Qazaqstan-Úndistan: Áriptestik áleýetin jandandyrý jolynda

Senbi kúni Aqordada Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstanǵa óziniń shaqyrýy boıynsha resmı saparmen kelgen Úndistan Respýblıkasynyń Premer-mınıstri Manmohan Sınghpen kezdesip, kelissóz júrgizdi. Halqynyń sany jóninen álem­de ekinshi, jer kólemi boı­ynsha jetinshi oryn alatyn Ún­distan – dúnıe júzindegi alyp elderdiń biri. Bul el adamzat tarıhyndaǵy ejelgi klassıkalyq órkenıetter­diń otany bolyp ta­bylady. О́z tarıhynyń júzdegen jyldarynda ol orasan zor baı­ly­ǵymen jáne jo­ǵary máde­nıe­ti­men ataǵy alys­qa shyǵyp, saýda marshrýt­ta­ry­nyń ortalyǵy bol­dy. Úndi jerinde ındýızm, býddızm, sıkhızm sekildi álemdik dinder týǵan. Bizdiń dáýirimizdiń birinshi myńjyldy­ǵynda zorostrızm, ıýdaızm, hrıs­tıandyq jáne ıslam da úndi jerine ótip, túrli mádenıetterdiń da­mýyna úlesterin qosty. Úndistan HVIII ǵasyrdyń ba­synan HH ǵasyrdyń ortasyna deıin eki jarym ǵasyrdaı Brıtanııa ımperııasynyń otary boldy. Bir­aq otar bolǵan jyldarynda da úndi mádenıeti damyp, sonyń ishin­de kınoındýstrııasynyń ata­ǵy álemge tanyldy. Úndistan mem­­leketiniń resmı tilderi qata­rynda aǵylshyn men hındı til­deriniń qatar qoldanylatyndyǵy sol jyldardan qalǵan belgi. Sondaı-aq bengal, chýdjaratı, tamıl, ýrdý, sanskrtıt jáne t.b. tilder de túrli aımaqtarda resmı tilder bolyp esepteledi.  Kóp­ult­ty jáne kópkonfessııaly bol­ǵan­dyǵynyń saldarynan Úndis­tan jeriniń ár túkpirinde osy kúnge deıin dinı jáne áleýmettik sebep­terdiń saldarynan tolqýlar men bas kóterýler bolyp turady. Ási­rese, Djammý men Kashmır pro­vın­sııalarynda ondaı oqıǵa­lar kóp. Úndistannyń Qytaımen ara­da­ǵy shekarasy áli kúnge tolyq naqtylanbaǵan. Aýmaq máselesin sheshý úshin eki alyp 1962 jyly shekisip te qalǵan edi. Úndistan Páks­tanmen osyndaı talastar­dyń kesirinen 1947, 1965 jáne 1971 jyldary soǵys qımyl­da­ryna bar­dy. 1984 jyly premer-mınıstr Indıra Gandıdiń, 1991 jyly premer-mınıstr Radjıv Gandıdiń qastandyqpen óltiri­lý­leri – eldegi dinı jáne etnostyq talastardyń saldarynan bolǵan oqıǵalar. Úndistan halqynyń 80,4 paı­yzy ındýızm, 13,4 paıyzy ıslam, 2,3 paıyzy hrıstıandyqty tuty­nady. Bulardan basqa sınkhızm, býddızm, djaınızmdi tuty­na­tyndar da az emes. Úndistan 1974 jyly ıadrolyq qarýǵa qol jetkizip, álemdegi  ma­ńyzdy memleketterdiń birine aı­nal­­dy. 1991 jyldan beri qolǵa alyn­ǵan ekonomıkalyq reforma Ún­distandy jyldam damýshy el­derdiń qataryna qosyp otyr. Osy jyldardan bastap ekonomıkany ókimet tarapynan baqylaý azaıtylyp, lıberaldy re­for­malar iske asyryla bas­ta­dy. Sonyń arqasynda ekonomıka joǵary qarqynmen damı aldy. 1991 jyly eldiń altyn-valıýta qory 5,8 mlrd. AQSh dollary kó­le­minde bolsa, 2008 jyly ol 308 mlrd. dollarǵa jetti. Eldiń IJО́ kólemi 1,2 trln. dollar bolyp, álemde 12-shi oryndy alyp otyr. Úndistan munaı tutyný boıynsha álemde 6-shy, tas kómir tutyný boıynsha 3-shi oryn alady. Úndistannyń qazirgi Premer-mınıstri Manmohan Sıngh Úkimet basyna 2004 jyly kelgen. 1932 jyly týǵan ol Úndistannyń Ult­tyq kongresi partııasynan saılan­ǵan. Osy jyly partııa serkesi Sonıa Gandı premer-mınıstrlik qyz­met­ten óz erkimen bas tartyp, óz orny­na M.Sınghty usynǵan bolatyn. M.Sıngh daryndy ekonomıst, osy ǵylym salasynyń doktory, júzdegen eńbekterdiń avtory. 1993 jyly qarjy mınıstri bo­lyp júrgen kezinde Euromoneý jýrnaly ony jyldyń eń úzdik mınıstri dep tanyǵan. Qazir Qazaqstan men Úndistan arasyndaǵy qarym-qatynas jaq­sy damyp keledi. 2009 jyl­dyń qań­tar aıynda Prezıdent N.Na­zarbaevtyń Delıge memlekettik sa­pary boldy. Osy sapar ekijaq­ty yntymaqtastyqtyń jandana túsýine ıgi yqpalyn tıgizdi. Sapar barysynda Qazaqstan men Ún­distan arasyndaǵy Strategııalyq áriptestik týraly birlesken má­lim­deme qabyldandy jáne eki­jaq­ty 17 qujatqa qol qoıyldy. So­nyń ishinde eki eldiń arasyndaǵy saıasat, ekonomıka, mádenı-gýma­nı­tarlyq salalar boıynsha Úki­met­aralyq is-qımyl josparynyń jobasyn ázirleý týraly da kelisim jasaldy. Eki el aımaqtyq qaýipsizdik uı­ymdary sheńberinde de ynty­maqtastyqty damytyp keledi. ShYU-nyń 2005 jyly Astanada bolǵan sammıtine Úndistannyń Syrt­qy ister mınıstri N.Sıngh qa­tysyp, óz eliniń uıymnyń baı­qaýshysy mártebesin alýyna qol jetkizdi. Úndi delegasııasy Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń 3 se­zine de qatysty. Alaıda eki eldiń arasynda saý­da-ekonomıkalyq baılanystar to­lyp jatqan sebepterge, sonyń ishinde týra joldyń joqtyǵy sebepti mardymdy mejege jete almaı otyr. Qazaqstan syrtqy saý­da­synyń 0,4 paıyzy ǵana Úndis­tannyń úlesine tıedi. Bul – eli­miz­diń saýda áriptesteriniń ara­synda 27-shi oryn degen sóz. Degenmen, byltyrǵy jyldyń qo­ry­tyndysy boıynsha ekijaqty saýda aınalymynyń kólemi 2009 jyl­men salystyrǵanda 23,9 paı­yz­ǵa artyp, 313,8 mln. AQSh dol­la­ryn qurady. Qazaqstan Úndis­tanǵa negizinen talshyqtar, qu­rysh, tuz, kúkirt, áktas, sement, byl­ǵary shıkizatyn jáne qara metall shyǵarady. Al ımport qata­rynda sháı, kofe, temeki, farma­sevtıka­lyq ónimder, mehanıka­lyq jab­dyqtar jáne t.b. bar. Búgingi kúni Qazaqstanda úndi farmasevtı­ka­lyq ónimderiniń 905 pozısııasy tir­kelgen. Demek, Qa­zaq­stan úndi­niń osynsha túrli dári-dármegin tutynady. Bul – eli­mizdegi bar­lyq ımporttyq dári-dármektiń 8,2 paıyzy degen sóz. Energetıka salasy boıynsha da ekijaqty yntymaqtastyq ar­typ keledi. 2009 jyly N.Na­zar­baev­tyń Delıge sapary bary­syn­da jarııalanǵan Strategııalyq árip­testik týraly birlesken má­lim­­demeni iske asyrý sheńberinde saýda-ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq jónindegi birlesken jumys toby (BJT) qurylǵan bolatyn. Qazir sol BJT munaı-gaz, elektr qýaty jáne atom ónerkásibi sa­la­larynda jeke-jeke qurylsyn ­de­gen sheshim qabyldanǵan. Qazir sol toptar qyzý jumys isteýde. Máselen, elektr qýaty salasynda Qazaqstannyń soltústiginde Ún­dis­tannyń NTPC kompanııasynyń qatysýymen JEO-lar salý qaras­tyrylýda. Qazaqstannyń Ulttyq Banki­niń málimetine qaraǵanda, 2010 jyl­ǵa deıin Qazaqstannan Ún­dis­tan ekonomıkasyna salynǵan ınvestısııa kólemi 24,8, Úndis­tan­nyń Qazaqstanǵa salǵan ınves­tı­sııasy 72,9 mln. dollar boldy. Eki eldiń arasyndaǵy ǵylymı-tehnıkalyq jáne mádenı-gýmanı­tar­lyq salalardaǵy yntymaq­tas­tyq ta damyp keledi. 2010 jylǵa deıin bir myńǵa jýyq qazaq­stan­dyq Úndistannyń joo-larynda mamandyǵyn jetildirý kýrstary­nan ótti. Qazir Úndistanda 35 qa­zaqstandyq, al Qazaqstanda 259 úndistandyq azamat oqyp jatyr. Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Syn­darly on jyl» men «Qa­zaqstan joly» atty kitaptary hındı tiline aýdarylyp, 2009 jy­ly tusaýkeser rásimderi boldy. Úndi kınematografısteri  Al­ma­ty­da bolatyn «Eýrazııa» halyq­aralyq kınofestıvaline únemi qatysyp turady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Úndistan Premer-mınıstri Manmohan Sınghtyń ekijaqty kezdesýi shaǵyn quramdaǵy kelis­sóz­dermen ashyldy. Onda kóshbas­shy­lar eki eldiń arasyndaǵy yn­ty­maqtastyqty, halyqaralyq jáne aımaqtyq uıymdar sheńbe­rindegi áriptestikti tereńdetýdiń ózekti má­seleleri boıynsha pikir al­mas­ty. Sodan keıin kelissóz eki jaq­tyń delegasııa músheleri qatysqan keńeıtilgen quramda jalǵasty. Ony Elbasy Nursultan Nazarbaev ashyp, sóz sóıledi. – Siz Qazaqstanǵa alǵash ret res­mı saparmen kelip otyrsyz. Bizdiń elimizde jýyrda ǵana prezıdenttik saılaý ótken edi, sodan keıin bizge atbasyn tiregen alǵashqy joǵary laýazym ıesi de Siz bolyp otyrsyz, – dep bastady Elbasy óziniń sózin. Odan ári Pre­zıdent Úndistandy krıket spor­ty boıynsha álem birinshiliginde chempıon bolýymen quttyqtady. Sha­ǵyn quramdaǵy ózara kelissóz­derde aıtylǵan máselelerge qys­qasha sholý jasaǵan Elbasy onda halyqaralyq jáne memleketara­lyq qatynastardaǵy problema­lar­dyń úlken aıasy boıynsha pikir almasylyp, elderimizdiń álemdik daǵdarystan tabysty shyqqany atap ótilgenin jetkizdi. Úndis­tan­da ótken jylǵy ekonomıkanyń ósi­mi – 8,6, al Qazaqstanda 7 paı­yz boldy, deı kelip, eki eldiń arasynda yntymaqtastyq jasala­tyn máselelerdiń aýqymdy tizbesi anyqtalǵanyn aıtty. Olardy jú­zege asyrý úshin strate­gııa­lyq seriktestikti damytý jóninde jol kartasy qabyldanatyn bola­dy. Bul qujatty ázirleý týraly kelisimge 2009 jyly meniń Delıge jasaǵan saparymda qol jetkizilgen. Biz úkimetaralyq ko­mıssııanyń jumysyn jandan­dy­rýǵa, birlesken bıznes-joba­lar­dy iske asyrýǵa jáne Qazaq­stan­da Úndistannyń, al Úndis­tanda Qazaqstannyń mádenı jyl­da­ryn ótkizip, halyqtarymyzdy ja­qyndastyrýǵa, parlament­ara­lyq yntymaqtastyqty damytýǵa, jastarǵa bilim berý isindegi yn­tymaqtastyqty arttyrýǵa, elimizdegi údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq baǵdarlamany iske asy­rý­ǵa úndilik kompanııalardyń qa­ty­sýyn qamtamasyz etý týraly or­taq kelisimge keldik. Biz Úndis­tan­dy saıası yntymaqtastyqtaǵy tatý kórshilerimizdiń biri qata­ryn­da sa­naımyz, dedi Nursultan Ábishuly. Sóz kezegin alǵan Úndistan Premer-mınıstri: – Men Sizdiń 2009 jyly Ún­dis­tanǵa jasaǵan saparyńyzdaǵy tabysty bastamalardy jalǵasty­rýǵa keldim, – dedi M.Sıngh. Odan ári ol Prezıdent N.Nazarbaevty saılaýdaǵy jeńisimen quttyqta­dy. Barsha qazaqstandyqtardyń Sizge sonshalyqty senimmen qa­raýy – eńbegińizdiń aıqyn baǵasy bolyp tabylady. Ásem de záýlim Astana sizdiń jasampaz basshy­lyǵyńyzdyń sımvoly, dedi Ún­distan Premer-mınıstri. Keńeıtilgen quramdaǵy kezdesý aıaqtalǵan soń ekijaqty birneshe qujattarǵa qol qoıyldy. Olar­dyń arasynda: «Azamattyq ister boıynsha quqyqtyq kómek kórsetý týraly Qazaqstan Respýblıka­sy men Úndistan Respýblıkasy ara­syndaǵy kelisim»; «Jol kar­tasy» aıasynda Qazaqstan Respýb­lıkasy men Úndistan Respýblı­ka­sy ara­syn­daǵy strategııalyq seriktestikti damytý jónindegi is-qımyldyń birlesken jospary» jáne úndistandyq «ONGC Videsh Limited» kompa­nııa­synyń paıdasyna «Sátbaev» jo­basynyń 25 paıyzdyq úlesin berý týraly kelisim»  bar. Osydan keıin Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Úndistan Premer-mınıstri Manmohan Sıngh jýrnalısterge arnap brıfıng ótkizdi. Onda N.Nazarbaev óziniń 2009 jyly Nıý-Delıge jasaǵan saparyn árdaıym eske alatynyn aıtyp ótti. Men sol saparymda Úndistanda erekshe mańyz beriletin úlken mereke – Táýelsizdik kúniniń qurmetti qo­naǵy bolýǵa shaqyrylǵan edim. Ún­distan – Qazaqstannyń úzdik árip­testeriniń biri, uly el. Biz Úndistanmen ómirdiń barlyq ba­ǵyttary boıynsha qarym-qaty­nastarymyzdy keńeıtýge múd­de­li­miz. Elbasy osylaı deı kelip, qazirgi yntymaqtastyqtyń damý qarqynyna toqtaldy. Búgingi kúni Úndistannyń Ortalyq Azııadaǵy syrtqy saýda aınalymynyń jar­tysynan kóbi Qazaqstanǵa tıesili. Degenmen, bul jetistikti úlken deýge de bolmaıdy. Ol búkil­álemdik daǵdarys jyldarynda 24 paıyzǵa tómendedi. Tek ótken jyl­dyń qorytyndysy boıynsha ol daǵdarysqa deıingi deńgeıge jet­ti. Osy sapar barysynda qol qoıylǵan Strategııalyq áriptes­tik­ti damytý jónindegi is-qımyl­dyń birlesken jospary bizdiń elderimiz arasyndaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń damýyna tyń serpin bereri sózsiz. Odan ári Elbasy qol qoıylǵan qujattardyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Sonyń ishinde atom energetı­kasyn beıbit maqsatqa paıdalaný salasyndaǵy kelisimge qol qoı­dyq, dedi ol.  Úndistan atom elek­tr stansalary arqyly elektr qýa­tyn óndirýdi bes esege arttyrýdy kózdep otyr. 2014 jylǵa qaraı Qazaqstan Úndistanǵa 2 myń tonnadan astam ýran satatyn bolady. Munaı salasyndaǵy ynty­maq­tas­tyqqa toqtalǵanda, Prezıdent Kas­pıı qaırańyndaǵy munaı bóli­gin birlesip ıgerý týraly kelisim jasalǵanyn jetkizdi. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý salalaryndaǵy kelisimderge de toqtalyp ótti. Sonyń ishinde Qapshaǵaıda úndi kompanııalary­nyń qatysýymen iri farmasevtı­ka­lyq fabrıkanyń qurylysy bas­talǵany aıtyldy. Bizdiń saýda-sattyǵymyzdyń damýyn ortaq kólik dáliziniń joqtyǵy qıynda­typ tur. Ústimizdegi jyly biz tikeleı saýda-sattyqqa múmkindik beretin Qazaqstan-Túrkimenstan-Iran-Parsy shyǵanaǵy jolynyń ózimizge qatysty bóligin salýdy aıaqtaımyz, sonda eki eldiń ara­syndaǵy taýar aınalymy eselep artatyn bolady, dedi Prezıdent. Sonymen birge, Elbasy Úndistan­men halyqaralyq jáne aımaqtyq BUU, ShYU, AО́SShK sheńberin­degi yntymaqtastyqtar týraly da birtekti ustanymdaǵy  kelisimder bolǵanyn aıtty. О́z sózinde Úndistan Premer-mınıstri Manmohan Sıngh  sapa­ry­nyń tabysty bolǵanyn atap ótti. Men Qazaqstan halqynyń tamasha órkendeýin, elderińizdiń baı máde­nıetin kórdim. Bizde barlyq máse­leler boıynsha tolyq túsi­nistik bar. Endi halyqtary­myz­dyń arasynda, kásipkerler men kompanııalar ara­syn­da birlesken kásiporyndar qurý jolymen budan da tıimdi qarym-qatynas ornatýymyz kerek. Osylaı deı kelip, ol sóziniń sońynda Úndistannyń Keden odaǵymen de yntymaqtastyq ornatýǵa múddeli ekenin jetkizdi jáne Qazaqstan Prezıdentin Úndistanǵa saparmen kelýge shaqyrǵanyn málimdedi. Jaqsybaı SAMRAT.