Taýyq jylynyń tartýlary

144 jyldyq sıkldy jyl esebi týraly jazylǵan derek kóp emes. Bizde bary — Shaıahmen Jáńgirulynyń «Jyl topshylary» jáne Razdan Qasenulynyń jyldar men adam mineziniń qatynasy týraly qoljazbalary.

Eski jyl esebi boıynsha, 12 jyldyń árqaısysy 12 túrli bolyp keledi de, árqaısysy jyl ataýyn alǵan janýardyń on eki túrimen atalady. Osylardyń ishinen taýyq jylynyń syryna úńileıik.

Taýyq jylynyń on túrin Shaıahmet Jáńgiruly óziniń «Jyl topshylary» atty qoljazbasynda bylaı taratqan: aq taýyq jyly, qara taýyq jyly, sary taýyq jyly, qońyr taýyq jyly, kók taýyq jyly, shubar taýyq jyly, qyzyl taýyq jyly, sur taýyq jyly, babaıǵaq taýyq jyly, kúrki taýyq jyly, ala taýyq jyly, qur taýyq jyly.

Razdan Qasenuly mezgil esebi jáne adam minezi týraly qoljazbasynda taýyq jylynyń on eki túrin taratyp aıtady. Olar: aq taýyq jyly, egiz taýyq jyly, qara taýyq jyly, sary taýyq jyly, qońyr taýyq jyly (úırek, qazdar), kók taýyq (turturt taýyq) jyly, shubar taýyq (ulartaýyq) jyly, qyzyl taýyq (qyrǵaýyl) jyly, sur taýyq (shil) jyly, babaıǵaq jyly, kúrke taýyq jyly, qur taýyq (ala taýyq) jyly.

Osy eki qoljazbada da belgili qasıet­teri nemese syrtqy pishini taýyqqa uq­saı­­tyn qustardy taýyq tuqymdastar dep qaraǵany baıqalady.

 

Aq taýyq jyly

Úlkender jaǵy «aq taýyq juty, egiz taýyq juty, soqyr taýyq juty» degen juttardyń bolǵanyn aıtyp jatady. Osyǵan oraı Birjan saldyń:

Sal Birjan án salady aýyq-aýyq, Tozdyrǵan arǵyn eldi soqyr taýyq. Birjanǵa baq qaıtqanda jorǵa qaıda, Minezi qarasholaq ógiz taýyp, – degen óleńi bar eken. Bul óleńniń taǵy bir nusqasyn Sh.Jáńgiruly: Jutattyń ba jylqymdy egiz taýyq, Mine almadym eshkimnen semiz taýyp. Júırik jorǵa tańdaıtyn Birjan edim, Qońyr sholaq mindim ǵoı ógiz taýyp, – dep keltiripti.

Birinde «egiz taýyq», birinde «soqyr taýyq» degeni bolmasa, ekeýinde de taýyq jylynyń juty aıtylyp tur. Sh. Jáńgirulynyń deregine súıensek, Birjan dúnıeden ozǵanda janynda bol­ǵan ánshi Jaqyp Qamzauly Shyǵys Túr­kis­tanǵa, Altaıdyń Sarqýsyn degen je­rine baryp, sonda ómirden ótip­ti. Bir­jan­­nyń álgi óleńi sol Jaqyp Qam­za­uly ar­qyly Altaı qazaqtaryna tara­ǵan eken.

Sh.Jáńgiruly: «Aq taýyqty egiz taý­yq dep te ataıdy, egiz taýyq dep ataıty­ny bir jumyrtqanyń eki basy bir­deı úsh­k­ir bolady da, munan egiz bala­pan shy­ǵa­dy. Mundaı qubylys basqa qus­tar­da sı­rek kezdesedi», – depti.

R.Qasenuly egiz taýyq pen aq taýyqty taýyqtyń eki túri dep qarap, eki jyldyń aty dep beredi. «Egiz taýyq kiretin jyly kúz­de aq átesh jumyrtqalaıdy eken. Ju­myr­tqasy egiz bolsa, ol jyl egiz taýyq jyly dep atalady» deıdi.

Aq taýyq jyly jaz jańbyrly, sel júr­gish keledi. Jerdiń kókteýi jaqsy bo­lady. Ata-babamyz: «Aq taýyq jyly usaq maldarda aqsaq kóp bolady», – deı­di eken. Salqyn jaılaýda kúnde jaý­yn jaý­­sa, maldyń ­býynynan sýyq ótip, ba­qaıy qıylyp, aqsaq kóbeıetini tú­si­nik­ti jaı.

Kóne esep boıynsha, aq taýyq jyly kúzde sýyq erte túsip, qar erte jaýady. «Bo­qyraý amalynda qar men jańbyr ara­lasyp, jer beti tońǵa aınalyp, te­ristikten daýyl soǵyp, qys túsip ke­te­di» delinedi. Eń aýyr qys egiz taýyq jy­­l­y bolyp, qys aıaǵy jeti aıǵa deıin so­­zy­lady.

Halyq «jaman jyl» demeıdi, «aýyr jyl» dep qana aıtady, sebebi, aýyr­lyq­ty jeńýge bolady, jamandyqty ózgertý múm­kin emes. Aq taýyq jylyn, «qysy jut, jazy jaý» dep yrymdapty.

Aq taýyq jyly týǵan uldyń minezi qat­ty, alaıda, kir turmaıtyn kóńili taza, táý­ekelshil er júrek bolady dep bol­jaı­dy. Qyz balanyń minezi shapshań, bir sózdi, mahabbatqa adal, er minezdi ke­letini aıtylady.

 

Qara taýyq jyly

Qazaq esepshileri qara tústi janýar­lar­dyń atymen atalǵan jyldy qary ju­qa jaqsy jyl dep ataıdy. Qazaqta qara­ǵa baılanysty sózderdiń astarynda qara tústi qasıet tutqan senim jatady. Qara taýyq jyly – taýyqtyń syrtqy kó­rinisine qarap qoıylǵan ataý.

Qara taýyq jyly janǵa da, malǵa da jaıly. Onyń shyǵysyna qaraǵanda, kirisi jaısyzdaý bolady. «Qara taýyq jyly kirgende jazǵyturym qara boran kóbirek so­ǵyp, mal júdep baryp kók­tem­ge ili­nedi» (Sh.Jáńgiruly). Jazda qa­ra jań­byr kóp bolady. Bul jyly jazda eshki men sıyrdyń toıynysy jaqsy bolmasa da, qoı, jylqy, túıe maldarynyń toıyny­sy jaqsy. Kúzde qara sýyq erte túsip, uzaqqa sozylady. Qysynda qar juqa jaýady. Boran kóp bolǵandyqtan, ózi az túsken qardy aıdap áketedi de, mal dala jaıylysynan taryqpaıdy. Sondyqtan qara taýyq jyly malǵa aýyr kelmeıtini belgili.

Qara taýyq jyly týǵan ul balanyń minezi tuıyq, sózi azdaý keledi. Kóp aldyna kóriner iri isterge táýekeli jetpeıdi. Jumsaq minezdi bolyp, otbasynyń usaq kúıbeńinen aspaıdy. Qara taýyq jyly týǵan qyzdan qoly berekeli, qasıetti, basy elge syıly adamdar kóp shyǵady.

 

Sary taýyq jyly

Sh.Jáńgiruly: «Sary taýyq jyly­nyń kirisinde aspan keńistigindegi jul­dyz­dar aınalym jolyn aýystyrady», – dep jazady. Qazaq jylnamashylary Shol­pan juldyzynyń ózgerisine erekshe kóńil bóletini belgili. Sholpannyń jo­ǵaryda kórinýi de, kók­jıekten kóri­nýi de, úlkeıip nur sha­sha kórinýi de, ósh­kin­dep kórinýi de esep­­shiler nazary­nan qaǵys qalmaǵan. Mu­nyń bári aýa raıyn­daǵy belgili óz­geristiń nyshany sanalady. Sary taý­yq kiretin jyly naýryzda Sholpan jul­dy­zy kúnshyǵysta mańdaıdan kórinse, asa nurly bolmasa, keler qys qatty bolmaı­dy. Sholpan batys jaqtan tabaqtaı bo­lyp sarǵaıyp, kókjıekten kórinse ne­mese tóbege shy­ǵyp ketse, qys sýyq bo­la­dy. Ony «Shol­pannyń sary juldyz bo­lyp shaqshıǵany» deıdi. Shol­pan kún batyp, aqsham sóne jaıyraq týsa, aǵa­ryp kórinse, jaqsylyqtyń nyshany, aýa raıynyń da jyly bolatynyn kór­setedi. Kún batar-batpastan jar­qy­rap sarǵaıyp kórinse, úlken juttyń, apa­t­t­yń belgisi eken. Qaı jyly da naýryzda Sholpan tym alasadan nemese tym bıik­ten jarqyrap sarǵaıyp kórinse, ol jy­ly aýyr bolady-mys. Sholpan aǵaryp kó­rinse, aýa raıynyń jy­ly, zamannyń jaıly bolatyny dep uq­qan jón.

Bul jyldyń kirisinde jaýyn-shashyn az. О́simdikter erte qýraıdy. Jemister qy­syrap qalady. Ásirese, sary órik, to­shala, shyrǵanaq sııaqty sary tústi ósim­dikter jemis bermeıdi. Adamda sary aý­rý, malda sarbýyn, saryp sııaqty aý­rý­­lar kóp taralyp, merzimsiz ish tastaý kóp bolady.

Sary taýyq kirgende Sholpan batys­tan shyqsa, jyl aýyr bolady, sary taý­yq shyqqanda qaıtadan shyǵystan kó­rin­se, zaman ońalady deıdi. Sholpan sol beti batysta turyp qalsa, kelesi jyl da aýyr bolatyn kórinedi.

Sary taýyq jyly týǵan uldardan eshk­imge ishin bermeıtin, ózinen basqaǵa qol­daý kórsetpeıtin, oıyn ashyq aıtpaıtyn, kóńiline kelgen isti ómiri umyt­paı­tyn kekshil, óz esebine kelmese, dosyn da, dushpanyn da aıamaıtyn jandar kóp shy­ǵady. Bul jyly týǵan qyzdar baýyrmal, júregi saǵynyshqa toly meıirimdi bo­lyp keledi.

 

Qońyr taýyq jyly

Qońyr taýyq jyly malǵa asa jaıly emes. «Qońyr taýyq jylynyń ki­ri­sin­de jaz jańbyrly bolyp, aspan ke­ńis­ti­gin­de tútin reńdes qońyrsha bulttar kó­­­beıip, jer betine tuman kóp túsedi. Kez­­d­eısoq sel apaty da bolyp turady» (Sh.Jáńgiruly).

Qońyr taýyq jyly qys erte túsedi. Jaz­da ǵana emes, kúzde de jańbyr kóp jaý­­ady. Erte túsken sýyq kúzgi jań­byr­­­men aralasyp, jer kúz ortasynda qa­­typ úlgeredi. О́zen boılaryndaǵy uzyn talshyqty shópter uıysyp, muz bo­­lyp qatyp qalady da, maldyń aýzymen alyp jeýine de, aıaǵymen tarpyp shy­­ǵarýyna da qolaısyz bolady. Shóp úsip ketkendikten, maldyń ishin ótkizip, as bolýy nashar.

Qońyr taýyq jyly qys aıaǵy sozylmaı, jaz erte shyǵady.

Qońyr taýyq jyly adamǵa jaıly. Razdan Qasenuly: «Qońyr taýyq jyly adam­da aýrý-syrqaý bolmaıdy», – dep jazǵan. Qazaqtyń «jylyń tuman bolsyn, aýrýyń tumaý bolsyn» degen sózi osy qońyr taýyq jylyna qaratylǵan deıdi.

Qońyr taýyq jyly týǵan er balanyń jany taza, kóńili jumsaq keledi. Artyq baı­lyq jınamasa da, nesibesi mol bolyp, joqshylyq kórmeıdi. Kózge kó­rine ber­mese de, elge syıly bolady. Otba­syn­da bala-shaǵaǵa keń, jaıly bolady. Biraq bul jyly týǵan er balaǵa til, kóz tez tıedi eken.

Qońyr taýyq jyly týǵan qyz bala­nyń dastarqany mol, qoly berekeli. Kisi­ge daýys kótermeıdi, talas-tartysty una­tpaıdy, minezi óte jaǵymdy. Ot­ba­syn­da jaıly, kórshi-qolańǵa syıly.

 

Kók taýyq jyly

Kók taýyq jyly jazda jańbyr asa kóp jaýmaıdy. Jańbyrsyz jaz deýge de kelmeıdi. Qońyr salqyn, janǵa jaıly bolady. Jaz kúnderi úzilmeı samal jel soǵyp turady. Eshki men sıyrdyń toıynysy asa jaqsy bolmaıdy. Bul jyly ósimdikterdiń japyraǵy qalyń shyǵady.

Kók taýyqtyń qysynda qar qalyń jaý­maıdy. Biraq únemi jel soǵyp tura­t­yn­dyqtan, qar qatyp qalyp, dala jaıy­ly­syndaǵy malǵa qıyn bolady. Qys aıa­ǵy sozylyp baryp shyǵyp, topyraq kesh jylıdy da, jer jaıyraq kókteıdi. Kók­tem kezinde malda ólim-jitim kóbirek bo­la­­dy. Jel tımeıtin taý arasynda, ózen boı­larynda, yqtasyn kúngeı jerlerde jer erte kóktep, mal erte sergıdi.

Kók taýyq jyly usaq maldyń tól­de­­­rin­­de kók jaq, qos qaryn derti kóp bo­­lady.

Kók taýyq jyly týǵan ul balanyń sózi az, minezi tuıyq. Eshkimge jamandyq ja­­samaıdy. Jany taza keledi. Bir kem­shi­­ligi, basqalardyń erkine kóngish. Qo­ly­nan úlken is kelmeıtin usaq minezdi. Kók taýyq jyly týǵan baladan el ıesi bo­­lyp, bılik ustaıtyn adam kóp shyq­­paı­­dy delinedi. Bul jyly týǵan qyz­dar eriniń sózin eki etpeıtin, otbasy be­rekesin bárinen joǵary qoıatyn asyl jar bolady. Isinen nátıje shyǵaratyn ta­bandy eńbekqor.

 

Shubar taýyq jyly

Esepshiler qara shubar taýyq jyly, aq shubar taýyq jyly, kók shubar taý­yq jyly jáne qyzyl shubar taýyq jyld­a­ry­nyń erekshelikterine jeke-jeke toq­tal­ǵan. Qara shubar taýyq jyly kirgende qara boran kóp soqpaı, jer erte kókteıdi. Qysynda qar, jazynda jańbyr qalypty. Egin men shóptiń shyǵymy jaqsy. Bul jy­ly malǵa teńge qotyr, adamǵa qara­myq, qara temiretki shyqqysh keledi.

Aq shubar taýyq jyly qar qalyń bol­ǵanymen, boran kóp soǵady da, qy­rat­­ty jerlerdi úrlep ketedi. Qys aıaǵy so­zy­lyp shyǵatyndyqtan, malǵa aýyr.

Kók shubar taýyq jyly jazda jań­byr ala-qula jaýady. Aǵash, shóp ja­py­raq­taryna qurt túskish keledi. Kók tústi mal­ǵa aýyr tıedi.

Qyzyl shubar taýyq jyly qys ys­qyr­ǵan qyzyl aıazdy. Jazda aspanda qyzyl bult kóbeıip, jańbyr az jaýady. Kún tymyrsyq ystyq bolady. Úlken jut bolmaǵanymen, malǵa qater kóp, qyzyl sıyr, jıren, qula jylqylardyń toıynysy tómen bolady. Bul jyl, ási­rese, túıe men qoıǵa aýyr tıedi.

Shubar taýyq jyly bir jerde qys qatty bolsa, bir jerde jyly bolady. «Shubar taýyq jut ákeledi, jut ákelmese qut ákeledi» degen sóz bar.

Shubar taýyq jyly týǵan adamnyń minezi asa kúrdeli. Er balalardan minezi kesek ári qatqyldaý keletinder de, usa­q­­shyl kúıbeń adamdar da kezdesedi. Kók shu­bar taýyq jyly týǵan er bala óz aıt­qanynan qaıtpaıtyn qaısar, namys­shyl. Basyna qandaı qıyndyq tússe de bas­qalarǵa aıtpaı, ózi sheshýdi jón sanaı­dy. Kók shubar taýyq jyly týǵan adam jaraqatqa tózimdi, naýqastansa tez saýyǵyp ketedi. Bul jyly týǵan ba­laǵa bórtken jara az shyǵady. Al bas­qa shubar taýyq jyldary týǵan adam­ǵa qaramyq tektes usaq bórtken kóp shy­ǵa­dy. Kók shubar taýyq jyly tý­ǵan qyz­dar­dan qasıetti adamdar kóp shy­ǵa­tyn kó­rinedi.

 

Qyzyl taýyq jyly

Qyzyl taýyq kirgen jyly jaz aılary ystyq. «Topyraqtyń qyzýy joǵary bol­ǵandyqtan bolsa kerek, órt kóp bo­lady eken» (Shaıahmet Jáńgiruly). Kún­niń jerge deńgeıles keletin jyly bo­latyndyqtan, jaılaý, kúzeý, oıly jerlerdiń shóbi qalyń shyǵady.

Qyzyl taýyq jyly qysta qar juqa bo­lyp, boran kóp soqpaǵanymen, úskirik qy­­zyl júrip, aıaz kúshti bolady. Qysy sýyq bolsa da, jazy erte shy­ǵa­tyn­dyq­tan, jaısyz jyl sanalmaıdy.

Qyzyl taýyq kiretin jyly kúz aılaryn­da aspanda qyzyl bulttar kó­beı­edi. Bul jyly jylan, búıi, shaıan sııa­qty ýly zııankester kóbeıip ketedi.

Qyzyl taýyq jyly týǵan er bala adamdarmen til tabysqysh, otbasylyq sharýashylyqqa óte beıim. El kózine kóp túsýdi qalamaıdy. Qyzdar er minezdi, óńdi, jańa kıimge qumar, sánqoı keledi.

Bul jyly týǵan adamǵa qyzylsha, qamshaý, sý sheshek, qyzylsha tektes jaraqattar kóp shyǵatyny aıtylady.

 

Sur taýyq jyly

Sur taýyq jylyn shil jyly dep te ataı­dy. Sur taýyq kirgen jyly jaz­ǵy­tu­rym qar kete, qyryq kún «qara sáýir» atanǵan qara boran soǵady. Ol jerdiń dym­qyldyǵyn keptirip jiberetindikten, ósim­dikter jaı kókteıdi. «Sursha bult­tar keńistikte jóńkilip batystan da, shy­ǵys­tan da boran soǵyp, jer kóktemin qor­ǵalatyp tastaıdy» (Sh. Jáńgiruly). Kóktemde aryq maldan shyǵyn kóp bo­la­tyny sondyqtan. Jazda únemi uıt­qy­maly jel turyp, bultty kóterip ke­te­tindikten, jańbyr az jaýady. Kóktem na­shar bolǵanymen, shóbi qunarly keledi. Sur taýyq jyly qys jaı túsedi de, qary juqa, kúni jyly, boransyz kelip, mal kúıin saqtap qalady.

Sur taýyq jyly týǵan adam tynysh­tyq kórmeıtin eńbekshil keledi. Alaıda, ul­dardyń tapqany tamaǵynan aspaıtyn ta­bysy azdary, otbasy tirliginen uza­maı­tyn, tamaqtan basqa eshteńe oılamaıtyn usaq adamdar da kóp kezdesedi. Qyz ba­lalar qydyrma, úıge toqtamaıtyn, otbasyna sýyq bolady delinedi.

 

Babaıǵaq taýyq jyly

Shaıahmet Jáńgiruly: «Babaıǵaq jon taýlardaǵy qara butalardyń arasynda ómir súretin qus, taýyqtyń jabaıy túri deýge bolady, túrinde de, minezinde de taýyqtan aıyrmashylyq joq. Áteshteri shaqyryp júredi. Quıryǵy qysqa, de­ne­si taýyqtaı, áteshteriniń basynda taý­yqtiki sııaqty qyzyl aıdary bar, Altaı taýlarynyń barlyq jon jer­le­rinde kezigedi. Uzap usha almaıtyn qus, jorǵalap júredi. Jaýlarynan ja­sy­ryn­ǵanda butalar, búrgen arasyna boı ta­salaıdy», – dep jazǵan.

Babaıǵaq taýyq jyly kóktemde jań­byr asa kóp bolmaıdy. Biraq jaýyn­syz jyl da emes. Jazda buta, búrgenniń, or­man­­nyń kóktemi jaqsy keledi de, ja­zyq óńirlerdiń kóktemi asa jaqsy bola ber­meıdi. Qysta bıik taýly ólkelerge qar az jaýady. Oı óńirlerde qar qalyń keledi. Biraq shýaqty kúnder kóp bolǵandyqtan kún­geı betterdiń qary erte ketip, jer qaraıyp, mal jaıylymnan taryqpaıdy. Boran soqpaǵandyqtan qar qatpaıdy da, taý­larda kóshkin kóp júredi.

Jazyq jerlerde, ózendi ólkelerde qar qalyń túsip, boran qatty órshıdi.

Bul jyly týǵan er adamnyń minezi jaı­dary, meıirimdi, alaıda, ózin kór­se­­týge asa qumar emes. Qyzdar az sózdi, aqyl­dy, jan jylýy mol.

 

Kúrke taýyq jyly

Kúrke taýyq – tuqymdastardyń ishin­degi irisi. Qolda da baǵylatyn, jabaıy túri de bolatyn qus. Jabaıy kúrke taý­yqtar taýlardaǵy jynysty qalyń ormandarda jasaıdy. Mamyǵy qara, moıny uzyn, basynda salaqtaǵan qyzyl aıdary bolady. Basqa haıýanattardy kórgende eki qanatyn jazyp, moınyn jerge salyp, kúrkildep aıbar kórsetedi.

Taýyq jyldarynyń ishinde bul jyl esil jyl delinedi. Ol kirgen jyly kóktemde jańbyr kóp. Kúni jyly bolyp, jer erte kókteıdi. Jazy qońyr sal­qyn kelip, maldyń toıynysy óte jaq­sy bolady. Kúrke taýyq jyly qys­ta qar qalyń jaýady. Sýyq kúshti bol­maı­tyndyqtan, qar qatpaıdy da, mal jaı­ylystan taryqpaıdy. Bul jyly dert­-derbez kóp ta­ralmaıdy. Kúrke taýyq jyly týǵan er bala ­syr­t­­­qa aıbarly, esesin jibermeıtin aılaker ke­ledi. Basqalarǵa zııany tıetin isterge kóp barmaıtyn aq kóńil. О́zin qorǵaýǵa myq­ty bolǵanymen, basqalarǵa yqpal jasaýǵa olaq keledi. Qyz balalar qoly berekeli, otbasyn qorǵaýdy óz paryzy sanaıtyn qasıetti ana bolady.

 

Ala taýyq jyly

Ala taýyq kirgen jyly jazda jań­byr ala jaýyp, jerdiń kókteýi de ala bo­lady. Taýly, ormandy óńirlerde jaýyn kóp, jazyq, oı ólkelerde az túsedi. Qys­taǵy qar da ár óńirge ártúrli jaýady. Taýly ólkelerge qalyń, oı óńir­ler­de juqa túsedi. Qatty boran bol­ma­ǵanmen, qus qanatynyń lebindeı je­le­mik úzilmeı, qardy qatyryp tastaıdy. Qys­taǵy qasat súri qardyń mal jaıyly­syna tıgizetin yqpaly kúshti bolyp, ala taýyq jylynyń shyǵysy qattylaý ke­ledi. Kóktemde mal shyǵyny kóbirek bo­lady.

Jerimde jut bolǵan soń ala taýyq, Kóship ek basqa jaqqa qonys aýyp. Maly joqtyń áli joq degen maqal, Basqalardan jan baqtyq saýyn saýyp, – deıtin halyq óleńi saqtalǵan.

Ala taýyq jyly týǵan er adamdarda aıtqanynda turmaıtyn eki sózdi, mi­nez­deri asa qatty bolmasa da, kisige ja­nashyrlyǵy az, adamdarǵa ish tartpaı­tyn, syryn ishine jasyryp júretin ózim­shilder kóp kezdesedi. Qyz balalardan minezi turaqsyzdaý kelse de, jany ta­za, adal bolady. Ala taýyq jyly týǵan adam­dar aqtańdaq, aq temiretki, shash tú­sý sııaqty aýrýlarǵa ońaı shaldyǵady.

 

Qur taýyq jyly

Qazaq esepshileri qurdy taýyqtyń jabaıy túrine jatqyzǵan. Shaıahmet Jáńgiruly qur men qyrǵaýyldy bir jylǵa teligen. «Altaı taýlarynda bolatyn qur basynda qyzyl aıdary bar, reńi qara ala jáne sur shubar bolady. Aı­týlarda qara alasy átesh, sur shu­ba­ry mekıen eken. Eren taýlarynda bo­la­tyndary uzyn quıryq qyzyl shubar já­ne joǵarydaǵy tektes mekıenderi sur shubar bolyp, Altaıdikindeı ush­qyr emes, atpen soǵyp alýǵa bolady. Ja­ratylysy uqsas, ony qyrǵaýyl dep ataıdy» – dep jazady. Bul rette qur men qyrǵaýyldy taýyqtyń eki tú­rine ja­t­qyzǵan Razdan Qasenulynyń qol­ja­z­­basy aqylǵa qonymdy.

Qur taýyq jyly kóktem erte shy­ǵa­dy. Kún jyly, jańbyr qalypty bolyp, jer erte kókteıtindikten, mal erte se­mi­re­di. Jazda da jańbyr jıi jaýyp, shóp jaq­sy shyǵady ári qunarly bolady. Sol se­bepti maldyń toıynysy da jaqsy.

Qur taýyq jyly qys qatty bolmaıdy. Qar ortasha jaýady. Kún asa sýyq bolmaıtyndyqtan, qar ulpa qalpynda qalady. Kúngeı jerlerge shýaq erte túsip, aǵash, buta túpteri qaraıyp, kó­z­e­lek erte shyǵady. Ásirese, bókter taý­lar­da qar ortasha jaýyp, qys asa jaqsy bo­l­ady. Bul – aýrý-syrqaý az, kezdeısoq ólim-jitim bolmaıtyn, malǵa jaıly, adam­­ǵa qut jyldardyń biri.

Qur taýyq jyly keshte týǵan qyz balanyń istegen isi ónimdi, ómiri baqytty bolady. Al tańda nemese kúndiz týǵan bala qur sııaqty oıyn qumar keledi de, kóp ýaqyty bosqa ótedi. Ul bala minezi jaıly, el erkesi – seri bolady.

Jalpy, taýyq jyly týǵan er adamdar usaqshyl kelip, ataq-abyroıy alysqa ket­peıdi. Áıel adamdardyń taǵdyry jaqsy bolady, kásibine myqty ataqty adamdar shyǵady. Qazaqta «qyzyńnyń jyly jylqy bolmasyn, ulyńnyń jyly taý­yq bolmasyn» degen sóz bar. Taýyq jy­ly keshte týǵan adam minezi aýyr, qı­myly jaı, sózi az, jumysqa bos kelgen­men, nesibesi mol, talantty, joly sát­ti, ómiri baqytty bolady. Tań ata neme­se kúndiz týǵan adamdar minezi jeńil, áre­keti tynymsyz, eńbekqor kelgenimen, tap­qan tabysy turmysynan aspaıtyn, eńbegi esh bolyp, ómiriniń aqyryna deıin tynyshtyq kórmeıtin beınetqor keledi.

 

Imanǵazy NURAHMETULY, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty