Tárbıeni utymdy úılestirgen utady

Keńes dáýirinde joǵary oqý orny sanaýly mamandyqtar bo­ıynsha bilim beretin. Tárbıe ju­mysy negizinen fakýltet de­kanattaryna júkteletin. Oqý isin atqarý kafedralar enshisine tıgen. Kazir de osy úrdis saqtalyp keledi. Sonymen, buryn fakýltet ma­mandyqtar sany boıynsha ba­rynsha yqsham edi. Demek, stý­dent­ter quramy birkelki bola­tyn. Bul belgili dárejede tár­bıe jumysynyń biryńǵaıly­ǵyna múmkindik beretin. Búgingi jaǵdaı zamanǵa qaraı ózgerdi. Bir fakýltettiń ózinde onnan asa ártúrli mamandyqtar bar. Osyǵan baılanysty stýdentter quramy da san alýan. Munyń bári tárbıe jumysyna aýyrlyq etýde. Kazir osy jumysty fakýltet dekanattary tıimdi de sapaly atqaryp jatyr dep aıtý qıyn. Biraq, burynnan qalyp­tas­qan júıege sáıkes joǵary mektepte ol áli sol kúıinde qa­lyp otyr. Tárbıe jónindegi júıede kafedra meńgerýshisi joq. Bir esep­ten bul onyń oqý isimen keńinen aınalysýyna jaǵdaı jasaý úshin oılastyrylǵan shyǵar dep te top­shylaýǵa bolady. Árıne, bul jú­ıe­de kafedra jetekshisi shyǵar­ma­shylyq jumys atqarýǵa joǵary múmkinshilikke ıe. Árıne, bilim men tárbıe ushtas deımiz. Endeshe, osynyń durysy men burysyn, ońy men terisin taldap kórelik. Joǵary mektepte bes jyl kafedra basqardym. Keıin on úsh jyl úzilissiz fakýltet dekany, sosyn bes jyl oqý isi jónindegi prorektory qyzmetterin atqar­dym. Bul maǵan osy máseleniń ishine úńilip, ony ár qyrynan zer­deleýge múmkindik berdi dep oı­laımyn. Uzaq merzimde jı­naq­taǵan tájirıbemdi saralaı kele, stýdentti tárbıeleý men oǵan sapaly bilim berýdi bir qolǵa, bir qurylymǵa ótkizý qajettigin tú­sindim. Ol qurylym – bilim men tárbıeni qatar alyp júretin kafedra bolýy kerek sekildi. Biz bul jerde fakýltet de­ka­nyn stýdentterden qashyq­ta­tý­dan aýlaqpyz. Kerisinshe, stýdentke kafedra meńgerýshisin ba­rynsha jaqyndatý maqsatyn­da­myz. О́ıtkeni, búgin kafedra stýdentten birshama alshaq tur. Iаǵ­nı, talapkerge berer tárbıe áleýeti tolyǵynan paıda­la­nyl­maı otyr. Shyntýaıtynda, jo­ǵa­ry mektepte kafedra meń­gerý­shisi – stýdentke barlyǵynan jaqyn turǵan basshy. Solaı bola tura, ókinishke oraı, jastar tárbıesine ol óz múmkinshiligin sarqa berip, molynan sińire almaı keledi. Jasyratyny joq, fakýltet basshysy jumysbasty. Buryn da solaı bolǵan. О́ıtkeni, oqý orny deńgeıinde, tipti, jalpy qo­ǵamda bolyp jatatyn jıyn­dar men is-sharalarǵa ol mindetti túrde atsalysady, qatysady. Sondyqtan, fakýltet dekany tárbıe jumystaryn negizinen óziniń orynbasaryna júkteıdi. Al, bul jumysta júrgender kóp jaǵdaıda baryp kel, alyp kelge yńǵaıly jas oqytýshylar. Bul kýá bolyp júrgenimizdeı, tár­bıe jumysynyń sapasyna keri áserin tıgizbeı jatqan joq. Kafedra meńgerýshileri bolsa, ádette tájirıbesi bar bilikti ustazdar. Sondyqtan, olar stýdentpen sóılesý joldaryn jetik biledi, ony iskerlikpen júzege asyra alady. Jáne oqýshylardyń muń-muqtajyn da tereń túsinedi. Sonymen qatar, tálimger oqytý­shy­lar osy kafedrada bolǵan­dyq­tan, olar árkez bólim jetekshisi mańynan tabylady. Demek, stýdentter de, olardyń ustazdary da bir kafedra aýmaǵynda. Kózin taýyp, jolyn utymdy tańdaı bilse, bul jaǵdaı, sóz joq, tárbıe jumysyn jaqsartýǵa múmkin­shi­lik beredi. О́ıtkeni, kafedra meń­gerý­shisinen artyq eshkim de ma­mandyq erekshelikteri men stýdent tárbıesin utymdy úılestire almaıdy. Kafedra meńgerýshisi tárbıe jumystaryna tálim­ger­lermen qatar, ózge oqytýshy­lar­dy da joǵary dárejede ju­myl­dyrý joldaryn biledi. О́tken oqý jyldarynda júr­giz­gen tájirıbemiz osy aıtqan­dar­dy tolyǵynan dáleldedi. Endi sol nátıjelerden mysal keltireıik. Bizdiń kafedra «Melıorasııa, jer­di baptaý jáne qorǵaý» dep ata­lady. «Sý resýrstary jáne sýdy qoldaný» mamandyqtary boıynsha bilim alýshy 96 stýdentke dáris beredi. Qyrkúıek aıynda osy stý­dent­terdiń oqý tártibi oıdaǵydaı bolǵan joq. Qazan aıynyń basy­nan biz olardy óz yqpalymyzǵa aldyq. Árbir top kóleminde bilim alýshylarmen pikirlestik. Olar­dyń jartysyna jýyǵymen jeke sóılestik te. Aldymen bilim alý­shylarǵa mamandyq erekshelikterin, óńir úshin bul mamandyqtyń basty ról atqaratynyn jete tú­sin­dirdik. Sonymen qatar, ata-ana­lar maqsaty men armany da óz aldyna úlken áńgime bolyp jat­ty. Osynyń barlyǵy stýdent­ter­diń azamattyq boryshy men sezimin jetildirip, ushtaýǵa sebep bol­dy dep oılaımyz. Bul áńgime­ler­de stýdentterdiń jeke jaýapkershiligin kóterý basty maqsat bolǵanyn aıtqanymyz jón. Bizdiń kózdegenimiz olardyń oqýyn, tár­ti­bin jaqsartý edi. Nátıjesinde stýdentterdiń sabaqqa kelýi qyr­kú­ıekpen salystyrǵanda, qazan aıynda 16, qarashada 20, jel­toq­san­da 16 paıyzǵa joǵary boldy. Budan tárbıe jumysyn ár bilim alýshymen tııanaqty atqarsa, dáristi sebepsiz jiberýdi joıýǵa bolatynyn baıqadyq. Biz óz ju­my­symyzda stýdentterdiń ata-ana­laryn shaqyryp, ne habar­lasyp, yǵyr etken joqpyz. Bar salmaqty stýdenttiń óz sana-sezimine, onyń jeke jaýapkershiligine aýdarǵandy jón kórdik. Bul bizdiń oıymyzsha, stýdentterdiń adamı, azamattyq bol­mysyn shynyqtyryp qana qoı­maı, olardyń ózinshe sheshim qa­byl­daýyna, aldaǵy qyzyǵy men qıyn­dyǵy mol úlken ómirge ájep­táýir daıyndyqpen kelýine shama­ly bolsa da yqpal etti. «Azdyń ashpyn, kóptiń toq­pyn» degenine senbe deıdi halyq danalyǵy. Osy uǵym biz áńgi­me­lep jatqan máselege baı­la­nys­ty aıtylǵandaı. О́ıtkeni, fakýltet dekanynyń qaramaǵynda stýdentter «kóp», al kafedra jetekshisi janynda olar «az». Sol sebepti burynǵyǵa qaraǵan­da, myna izdenis kezinde stýdent kafedra meńgerýshisinen, oqytý­shy­lardan tárbıe taǵylym­da­ryn barynsha molynan alady. Keıde kafedra meńgerýshisiniń atqaratyn tárbıe jumysy fakýltet dekanyna qa­ra­ǵanda úsh-bes ese joǵary bolyp ketýi de múm­kin. Bul, árıne, arıf­me­tı­ka­lyq esepteýge júgingende. Jo­ǵaryda aıtylǵan basqa artyq­shy­lyqtardy eskersek, bul n­á­tıje eselenýi de ǵajap emes. «Maldy tapqanǵa baqqyz» – deıdi atamyz qazaq. Osy qaǵı­da­nyń basty maǵynasy – ár iske jany ashıtyn azamattarǵa senip tapsyrý. Bolashaq stýdentpen al­ǵashqy baılanys kafedrada bo­lady. Kafedra músheleri oqýǵa túsýshilermen aldyn-ala kásibı baǵdar jumystaryn atqardy. Biz usynyp jatqan júıe qol­daýǵa ıe bolsa, kafedra jo­ǵary mekteptegi óziniń burynnan kút­ken bıik ornyn tabady. Ol kezde kafedra meńgerýshisi ujymda ne­gizgi tulǵa dárejesine kó­teriledi. Júkteletin mindetterdiń salma­ǵy artady. Keıbir kafedra meńgerýshisi bilim berý sapasyn men uıym­das­tyraıyn, al fakýltet de­ka­ny tárbıe isimen ózi aınalysa ber­sin deýi múmkin. Bul tárbıe ju­mysynyń mańyzdylyǵyn tú­be­geıli sezinbeýden, oǵan jóndi mán bermeýden, tárbıeni oqý isinen bólek qaraýǵa múmkin emestigin jete túsinbegendikten bo­la­dy. Muny men qoldaı almaı­myn. Mundaı jaǵdaıda tárbıe men oqytýdyń týa bitti birligi alshaqtap ketedi. Ony ár kúni baıqap ta júrmiz. Keıde oqytýshylar nashar oqıtyn stýdentke: «Sen oqysań da óziń úshin, oqymasań da óziń úshin» – dep keıis bildirip, osynym durys deıtinimiz bar. Shynyna kelgende, stýdent al­dy­men eldiń erteńgi tutqa us­ta­ry retinde belgili bir maman­dyq­qa daıarla­na­dy. Ol otan keleshegine la­ıyq­ty úles qosýǵa mindetti. Mu­ny oı-sanasyna qu­ıyp uǵyn­dy­rý mindetine jatady. Biz osyny moıyndaıyq-mo­ıy­ndamaıyq, báribir joǵary mekt­epte bilim men tárbıede kafedradan ózge yqpal etetin qu­rylym joq. Sondyqtan kafedra dárejesin, áleýetin, onyń oqý ornynda alatyn ornyn, márte­be­sin ósirip, ereksheleýimiz qa­jet. Osy qurylymnyń tıimdi qyz­met atqarýyna barlyq jaǵ­daı­lar jasalýy kerek. Búgingi kúni joǵary mektep atyna aıtylatyn qolaısyz áńgi­meniń bary belgili. Ol – stýdent pen oqytýshy arasyndaǵy ja­ǵym­syz qarym-qatynasqa kelip tireledi. Bizdiń oıymyzsha, osy­nyń túp-túbiri keıbir stýdent­ter­diń sabaqqa jóndi qatyspaı, sonyń saldarynan bilimderiniń nashar bolýynda jatyr. Dáriske ýaqty­ly kelmeý – jalqaý­lyq­tan. Al osy jalqaýlyqtan qu­lan-­ taza aıy­ǵý joly men emi kafedra meń­gerý­shisiniń jumy­syna baı­la­nysty ekenin jo­ǵa­ry­da aıttyq. Iá, kafedra yqpaldy bolsa, stýdenttiń barlyǵy sabaqqa tú­gel qatysady. Nátıjesi – bi­lim­niń joǵary deńgeıi. Jetkilikti bilimi bar stýdent oqytýshyǵa baǵa surap barmaıdy. Buǵan qosa stýdenttiń sabaqtan qalmaı, ba­ryn salyp, bilimge umtylyp júr­­genin baıqaǵan oqytýshy aty­­na kir keltiretin iske bar­maıdy. Qazir oqytýshy oqýshysyn ba­­qy­lap, onyń qabiletin anyq­tap, soǵan baılanysty oqý-tár­bıe ju­mysyn júrgizý erekshelikterin belgileıdi. Esesine stýdentter de oqytýshylaryn sy­nap otyr. Son­daǵysy ustazy­nyń oıyn, bilim dárejesin, pı­ǵylyn, nıetin bilý. Osyny ol oqytýshynyń sóılegen árbir só­zi­nen, is-qımylynan, jú­ris-tu­rysynan, túr-turpatynan baı­­qaıdy. Eger oqytýshy oıynyń taza ekenine, ustazynyń bilim berý isine barsha kúsh-jigerin, bilimi men yqylasyn sarqa paı­dalanyp jatqanyna kózi jetse, oqýshy jú­reginde oǵan degen senim ornaıdy. Sonda ǵana ol óz taǵdyryn oqy­tý­shy qolyna tap­syrady. Osydan soń stýdent úgit­ti qajet etpeıdi. Sabaqqa belsendi qatysady. О́ne­ge men bilim kó­shine mol qul­shy­nyspen ilesedi. Búgin aıtylyp júrgen oqý-tárbıe jumysy degen uǵym, biz­dińshe, asa mańyzdy úderiske tú­be­geıli sıpat bere almaı turǵan­daı. О́ıtkeni, oqytý men tárbıe ushtastyrylmaǵan. Bizge júktel­gen mindet stýdentterge tálimdi tár­bıe berý jáne soǵan saı bilim úıretý. Tárbıesi nasharǵa bilim jóndi qonbaıdy. Mundaı jaǵ­daı­da kafedrany stýdentter tár­bıe­sine tartý kerek. Sonda bilim bıikke kóterilip, tárbıe taǵy­lym­dy bolady dep sanaı­myz. Serikbaı QOShQAROV, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor.