Oıy – nar, soıy – ar

Professor Rysqul Oınarovtyń azamattyq, rýhanı-adamgershilik kelbeti ushqan uıasynan daryǵan. Mektep qabyrǵasynda júrgende-aq jeteli, kósheli jasóspirimniń tanym-túsinigi, oqý-bilimge degen qushtarlyǵy, bıikke ińkárligi qalyptasqan. Tájirıbeli, bilimdar, kóregen ustazy Temir Tilesbaevtyń jol-joba kórsetýimen matematıka mamandyǵyn tańdaǵan. Iá, ákesi Oınar Baıarystanov bir túıesin qarajatqa aınaldyryp, aq jol tilep, Almatyǵa attandyrady. Sóıtip, KazGÝ-diń mehanıka-matematıka fakýltetine qabyldanady. Aıtýly professor V.A.Harasahaldyń ǵylymı úıirmesine qatysyp, tálim alady. Ol negizinen, derbes týyndyly dıfferensıal teńdeýler júıesin zerdeleıdi. Al 1968 jyly, ıaǵnı 4-shi kýrsta professor D.Úmbetjanovpen birigip jazǵan maqalasy jarııalanady. Ol 1969 jyly ýnıversıtet támamdap, Aral qalasyndaǵy №67 segiz jyldyq orys mekte­binde muǵalim bolyp, odan áskerı mindetin ótep, 1972 jyly KazGÝ-ge oralyp, sol jerden Ǵylym akademııasyna aýysady. 1981 jyly «Ýryssonnyń syzyqtyq operatorlarynyń Lıpshıstiligi men úzilissizdigi» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaıdy. Sóıtip, ǵylymı-shyǵarmashylyq áleýe­tin, matematıkanyń túpsiz tuń­ǵıyq ıirimderin tanıtyn zerek qabiletin tanytady. Qorǵaý rásimderinen keıin anasy Sánim: – «Rysqul, taǵy oqısyń ba?», – depti. «Apa! Bul oqý – bilimniń ba­sy ǵoı», – degen. Anasy qaıta­dan: «Jaraıdy, Rysqul! Aman bol da, alǵa oza ber, oqı ber!», – depti. Ananyń aq tilegi jarylqap, 1994 jyly oıly ǵalym «tereńge bet qoıyp» (Abaı), tanym-paıym jolynda qajyrlylyqpen eńbektenip, toǵyz tolǵanyp, on oılanyp «Integral jáne dıfferensıal operatorlardyń júktemelik baǵamdary» atty taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵaıdy. Ol ádildik, kisilik, túzýlik jolynda jan sala qyzmet etti. Matematıka jáne mehanıka ıns­tıtýtynda jumys istegen kezeńde Rysqul Oınarov ǵylymmen túbegeıli shuǵyldanyp, qoǵam­dyq jumystarǵa da belsene aralasty. On jyldan astam ýaqyt ol ınstıtýttyń kásipodaq komı­tetin basqardy. Instıtýt basshylyǵymen birlese otyryp, ujymnyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý jolynda kóp eńbek etti. Ásirese, jyl saıyn ınstıtýt qyzmetkerlerine qarajat bóldirip, bala-shaǵasymen 40-50-ge jýyq adamdy Almataý týrbazasyna 10 kúndik demalysqa alyp baratyn. Ol ınstıtýtta ujymdyq kelisimsharttyń oryndalýyn qatty qadaǵalady. Professor R. Oınarov fýnk­sıonaldyq taldaý jáne onyń qoldanystary salasynda 100-den asa ǵylymı maqalalar jazyp, olardyń ishinde 35-ten astamy halyqaralyq joǵary deńgeıdegi ımpakt faktorly jýrnaldarda jarııalanǵan. Matematıkadaǵy ıntegraldyq operatorlar teorııasyndaǵy óte kúrdeli máseleniń baǵytyn alǵa tartatyn zertteýleri dúnıejúzilik matematıkalyq ádebıetterde «Oınarov sharty (Oinarov condition)», «Oınarov ózegi (Oinarov kernels)», «Oınarov klasy (Oinarov class)» termınderi qoldanylyp, «Oınarov, Oinarov» qaǵıdaty dúnıejúzilik mate­matıka mádenıeti tarıhyna endi. Oınarov qaǵıdalary! Oı­­landyrady. Ras, ushan-te­ńiz jetistikterge jetkizetin adamnyń ary, júreginiń qaı­raty, aqyldyń sáýlesi, rýhanı bolmysy. Ol týmysynan qazaqtyń folkloryn janyndaı súıedi. Abaıdy, Maǵjandy, Muqaǵalıdy, Jumekendi rýhanı nár-qoregim dep qabyldaıdy. Matematıkalyq oılaý qabiletin ulttyń kórkemdik oılaý júıe­simen sáýlettendiredi. Professor R.Oınarovtyń ǵylymı eńbekteriniń halyq­aralyq deńgeıde taǵy bir baǵa­lanýy onyń aǵylshyn tilin­degi «Eurazian Mathematical Journal» (Astana), «Journal of mathematical inegualities» (Zagreb, Horvatııa) jáne «Advances in Inegualities and Applications» (London, Ulybrıtanııa) sııaqty halyqaralyq matematıkalyq ǵy­ly­mı jýrnaldardyń alqa múshe­si ekendiginen de kórinse kerek. Professor R.Oınarov 1986 jyldan bastap ǵylymı jobalardyń jeńimpazy jáne ǵylymı jetekshisi. 2006 jyly halyqaralyq INTAS, Open call grantyn utyp alyp, 2006-2008 jyldar aralyǵynda halyqaralyq INTAS ǵylymı taqyrybynyń jetekshisi boldy. 2009 jyly ǵylymı koordınatordyń atynan aqshalaı syılyqpen marapattaldy. Professor R.Oınarovtyń ǵylymı jetekshiligimen 1 fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory jáne 1 fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory, 15 ǵylym kandıdaty daıarlandy. 2005 jylǵy el Prezıdentiniń Jarlyǵy boıynsha Qazaqstannyń eki ýnıversıtetine, QazUÝ men EUÝ-ge shetel professorlarymen birige, PhD doktorlaryn daıyndaý úshin qomaqty qarjy bólinip, EUÝ-de PhD doktorantýrasy ashylǵan-dy. R.Oınarov EUÝ professorlarynyń qarly­ǵashy atanyp, 2005 jyly professor Lars-Erık Personmen birge Shvesııanyń Lýleo tehno­logııalyq ýnıversıteti (LTÝ) men EUÝ arasynda, 2008 jyly professor Massımo Lansa de Hrıstofrıspen birge Italııanyń Padova ýnıversıteti (PÝ) men EUÝ arasynda birigip PhD doktorlaryn daıarlaý jóninde keli­sim­shart jasasty. Osy kelisim sharttardyń negizinde EUÝ-de 12 PhD doktorlar daıyndaldy. Olardyń ishinde Aıgerim Qalybaı, Zamıra Abdyqalyqova, Larısa Arendorenko, Aınur Temirhanova, Aqbota Abylaeva R.Oınarov pen L.-E.Perssonnyń ǵylymı jetekshilikterimen Shve­sııa­nyń LTÝ-inde qorǵap, Shve­sııa­nyń PhD doktory ǵylymı ataǵyn aldy. Al Janar Taspaǵanbetova men Saltanat Qudabaeva R.Oınarov pen professor Massımo Lansa de Hrıstofrıstiń ǵylymı je­tekshilikterimen Italııada qor­ǵap, Italııanyń PhD doktory ǵylymı ataǵyn ıelendi jáne de Oınarovtyń usynysy boıynsha professor Nazerke Tileýhanova men L.E.Perssonnyń ǵylymı jetekshilikterimen Lázzat Sary­bekova Shvesııada qorǵap, Shve­sııanyń PhD doktory ǵylymı ataǵyn aldy. Bul dıssertasııalardy qorǵaý atalǵan ýnıversıtetterdiń ese­binen qarjylandyrylady. Munyń ózi R.Oınarovtyń bilim­paz matematık retinde shetelderde de máshhúr ekendigin aıǵaq­taıdy. Qazaqstanda PhD dokto­rantýraǵa túsip, dıssertasııa­syn Qazaqstanda qorǵaýmen qatar, shetel ýnıversıtetiniń qarajatymen sol ýnıversıtete qorǵaý Qazaqstannyń basqa ǵylymı salasynda bolǵan emes. Professor Rysqul Oınarovtyń paıym­daýlaryn eskersek, órke­nıetti memleketterde PhD dok­torlaryn ázirleýdiń meılin­she qatań ári ádil sharttary bar eken: Birinshisi. Dıssertanttyń ǵy­lymı-shyǵarmashylyq áleýeti. Ekinshisi. Onyń adamı qasıet­teri: ar men jan tazalyǵy, abyroı-bedeli. Úshinshisi. Iskerlik deńgeıi, sheberlik qyrlary. Tórtinshisi. Dıssertasııany talqylaýǵa komıssııanyń 3 múshe­si jáne 1 opponent qatysady. Sondaı-aq, dıssertasııa qorǵaýǵa belgili bir maıtalman, bilgir maman qoldaýhat (rekomendasııa) beredi. Qoldaýhat berýshiniń jaýapkershilik mindeti asa aýyr. Ol talapkerdiń ǵylymdaǵy taǵdyr-talaıyna tarazy. 1991 jyly ultjandy R.Oı­narov «Qalaýyn tapsa qar janar...» deıtin maqalasynda («Ana tili», 26 jeltoqsan 1991 jyl, №52) Sh.Bilálovpen birigip, ult­tyq matematıkalyq ǵylymı ter­mınder jasaýdyń joldaryn tereńnen oılastyrady. Teginde, belgili bir uǵym, qubylys, zań­dylyqtyń qasıetterin, ara-qatynastaryn zerdeleý barysynda jańa uǵymdardyń týyndaıtynyn jáne munyń tabıǵatyn, ishki syr-sıpatyn naqtyly sóıletetin ataýly termın – sóz paıda bolatynyn baıandap, «qısynymen qyzyqty» termın sóztanym úderisine áser etetinin, onyń qazaqtyń ádebı tiline kóshetinin, ulttyń sanasynan jarqyn kó­rinis tabatynyn dáıekteıdi. Jat uǵymdar men termınderge laıyqty balamalar tabýdyń tásilderin bylaı aıqyndaıdy: 1) jańa sóz jasaý; 2) túrkitektes halyqtar tilinen balama izdeý; 3) halyqaralyq termınderdi qoldaný máselesi. Bul oraıda avtor «bul termındersiz biz halyqaralyq baılanysqa kire almaımyz, ǵylym men tehnı­kanyń jetistikterine qoly­myz jetpeıdi-mys» deıtin pikirlerdi teristeıdi. My­saly, Eldes Omarovtyń «Pishin­deme» atty eńbeginde (Qyzyl­orda qalasy,1928) «fýnksııa» termındik ataýy «berne» delingen. Bul qazaqtyń tól sózi, Ah­met Baıtursynulynyń «Ádebıet tanytqyshynda» bar. Professor R.Oınarovtyń J.Bilál­ulymen birigip quras­tyrǵan «Matematıkalyq atalym­dardyń oryssha-qazaqsha sózdigi» (Almaty, 1992. -430 bet) ǵylymı baıyptylyǵymen, salıqaly izdenisterimen erekshelenedi. Ulttyq ǵylymı sana, ulttyq ǵylymı til mánisi de osy bir sózdikten aıqyn eles beredi. Aıta keterlik bir jaıt, professor R.Oınarov Matematıka jáne mehanıka ınstıtýtynda 1989-1991 jyldarda ǵylymı semınar uıymdastyryp, Alma­tyda JOO-daǵy bilimdar matema­tıkterdiń basyn qosyp, pi­kirlerin sarapqa salyp, tal­qylap, oı bólisip, aqyl­dasyp, ǵylymı termınderdi qalyp­tastyrý negizin jasaǵan-dy. Izgilik áreketterge, táýekel­shil­dikke, ádilettilikke, degdar­lyqqa, sypaıylyqqa, meıir-raqymǵa, ishki mádenıetke ıe daryndy oqymysty-matematık, tamasha ustaz Rysqul Oınarovtyń kemel tulǵasy týrasynda Shve­sııada PhD doktory ǵylymı ataǵyn ıelengender bylaısha syr tolǵaıdy: – Meniń oıymsha, Rysqul aǵaıdyń basqa kisilerden erek­sheligi mynada: ol kisi tek álemge áıgili professor, da­ryndy jáne parasatty tulǵa ǵana emes, birinshiden, qarapaıym­dylyǵy jáne ár ýaqytta shákirt­terine óz bilgen bilimin úıre­týden tynbaıtyn kisi. Ol kisi tek jetekshilik etip, ǵylymı baǵyt qana berip qoımaı, ómirlik bilim berýden de jalyqpaıdy. Barlyq shákirtteri joǵarydan kórinse, birdeńege qol jetkizse, óz qatarynyń aldy bolsa degen izgi aq nıetpen bizdiń tileýimizdi ti­lep, bizdi soǵan súırep júredi. Bar­lyq shákirtteri qorǵap, jyraq ketse de, áli kúnge deıin aǵaımen ha­bar­lasyp, jaǵdaıyn bilip turady. Taǵy da erekshe aıtyp ketetin qyry, ol kisi ózi tyńdaı biledi jáne tyńdata biledi. Ár otyrystarda keremet bılep, sol otyrystyń gúli bolyp, barlyq ýaqytta sol otyrysty basqara biledi – deıdi ádeptiligine jan súısinerlik Aqbota Abylaeva. – Mektep tabaldyryǵyn alǵash attaǵan kezdi eske túsir­gende birinshi muǵalimmen baılanystyrsam, ǵylym jolyndaǵy ustazym ol – Rysqul aǵa. Rysqul aǵa oqýǵa kelgen jastardy, sonyń ishinde meni, ǵylymǵa tartyp, qyzyqtyryp, jumysta baǵyt-baǵdar berip, ómir-tirshilik jaǵdaı­larynda óz keńesin aıama­ǵan, jetistikterimizge qýanyp, qıynshylyqta demep, ómirimde erekshe oryn alǵan qorǵan-panam bolyp tabylady. Ustazǵa degen iltıpatymdy: Jaqsy aǵa kúnde shýaq syılar janǵa, Mereıim ósip turar aǵam barda, – dep sıpattasam durys bolar edi. Jáne de Baýyrjan deıtin áriptesim: Rysqul aǵam bilim kenin aıamaǵan, О́zińizdeı qyzǵaldaqty aıalaǵan. Aǵamyz báıterek qoı ǵylymdaǵy, Shákirtteri japyraǵyn saıalaǵan, – dep men «Daryn» memlekettik syılyǵyna ıe bolǵanda, usta­zymnyń maǵan degen uly eńbegin osylaısha sóıletken-di, – dep aǵynan aqtaryldy syrly sózine, jan syryna náziktigi jarasqan Aınur Temirhanova. Tolyq káme­letti ustaz eńbeginiń jemisi men baqyty, dástúri men mektebi, ǵıbrat-taǵylymy degen osy. Serik NEGIMOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdary­nyń doktory, professor