Seıit KENJEAHMETULY

OL BIZBEN BIRGE, HALQYMEN BIRGE

Tún ortasyndaǵy mezgilsiz telefon qońy­raýy­nan sekem alǵan júregim arǵy jaqtan: «Aǵa-aý, papamnan aıyrylyp qal­dyq qoı», degen Seıittiń kenjesi Zeıinniń óksikti daýysyn estigende at­qaqtap al­qy­myma tyǵylyp, tynysymdy  taryl­typ ji­berdi. Máńgirip otyryp qaldym. Jan­dú­nıem­niń túpkirinde  áldene úzilip tús­ken­deı, kóki­regim ýdaı ashyp, kózime jas úıirildi. Týralap ke­l­gen ajaldyń bultart­paı salǵan  buǵalyǵyna boı bermeı, apta boıy asaýdaı arpalysyp, bulqyna soqqan alyp júrekti  toqtady degenge sengim kelmeıdi. «Qoı, múmkin emes», deımin ishteı kúbir­lep. Kóz aldyma  tel qozydaı teń ósken qurda­sym­nyń,  syralǵy dos  aıaýly Seıitimniń  jarqyn beınesi kólbeńdeıdi. Áne, qashanǵy ádettegi­sin­deı, meni kórgen sátte  túr-túsin tez qubyltyp, áldeneden úrikkendeı, eki qulaǵyn kezek qozǵap, qas-qabaǵyn qaıshylaı kerip, edireıip qalt tura qalyp, sálden keıin «á, sen ekensiń ǵoı» dep, tanymaı qalyp, jańa tany­ǵan­daı jadyraı kúlip, jarqyn amandasatyn kóńildi qalpy. Baıaǵy bala kezinde osylaı edi, qazir de solaı. Onyń bolmysy sondaı. О́zgeshe bolýy múmkin emes-tin. О́ıtpese, Ol – satıranyń sardary  bola ma! О́ıtpese, Ol – ata-babamyzdyń salt-dástú­riniń shyraqshysy atana ma! О́ıtpese, Ol – Kenjeahmettiń Seıiti bolyp tanyla ma! Iá, solaı! Nanbasańyz, «Tamasha» oı­yn-saýyq otaýynyń keshine baryńyz, al­dy­ńyzdan kúlimdep Seıit shyǵady. Ár qa­zaqtyń úıine kirińiz, «Qazaq­tyń salt-dás­túri» atty uldyń enshisine  berer, qyzdyń jasaýyna qo­sar qundy qazynasyn jaıyp aldyńyzdan taǵy da Seıit shyǵady. Solaı, Seıit únemi  bizben birge, halqymen birge! Laıym, qashan­da solaı bola bergeı! Basqasha oılaı da, elestete de alar emespin. Qoıshyǵara SALǴARAULY.

* * *

EL ÚShIN JARALǴAN JAN EDI

Mirdiń oǵyndaı, sekseýildiń shoǵyndaı, semser tildi Seıit aǵam besinshi múshel jasynda: «Beý, dúnıe!» dep jaryq dúnıe­men qoshtasty. Erte me, kesh pe – jumyr basty pendeniń kóz juma­tyny haq. Izgilik izdep ótken adamdardyń artynda ımany qalady, jurttyń ıgiligi úshin jıǵany qa­lady. Basqa ne qalady? «Dúnıe – jal­ǵan», degen osy. Jaınaǵan týyń jyǵylmaı, Jasqanyp jaýdan tyǵylmaı, Jasaýly jaýdan burylmaı, Jaý júrek jomart qubylmaı... Jaıdary júziń jabylmaı, Jaıdaqtap qashyp sabylmaı, Jan bitkenge jalynbaı, Jaqsy ólipsiń, ıapyrmaı! – dep Abaı atam Os­pannyń qazasyna qaıǵyrǵandaı qaı­ǵyryp otyr­myn. Eshteńeden jasqan­baı, dúnıege tik qa­rap, tik ótken Seıit aǵam artyna mol mura qaldyrdy. Synadaı qaǵylǵan syqaq óleńderi men ázil áńgi­me­leri ospaq súıgish oqyrmandar úshin baǵa jetpes qazyna. Qazaqtyń ádet-ǵuryp-salt-dástúrleri týra­ly 3 tomdyq kitaby – altyn kómbe. Aǵam alpysqa taıa­ǵanda: «Siz nege salt-dástúr sa­lasyna oıysyp, ǵy­ly­mı jumyspen aınaly­syp kettińiz?» – dep sura­dym. Sonda aǵamnyń aǵynan jarylyp: «Qazaqtyń qanyna sińgen ulttyq dástúrge boılaı enýime eń birinshi О́zbekáli Jánibekovpen etene jaqyn ara­lasýym sebep boldy. О́zekeń 70-jyldary Torǵaı ob­ko­m­ynyń ıdeologııa hatshysy bolyp kelgen kún­nen osy bir ári ǵajaıyp, ári tuńǵıyq ispen qalaı aına­ly­syp ketkenimdi ózim de bilmeı qaldym!» degen sózi jadymda jattaýly. Seıit aǵam ne istese de shyraıyn shyǵaryp isteıtin. Bastaǵan isin tastamaıtyn. El úshin jaralǵan esil aǵam-aı! Jatqan jerińiz jánnatta bolsyn! Kópen ÁMIRBEK.

* * *

URPAQTAR RAHMET AITATYN BOLADY

Keńes ókimeti kezinde umyt bola bastaǵan ulttyq salt-sana, dástúrlerimizdi táýelsizdik alǵannan keıin qaıta dáriptep, áspettep, árlendirip, jalpaq eldiń jadyn jańǵyrtyp, jandandyrýǵa qosqan Seıit Kenjeahmetulynyń eresen eńbegin eshkim  joqqa shyǵara almaıdy. Ol ult rásimderin rettep, bir júıege salyp, ony ǵylymı aınalymǵa túsirip, birneshe márte kitap etip shyǵaryp, tórtkúl dúnıege taratty. Buǵan sebep, Seıit sol ulttyq dástúrlerdiń uıyp-uıysqan jeri Torǵaı dalasynda týyp ósti. Sol kezdegi kózi tiri kóregen, sheshen kisiler Ahmethan Ábiqaev ataı men Kúlánda Bókesheva apaıdan kóp tálim-tárbıe aldy. Seıittiń óz anasy da kózi ashyq, kókiregi oıaý, el basqarǵan kisi edi. Osyndaı ortada ósken ol Torǵaı eliniń tunyp turǵan qazynasynan qanyp iship, óziniń jıǵan-tergenin halyqtyń kádesine jarata bildi. Qazaq satırasynda ózindik orny bar Seıit ómiriniń sońǵy jylda­rynda ulttyq dástúr-salt taqyrybyna bel sheshe kirisip, belsendi eńbek etti. El etnografııasyna eleýli úles qosty. Seıittiń bul eńbegin bul kúnde bireý bilip, bireý bilmeı, óz baǵasyn ala almaı jatsa da, bolashaq urpaq oǵan ult qazynasyn ulyqtaǵany úshin rahmet aıtary haq. Júrýshi eń kóp ishinde dara jandaı, Qolyńa otyrmaýshy eń qalam almaı... Halyqtyń qazynasyn tıep alyp, Kóterip kele jatqan qara nardaı. Úzgende ajal jetip sol ǵumyrdy, Bul kúnde bizdiń kóńil boldy muńdy. Aparyp bolashaqqa tapsyratyn, Apyr-aı, kim kóterer sol júgińdi! Serik TURǴYNBEKULY. * * * QAZAQ  RÝHANIIаTYNYŃ  QORMALY Qazaq eliniń óńirine ultynyń yrys túımesi bolyp qadalǵan taǵy bir nysanaly tulǵanyń ómiri úzi­lip tústi. Seıit Kenjeahmetuly – halqy­nyń boıyndaǵy qarapaıymdylyq atty uly qasıetti tabıǵı túrde sińirgen, sol qasıetti ómir súrýdiń ózegine aınaldyrǵan, tirshiliktiń bar taýqymeti men qýanyshyn bastan keshirip, ár adamnyń boıynan izgilikti ǵana izdegen aǵamyz edi. Ol eliniń umytqanyn eske salyp, halyq jadynyń qormalyna aınal­ǵan, aǵalaryn – alaqanynda usta­ǵan, inilerin – aǵalarynan da beter qurmet tutqan, ápke-qaryn­dasta­ryn qyzyndaı syılaǵan, jabyǵyp júr­gende – janyńdy jadyrata­tyn, qýanyshyńa qýanyshyn ústep qosa­tyn, eline degen ezilip tura­tyn et júregine shemen bitpegen, eshkimdi jumsamaı – sonyń ornyna ózin ózi jumsaıtyn, ǵumyr boıy týǵan jeri – Torǵaıyna tamsanyp, taýysa almaı ómir súrgen jan bolatyn. Eliniń aldyndaǵy paryzyn to­lyq ótegen, tabıǵat syılaǵan bar qa­sıetin halqy úshin nesıesiz at­qar­ǵan, dúnıege qarapaıym qal­pyn­da kelip, qarapaıym ǵana qal­pyn­da eshkimge bazyna artpaı ómir­­den ótken aıaýly arysyn – aǵaıyn-jurty, ózi jeti jyl qyzmet istep, qazaq etnografııa ǵylymyn álemge tanytqan «Otyrar kitaphanasy» ǵylymı ortalyǵynyń aldyna aza tutyp, asyl uldy eline – Tor­ǵa­ıy­na, máńgilik baqı saparyna at­tandyryp saldy. Artynda – ja­zyl­maǵan «Torǵaı» atty ensıklo­pedııanyń beti ashyq qaldy.­ Ol armandy, sol jazylmaǵan tarıhty sońynda qalǵan jankúıer dos­tary qaperinde ustap, ulaǵat al­ǵan inileri men shákirtteri júzege asy­rady degen senimdemiz. Onyń aıtý men jazýǵa taýsylyp bitpeıtin minezi men ustyny týraly jaqsy sózderdiń aldaǵy ýaqytta aıty­la­ry anyq. Osyndaı aıaýly azamatty ómirge ákelip, halqyna qaltqysyz qyzmet etýge múm­kin­dik bergen Tor­ǵaı eline myń da bir taǵzym. Máńgilik saparyńda jaratqan Alla taǵala aldyńa jaryǵyn túsi­rip otyrsyn. Qadirles inileriń: Qarjaýbaı SARTQOJAULY, Tursyn JURTBAI, Nesipbek AITULY.

* * *

JAN AǴA

Baǵańdy bilgen elińe, Adaldyǵyńmen jaǵyp eń. О́nerdiń bıik órine, Qyzbelden qanat qaǵyp eń.   Dos kórip qazaq balasyn, Qaraýshy ediń kúlimdeı. Kúlkiń de syńǵyr qaǵatyn, Qońyraýlynyń únindeı.   Jyrlaǵan jyryn halyqtyń, Baǵylan uldyń biri ediń, Mirjaqyp syndy alyptyń, Izine shyqqan gúl ediń.   Tizgindep shabyt tarlandy, Aqyndyq joldy qýǵansyń. Jabyǵyp júrgen jandardy, Jubatý úshin týǵansyń.   Soqpaqty joldy keshkensiń, Jazylmaı soǵys jarasy. Jetimdik kórip óskensiń, Qara kempirdiń balasy.   Keziń joq sózden des bergen, Qol sozdyń bıik asqarǵa. Ákesiz óziń óskenmen, Áke bop óttiń jastarǵa.   Ataq ta, baq ta bir sende, Saqtadyń taza aryńdy. Torǵaıda ómir súrseń de, Alashqa atyń tanyldy.   Bet burǵan kóptiń kóshimen, Astanaǵa da sııa almaı. Qaıyra kóship ketip eń, Týǵan jerińdi qııa almaı.   Keıbireý janyn túsinbeı, Qadirin keshteý bilse de. Syqaqshylardyń ishinde, Seıittiń orny bir tóbe.   Asqar taýyma balaǵan, Áke ornyna sanaǵan, Arqa súıeýge jaraǵan, Baqul bol, qaıran jan aǵam!   Qonysbaı ÁBIL, Qazaqstannyń halyq aqyny.