Qazylyq hanshaıymy

Ol kisiniń aramyzdan ketkenine de eki jyl boldy. Ony Qazaqstanda biletin adam kóp edi. «Elimizdiń sot júıesiniń hanshaıymy», «О́te qatal sýdıa», «Birbetkeı, prınsıpshil...» Tek qana sot, quqyq salasyndaǵy árip­testeri emes, bylaıǵy jurttyń kópshiliginiń de ol kisi tý­raly negizinen aıtatyn pikirleri osy shamalas. Osyn­daı zor bedelge ol joǵary laýazymdy qyzmetimen jetken joq, óziniń qoǵamdaǵy berik pozısııasymen, aq adal eńbegimen jetti. Al, mundaı adamdar, ókinishke oraı az. Qanııa Haırýllına elimizdegi sondaı jandardyń biri bolǵanyn búgin dáleldep jatýdyń qajeti de joq. Týrashyldyǵy úshin keı jaǵdaılarda kóp adamdarǵa jaqpaı júretinin Qanııa Úsenqyzy ózi de biletin. Biraq, ony qa­ra­paıym qalyptasqan jáıt retinde qa­byldaıtyn. О́ıtkeni, jastaıynan-aq óz qatar-qurbylarynan oq boıy ozyq, sal­maq­ty, aınalasyna zerek kózben qa­raı­tyn, oılaý júıesi erekshe, batyl jan ózin bolashaqta nendeı syndarly jol tosyp turǵanyn sezetin jáne bul jolǵa birjola bel býyp, táýekel etip kelgen. Qanııa Úsenqyzynyń paıymdaýynsha táýelsizdik degen shartty uǵym. Kez kel­gen qazynyń úkim shyǵarar tusta baılyq pen barlyqtyń aldynda bas ımeı, qara qyldy qaq jaryp tórelik jasaýy onyń bıik bolmysy men arynyń tazalyǵyna baılanysty. Táýelsizdik degenińiz osy. Al dúnıege jaqyndaý, qý nápsiniń shylaýynda ketetin sýdıanyń táýelsiz bolýy múmkin emes. Ondaı qazy tirnektep jınaǵan bedelinen bir sátte aıyrylyp qalǵanyn ózi de bilmeıdi. Aqshanyń aldynda dármensizdik tany­typ, ar, uıatyn satyp jiberetin sýdıada be­del bolmaıdy. Sondyqtan da sot júıe­siniń kóleńkeli jaǵyn ǵana kóre­tin­der bul jerdegi bar kiltıpannyń zań­men belgilengen táýelsizdiktiń tetikterin iske qosatyn sýdıanyń sol orynǵa laıyqty nemese laıyqsyz ekendigimen ólshenetindigin kóp jaǵdaıda eskere bermeıdi. Qansha jerden sot júıesi táýel­siz dep urandatqanymyzben qoǵamnyń aǵzasy ispettes bul salanyń da oılan­dyratyn osal tustary az emes. Ras, daý-damaıdyń sońyna sońǵy núktesin sot ǵana qoıady. Alaıda sotqa deıingi sozy­lyp jatqan prosesterdiń tazalyǵyna mán berip, júregi syzdap jatqan pende bar ma?! Qylmystyń ashylý kórsetkishi úshin kez kelgen arandatý áreketine taı­ynbaı baratyn tergeý oryndary men shala-pula zerttelgen istiń zańdy­ly­ǵy­na atústi qarap, búkil jaýapkershilikti sotqa qaraı ysyra salatyn prokýratýra or­gandaryndaǵy keselge aınalǵan sa­mar­qaýlyqtyń adam taǵdyryna qansha­lyq­ty zalalyn tıgizetindigin aqyl ta­razysyna salyp salmaqtaıtyndar óki­nishke oraı tym az. Qanııa Úsenqyzy ózi ǵana týra bı bolýmen qatar, óz ómirinde jalpy sot júıesin reformalaý, bul sala­daǵy tazalyq úshin kú­re­sip ótken adam ekenin quqyq qorǵaý sa­la­syndaǵy júrgen­derdiń bári biledi desek qatelese qoı­maımyz. О́mir-ózen aǵymynda ádiletsizdiktiń áperbaqan ámirin shym­baıy­ńa batyratyn, et jaqynyńnan álde­kim­derdiń kinásinen qol úzdiretin kezderi az emes-aý. Munyń soqtyqpaly soqpaly tasqynmen dóńqabaq jartasqa urynǵandaı kúı keshtirip, eseńgiretip tastaıtyny da ras. Osyndaıda ádildiktiń aq týyn, muń-muqtajyńnyń toqtamyn sottan izdeısiń. Al, sottardyń ózi ómir súrip otyrǵan or­ta­nyń údesinen shyǵýy eldegi zańnama­larǵa tikeleı baılanysty. Zerdeleı qarasaq, zań men sot qoǵamnyń tarazysy men tarazyshysy tárizdi. Ádilet saltanat qurýy úshin zańda kinárat bolmaýy kerek te, oǵan arqa súıeıtin tarazyshynyń ary taza bolýǵa tıis. Osy ekeýiniń teńdigi men sáıkestigi shyn maǵynasyndaǵy ádil­bılikti qalyptastyrýǵa jetkizetin týra jol bolatynyn Qanııa Úsenqyzy qaı jerde de qapysyz aıtyp júrýshi edi. Osy ustanymnyń ómirge enýine kúsh saldy. Haırýllına Qanııa Úsen­qyzy 1976 jyly QazMÝ-­diń zań fakýltetiniń (kún­dizgi bóliminde) V kýrsynda oqyp júrgen kezinde-aq Mańǵystaý aýdandyq so­ty­na tóraǵa bolyp saı­lanǵan. Mundaı mysaldy Qazaqstanda kúndiz maısham alyp izdeseńiz de tap­paısyz! Bul qyzmet ol kezde úlken kókeń kelip otyr­ǵy­za salatyn laýa­zym emes edi, bú­kil aýdan halqy saılaıtyn qasıetti oryn bolatyn. Sol jas kezinen-aq adamdardy sendire bilgen, ózi adam­darǵa sene bilgen qasterli qasıetinen ol sońǵy demi bitkenshe aıyrylǵan joq. Ýnıversıtetke deıin Almaty esep-kredıt teh­nı­kýmyn bitirip, sol ma­mandyq boıynsha qyzmet atqarǵan. Ol – 1986 jyly jel­toqsan oqıǵasyn tekserý kezindegi memlekettik komıssııanyń jumysshy toby qu­ramyn­da bolǵan, sol kezdegi shyndyqtyń be­tin ashqan adam­dar­dyń biri. 1990 jyly Jeltoqsan oqıǵasyna qatysy bar sýdıa­lar­dyń taǵ­dyr­la­ry sheshilgeli turǵanda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń sessııasyn­da ashy shyndyqty taısalmaı ashyp, olardan arashalap qalǵan sýdıa da osy Qanııa Úsen­qyzy bolatyn. Qazaqstannyń sot júıe­­sindegi kúrdeli ári iri qurylym – Almaty qalalyq sotynda jylyna shamamen elý myńdaı is qaralyp, respýblı­kadaǵy árbir besinshi istiń osy sottyń úlesine tııýi kóp nárseden habar berse kerek. Qara qyldy qaq jarǵan aqıqattyń aq jolymen júrýdi ǵumyrlyq qaǵıdasyna aınaldyrǵan kásibı mamandardyń alǵy shebinde Almaty qalalyq soty qadaǵalaý alqasynyń sýdıa­sy Qanııa Haırýllına da uzaq jyldar júrgenin áli eshkim umyta qoıǵan joq. Respýblıka sýdıalary arasynda «Eń úzdik sýdıa» dep tanylyp, keýdesine «Úsh bı» qurmetti belgisin taqqan Qanııa Úsen­qyzynyń eńbek joly – ónege, tálim-tár­bıe joly. Taǵdyry tarazyǵa túsken jan­dar­ǵa ózi kesken úkimniń birde-bireýiniń zańnan aýytqymaýyna ol barynsha kúsh saldy. Almaty qalalyq sotynyń azamattyq ister jónindegi alqasynyń tóraıymy bolǵan Qanııa Haırýllına eki júz sýdıa qatysatyn qalalyq alqa májilisterinde de eshkimniń kóńiline qarap nemese áldebireý meni aıaǵymnan shalady-aý dep buǵyp otyrmaıtyn, óz kózqarasyn ashyq, betke aıtatyn. Qanııanyń zań salasyndaǵy qadamy Mań­ǵystaý aýdandyq sotynyń tóraıy­my qyzmetinen bastalyp, Shevchenko qalalyq sotynyń sýdıasy, Torǵaı ob­lystyq soty tóraǵasynyń orynbasary sııaqty laýa­zym­dy jumystarmen jal­ǵasty. Qanııa Úsenqyzy Almaty qa­lalyq sotyndaǵy tájirıbeli sýdıa­lar­dyń biri boldy. Týraǵan etteı bolyp qas qaǵym sátte zýyldap óte shyqqan, biraq qaıtyp oral­maıtyn sol sanaly ǵumyr qyzyqshy­lyǵy men qıynshylyǵyn ishke búgip, qazir qyr astynda búk túsip jatyr. Almasqan urpaq pen ozǵan ýaqyt tir­shiliktiń aǵysyn múldem basqa baǵytqa burǵanymen Qanııa Haırýllınanyń boı­yndaǵy týa bitti qalyptasqan temirdeı mi­nezdi sol kúıinde ózgerissiz qal­dyryp qoıdy. Kóptegen áriptesteri otbasy, oshaq qasynda júregi keń ana bolǵany­men sol darhan minezdiń qyzmet pen talapqa kelgende sesin shashyp, ózgerip shyǵa keletinine tań qalysatyn. Qalaı deseńiz de qudaıyn umytpaı, keshkilik dastarqanyna túsetin bir úzim nanyn adaldap jep, tynysh uıyqtaý Qanııa Haı­rýllınanyń tirshiliktegi basty usta­nymy boldy. Kez kelgen osal sana qý dúnıe degen qyzylkóz páleniń arbaýyna túsip qalyp otyrǵan mynandaı almaǵaı­yp zamanda bireýdiń ala jibin attamaı, túzý júrip-qaıtý ekiniń biri batyp bara beretin qasıet emes. О́kinishtisi sol, qatal taǵdyr qansha jerden qaqpaqyl oına­typ, saq-saq kúlse de jarandary men et jaqyndarynyń arasynda ezýinen kúlki ketpeıtin, al qyzmet barysynda dini emen­deı qatty Qanııa osy berik ustany­my­men ómirden ótti. Biraq, onyń jar­qyn beınesi bizdiń esimizde uzaq saq­ta­la­dy. Bul tanymal tulǵanyń bolmys-bitimin burynǵydan da bıiktete túsetini sózsiz. Zańǵar NURLANULY.