Innovasııalarǵa baǵyt

«Qazaqstan batyl ınnovasııalar ómirge joldama alyp, ǵylymı zerthanalar men qazirgi zamanǵy óndiristerde tán men qanǵa ıe bolatyn elge aınalýy tıis». (Ult Kósh­basshysy N.Á.Nazarbaevtyń 2011 jyl­dyń 8 sáýirinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qyzmetine kirisý saltanatynda sóı­legen sózinen). Innovasııalardyń turaqty damýdyń negizgi resýrstarynyń birine jatatyndyǵyn álemdik tájirıbe kórsetip otyr. Osyǵan oraı Memleket basshysynyń bolashaqta Qa­zaqstan úshin neǵurlym perspektıvaly degen onyn iriktep alyp, júzege asyrý úshin «júz absolıýtti ınnovasııalardy» izdeý tý­ra­ly bergen tapsyrmasy erekshe mańyzǵa ıe bola túsedi. Eldiń ınnovasııalyq áleýetin jetil­di­rýdiń mundaı modeli ónimderi ishki jáne syrtqy rynokta suranysqa ıe bolatyn serpindi ınnovasııalyq jobalardy ınvestısııalaý arqyly ǵylymdy qajet etetin, teh­nı­kalyq turǵyda kúrdeli buıymdardy «núk­telik» jasaý sheńberinen shyǵýǵa múmkindik beredi. Statıstıka agenttiginiń málimetteri kórsetkendeı, eldegi ınnovasııalyq ónim­der­diń IJО́-degi úlesiniń 2004 jylǵy 1,27 paıyzdan 2009 jyly 0,51 paıyzǵa deıin tómendeýi aıasynda Prezıdent N.Á. Na­zar­ba­ev­tyń strategııalyq nusqaýy tek kókeıkesti ǵana emes, sonymen birge ómirlik qajetti­likke de aınalýda. Innovasııalyq damý boıynsha belgilengen baǵytpen alǵa jyljý úshin bazalyq jaǵdaılar bar. «Ǵylym týraly» Zańnyń qabyldanýy ar­qasynda ǵylymı áleýetti tıisti jumysqa yr­ǵaq­ty túrde tartý úshin uıymdyq, ıns­tı­týt­tyq, qarjylyq tetikterdiń kesheni ja­sal­dy. Atap aıtqanda, ulttyq ǵylymı ınno­vasııalyq júıeni, ǵylymı, ǵylymı-tehnı­ka­lyq jáne ınnovasııalyq qyzmetti damy­týdy ekonomı­kalyq yntalandyrýǵa memle­kettiń kepildik berýi, ekonomıkanyń basym sek­tor­la­ryndaǵy tehnologııalardy kommer­sııa­lan­dy­rýdy qar­jylandyrý zańdyq deń­geıde bekitildi. Ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyz­metti basqarýdyń naqty qurylǵan júıesi ınnovasııalyq turǵyda qyzyǵýshylyq tý­ǵyzatyn bir de bir taldaýdyń nazardan tys qalmaıtynyna kepildik bolyp tabylady. Sol sııaqty 2010-2014 jyldarǵa ar­nal­ǵan memlekettik údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damý baǵdarlamasyn, eldiń 2020 jyl­­ǵa deıingi ǵylymı tehnolo­gııalyq da­mýy­­nyń salaaralyq josparyn, Qazaq­stan Respýblıkasynda 2010-2014 jyl­dary ınno­vasııalardy da­my­tý já­ne tehnologııalyq jań­ǵy­rýǵa yq­pal jasaý jónindegi baǵ­dar­lamany júzege asyrýǵa qosym­sha ǵylymı resýrstardyń tar­ty­lýy múmkin ekendigi de óte mańyzdy. Qazirgi ýaqytta Úkimet sheshimine sáıkes Qazaqstanda ınno­va­sııalyq qyzmetke qoldaý kórsetý jónindegi memlekettik saıasatty jú­zege asyrýǵa qatysatyn bir­qa­tar ınnova­sııalyq damý ınstı­týt­tary jumys isteýde. Solardyń biri 2006 jyly qurylǵan «Ǵy­lym qory» aksıonerlik qoǵamy bolyp ta­bylady. Onyń quzyryna tó­mendegi mindetter jatady: • derbes nemese ózge de ınvestorlarmen birlesip, sonyń ishinde usynylǵan granttar arqyly da, jobalardy qarjylandyrý; • NIOKR-di ómirge engizýge baılanysty jobalardy júzege asy­rýǵa qatysý; • ǵylymı ónimder men qyz­met­terdiń tıimdi, transparentti rynogyn qurýǵa yqpal etý. Bul jaǵdaıda mynalar Ǵylym qorynyń ınvestısııalyq qyzmetiniń basym baǵyt­ta­ry bolyp tabylady: • nanotehnologııalar men jańa materıaldar; • bıotehnologııalar; • kómirsýtegi jáne ken-metallýrgııa sek­torlary men solarmen baılanysty servıstik salalar úshin tehnologııalar; • ıadrolyq tehnologııalar men qaıta qalpyna keletin energetıka tehnologııalary; • aqparattyq jáne ǵaryshtyq tehno­lo­gııa­lar. Sonymen qatar Ǵylym qory ınvestı­sııa­larynyń jańalardy quryp, sol sııaqty burynnan bar tehnologııalardy, taýarlar­dy, jumystardy, qyzmetterdi jetildirý ba­ǵy­tyndaǵy ózge de ınnovasııalyq joba­lar­dy qarjylandyrýǵa jumsalýy múmkin. 2008-den 2010 jylǵa deıingi kezeńde Ǵy­lym qoryna barlyǵy qoldanbaly sıpattaǵy ǵylymı zertteýler, tájirıbelik-konstrýk­tor­lyq jumystar qoldanbaly jáne ınnova­sııalyq sıpattaǵy bastamashyl jáne táýe­kel­di zertteýlerge 35,3 mıllıard teńgeden astam 575 tapsyrys kelip tústi. Kelip túsken tapsyrystardyń jalpy sa­ny ishinen Ǵylym qory qazirgi ýaqytta ınvestısııalar kólemi 2,8 mıllıard teńge­den asatyn 33 jobany júzege asyrýda. Grant­tar berý arqyly 22 joba 250 mıllıon teńgege qarjylandyryldy. Somasy 2,59 mıllıard teńge bolatyn 11 joba boıynsha Ǵylym qory salǵan qarjyny satylap keri qaıtarý qarastyrylǵan, ol olardy ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrýǵa qaıtadan ba­ǵyt­taýǵa jaǵdaı jasaıdy. Qazirdiń ózinde jobalarǵa salynǵan qarjylardy qaıtarý jónindegi alǵashqy transhtar júzege asyrylýda. Jas ǵalymdarǵa qoldaý kórsetý jáne olar­dy ǵylymı qyzmetke odan ári ynta­lan­dyrý maqsatynda Ǵylym qory «Sharyqtaý» kon­kýrsyn ótkizdi. 2008 jyly kelip túsken 88 ótinishtiń ishinen 1 mıllıon teńgeden granttar alǵan 8 úmitker jeńimpaz bolyp belgilendi. Sonymen birge Ǵylym qory 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrý sheńberinde ınnovasııalyq granttar berý úderisine de qatysady. Konkýrstyq prosedýralar qorytyndysy boıynsha Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Ǵylym qoryn tómendegi eki baǵyt boıynsha senimdi uıym retinde belgiledi: • tájirıbelik-konstrýktorlyq jumys­tar­dy nemese qoldanbaly sıpattaǵy tá­ýe­kel­di zertteýlerdi oryndaýǵa ınnovasııalyq grant usyný; • ınnovasııalyq jobanyń tehnıkalyq-eko­nomıkalyq negizdemesin daıyndaýǵa ın­no­­­va­sııalyq grant usyný. Indýstrııa jáne ja­ńa tehnologııalar mınıs­trligi jarııalaǵan kon­kýrs sheńberinde Ǵy­lym qoryna granttar alý úshin 275 óti­nish kelip tústi. Tıisti komıssııada sarapta­ma­dan ótip, qaralǵannan keıin 28 joba boıynsha somasy 697,4 mıllıon teńge bo­latyn ınnovasııalyq granttar usynyldy. Senimdi uıym qyz­metin kórsete otyryp, Ǵylym qory atalǵan jo­­balardyń júzege asy­ry­lýyna turaqty monı­to­rıng júrgizip oty­ra­tyn bolady. Onyń syrtynda senimdi uıym­nyń ınnovasııalyq granttar usyný jó­nin­de­gi qyzmetine ústimizdegi jyldyń naý­ry­zyn­da Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi jarııalaǵan kezekti kon­kýrs­qa qatysý da josparlanyp otyr. Ǵylym men ınnovasııalar salasyndaǵy memleket-jeke menshik áriptestigin damytý Ǵylym qory aıryqsha nazar aýdarǵan ba­ǵyttardyń biri bolyp tabylady. Memleket-jeke menshik áriptestiginiń bıznes qaýym­das­tyqty tarta otyryp, ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumys­tar­dy engizý problemalaryn sheshýdi kóz­deı­tini belgili. Jeke áriptesterdiń Ǵylym qorymen júzege asyryp jatqan qaıtarmaly jobalarǵa birlesip qatysýy búginde 30 paıyzdan astamdy quraıdy. «Kómir-gaz tabıǵı júıesin qurylym­syz­dandyrý negizinde kómir ken oryndarynan metan alý tehnologııasyn ashý úshin ǵyly­mı-teh­nıkalyq ázirlemeler engizý» jobasy Ǵy­lym qorynyń memleket-jeke menshik árip­tes­tigi prınsıpin qoldanýyna neǵurlym kór­nekti úl­gi bola alady. Ony júzege asyrý eldi mekender men ınfraqurylym nysan­da­ryn gaz­dan­dyrýǵa baǵyttalǵan, kómir qyr­tysta­ryn­da­ǵy metandy paıdalanýǵa, sol sııaqty óner­kásip kásiporyn­da­ryn otynmen qamta­masyz etýge negizdelgen jylý-ener­getıka sek­tory­nyń ja­ńa elementin qu­rýǵa jaǵdaı jasaıtyn bolady. Sol sııaqty ónimderi taý-ken jumystary úderisinde ankerlik bekitýge arnalǵan «Ampý­lany mı­neraldy negizde patrondaý» joba­syn da osy turǵyda atap ótý qajet. Osy jobany júzege asyrý sheń­be­rinde taý-ken óndirisi úshin qýaty jy­lyna eki mıllıon birlikke deıin jetetin patrondalǵan ampýla shy­ǵaratyn óndiristik keshen quryldy. Qysqasha túıin jasaı oty­ryp, oqyrman­darǵa usynylǵan materıalda keltirilgen de­rek­ter­diń eldiń ınnovasııalyq damý jo­lyna kóshýi úshin áleýetiniń bar ekenin aıǵaq­taıtynyn atap kór­setý qajet. Sonymen birge bul sııaqty min­det Qa­zaq­stannyń progress pen órkendeý jolynda odan ári alǵa basýy úshin básekege joǵary qa­biletti ınnovasııalyq plasdarm qurýǵa úles qosa alatyn árbir qazaqstandyq pen uı­ymnyń búkil kúsh-jigerin de qajet etedi. Sansyzbaı JOLDASBAEV, «Ǵylym qory» AQ basqarma tóraǵasy.