiniń toqtatylýyna depýtattardyń merziminen buryn otstavkaǵa ketý týraly ótinish bildirýi sebep bolýy múmkin. Bul jaǵdaıda zań erejelerin buzbaı, Májilis ókilettiginiń qalǵan merzimine jáne bos oryndarǵa saılaý ótkizýge bolady.
– Prezıdenttiń Úndeýinde Úkimetke memlekettik baǵdarlamalardy bekitý jáne ony oryndaý boıynsha jaýapkershilik arttyrý týraly aıtylǵan. Bul baǵdarlamalar naryqtyq jaǵdaılarǵa saı keletin basqarý qyzmetin jańasha qurýǵa múmkindik bere me?
– Árıne. Úkimet ázirleıtin, bıznes-qurylymdar jáne óndiristik emes sektor iske asyratyn memlekettik baǵdarlamalar ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalardyń teńdestirilgen damýyn qamtamasyz etedi. Sondyqtan, Konstıtýsııada naryqtyń keıde qısyndy shekten shyǵyp ketetin stıhııasyn retteýdiń pármendi quraly bolatyn memlekettik baǵdarlamalardyń retteýshi róli kórsetilýi tıis.
Memlekettik organdardyń mindeti – taýar-materıaldyq qundylyqtardyń shyǵyndaryn, qarjysyn jáne onyń kózderin, tutynýshylaryn esepke ala otyryp, óndiristiń kólemin anyqtaý. Bul teńdestirilgen ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizýge múmkindik beredi. Munyń barlyǵy Konstıtýsııaǵa engiziletin ózgerister jobasynda kórsetilýi tıis.
– Qazaqstannyń sot júıesi sońǵy kezderi orasan zor ózgeristerge ushyrady. Sonyń nátıjesinde búginde ádil sot júıesi qalyptasty, sýdıalardy taǵaıyndaý tártibi ózgerdi, is qaraýdyń bes deńgeıli satysy úsh deńgeıge almastyryldy. Buǵan ne aıtasyz?
– Iá, siz aıtyp otyrǵan osy jáne basqa da is-sharalar óziniń oń áserin tıgizip, búginde sot júıesin jaqsarta tústi. Alaıda, ádilettiliktiń qoljetimdiligine kedergi bolyp turǵan taǵy bir nárse bar, ol – advokat qyzmetteriniń quny men memlekettik baj salyǵy. Daýdy sot tártibimen qarastyrýdy qıyn sanaýy sııaqty, azamattardyń quqyqtyq biliminiń tómendigin eskermegen kúnde de, sottarda is júrgizý shyǵyndary sotqa shaǵymdaný sanynyń az bolýyna áser etýshi eleýli faktorlardyń biri bolyp tabylady. Bul máseleni jeńildetý maqsatymen, memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalarǵa qatysty sotqa aryzdanǵan azamattardy memlekettik baj tóleýden bosatý jón bolar edi.
Sonymen qatar, osyndaı azamattarǵa sotta múddelerin qorǵaý boıynsha tegin quqyqtyq kómek kórsetý kerek. Nátıjesinde, memlekettik organdar men olardyń laýazymdy tulǵalaryn azamattyq baqylaý artyp, sheneýnikterdiń ozbyrlyǵy azaıar edi. Sondaı-aq, sot bıliginiń atqarýshy bılikke qatysty tejeýshi yqpaly baıqalar edi. Alaıda, atalǵan máseleler Konstıtýsııaǵa engiziletin ózgerister jobasyna kirmegendigin atap ótý qajet.
– Prokýratýranyń qadaǵalaý quzyretine baılanysty ne aıtasyz?
– Memlekettik organdardyń qyzmeti men aktilerin baqylaý boıynsha prokýratýra qyzmetine jalpy oń baǵa bere otyryp, kásipkerlik sýbektilerin jalpy qadaǵalaý maqsatymen josparly tekserý praktıkasyn qatań synǵa alý kerek. Bul tekserister kezinde qujattardy tárkileý, qyzmetkerlerden suraq-jaýap alý, tipti, kásiporyn esepshottaryn tutqyndaý onyń jumysyna kedergi keltirip, keıde shyǵynǵa da ákelip soqtyrady. Mundaı tekserýler buryn tek jumysshylardyń jáne quqyǵy buzylǵan azamattardyń, quqyq buzýshylyq belgilerin anyqtaǵan memlekettik organdardyń ótinishteri boıynsha ǵana iske asyrylatyn edi.
Prezıdenttiń Úndeýinen týyndaıtyn jáne zańdy turǵydan sheshilýi tıis máseleler sheńberi bul maqalada kórsetilgennen, árıne, edáýir aýqymdy.
Áńgimelesken
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»