Qoldan keler dármen joq, aıtyp kelgen ajalǵa qarsy turýǵa bolmaıdy deıtin ýaqyt emes, medısınanyń kúnnen-kúnge jetilýimen bir kezderdegi beti qaıtpas túrli dertterdiń emdeýge kóngen zamanynda ómir súrýdemiz. Álde bir mehanızmniń synǵan bólshegin jańasyna aıyrbastaǵandaı aýyratynyn alyp tastap, donorlyq organ salyp, jazylyp shyqqandy kórý pálendeı jańalyq bolmaı qaldy. Adam ǵumyryn osylaısha uzartatyn medısınadaǵy transplantologııa salasy damyp keledi degenmen, osy tusta úlken bir problema onyń jolyn keskestep turǵandaı. Ol – donor jetispeýshiligi.
Jambyl oblysy, Talas aýdanynyń turǵyny 1980 jylǵy Táken Jamanqulovtyń kishkentaı kúninen búıregi aýyrady. Aqyry ne kerek, 12 jasynda búıregi alynyp tastalyp, syńarynan aıyrylǵan bir búırekpen júrgeninde ol da istemeı qalady. Jasandy búırek apparatymen 2 aı gemodıalızge otyrǵanǵa deıin Táken organ almastyrý operasııalarynyń elimizde jasalýynan múlde beıhabar eken. Jandármen aqparat izdegende eger donor tabyla qoısa, otandyq dárigerler-aq ota jasaıtynyn bilgende jaqyndary tegis qýanǵan.
A.Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymı hırýrgııa ortalyǵyndaǵy dárigerler búıregin berýge kelisken ákesi men qaryndasynyń jáne týǵan naǵashysynyń analızderin saraptaǵanda naǵashysy Berikjan Qoqanbaevtyń donor bolýǵa sáıkestigi anyqtalady. 5 saǵatqa sozylǵan operasııada Jamanqulovtar áýletiniń úzile jazdaǵan úmiti qaıta jalǵandy, Táken qazir, qudaıǵa shúkir, týǵan naǵashy aǵasy bergen búıregimen tirshiligin keshýde. Donor syılaǵan ǵumyr osy da!
HH ǵasyrdyń aıaǵy men HHI ǵasyrdyń basynda transplantologııa hırýrgııanyń eń bir ozyq jetistikterin ózine toǵystyryp, anestezıologııa, ımmýnologııa, farmakologııa jáne ózge de birqatar medısına, bıologııa ǵylymdarynyń adamǵa qyzmet etýiniń kójıegin keńeıte túsken. Alaıda, transplantologııada túrli tehnologııalardy qoldanýdyń medısınalyq jáne etıkalyq, quqyqtyq máselelerinde sheshimin tappaǵan kóp túıtkilderdiń bar ekeni anyq.
Máselen, dárigerlerdiń paıymynda medısınalyq turǵyda donordy anyqtaýda biraz qıyndyqtar bar. Aldymen, donor densaýlyǵynyń durys bolýyn tekserýden ótkizý, oǵan zalal keltirmeý, organnyń kóptegen parametrler boıynsha sáıkes kelýimen qatar, resıpıentke organ almasqanǵa deıin jáne odan keıin júrgiziletin ımmýnnosýpressıvti terapııada mán beriletin tustar kóp. Donor bolǵysy kelgen týys, deni saý adamnyń óziniń aǵzasy anatomııalyq turǵydan sáıkes kelmeýi ábden múmkin. Sebebi, anasyna balasynyń baýyrynyń bólshegi transplantasııalanǵan kúnde, qansha týys degenmen, ol adamnyń genetıkalyq aqparatynyń jartysy anasynan, al jartysy ákesiniki, ıaǵnı ózge aǵzanyń deregi bar tin. Eki aqparattyń arasyndaǵy qaıshylyqty tunshyqtyrý úshin operasııanyń aldynda da, sońynan da, tipti ómir boıyna keri ıterý úderisin júrgizbeıtin dári – ımmýndy depressanttar qabyldap otyrady, osylaısha pasıenttiń ımmýnıtetin tejep otyramyz. Áıtpese, ornatylǵan aǵzany keri tebý, qabyldamaý úderisi júredi. Eger donor resıpıent úshin monozıgotadan, ıaǵnı bir ǵana uryqtyń bólinýinen jaratylǵan bir-birinen genetıkalyq turǵyda aınymaıtyn egiziniń syńary bolsa ǵana ımmýnnosýpressıvti terapııa júrgizilmeıdi, sebebi, olardyń aǵzasynyń aıyrmasy joq. Donordan alynǵan organdy bótensý múlde bolmaıdy. Al ózge jaǵdaıda donor bergen organdy aǵzanyń keri ıterýi, bótensýi júredi. Donorlyq organdar da týystan jáne múrdeden alynǵan dep bólinedi, deıdi áńgimege tartqan otashy dáriger Baýyrjan.
− Qazir elimizdegi donor jetispeýshilik máselesi óte ótkir kúıinde tur. Búgingi kúni almastyrylǵan organnyń 90 paıyzy tiri donorlardan alynady. Eger bulaı kete berse, endi bir 20 jylda bir búırekti ult ataný qaýpi barlyǵyn jasyrýǵa bolmaıdy. Odan shyǵýdyń joly qandaı? Ol – máıitten alynǵan organdardy salý. Bul jerde halyqtyń, ásirese, onyń ishinde qazaqtardyń ony berýge degen yntasynyń azdyǵynan qanshama pasıent kútken kúnine jete almaı, saǵaǵynan erte úzilgen gúldeı, organ jetimsizdiginen erte solyp jatyr. Kútý paraǵyna qansha saryla qaraǵanmen, donor joq. Máselen, Eýropada almastyrylatyn organdardyń 70-80 paıyzy máıitten alynady. Árıne, dál burynǵydaı emes, bizdiń elimizde de shamaly qozǵalý bar, biraq ol tym mardymsyz. Jylyna 15-16 máıitten organ alynady. Al qazir 3 myń adam búırek aýystyrýdyń kezeginde, 1,5 myń pasıent baýyr beretin donor tabylsa dep otyr. Bul eki organdy tiri donordan alýǵa kelse, al júrek, ókpe úshin tek máıit kerek, deıdi Astanadaǵy Ulttyq ǵylymı onkologııa jáne transplantologııa ortalyǵy aǵza transplantasııasy bólimshesiniń meńgerýshisi Ǵanı Quttymuratov.
Qazir ár oblys ortalyǵynda donor máselesimen aınalysatyn úılestirý ortalyqtary bar. Olar kúnbe-kún jansaqtaý bólimderine túsken pasıenttiń mıy óldi degen dıagnoz qoıylǵan jaǵdaıda týysqandarymen sóılesedi. Qaıtalap aıtamyn, tek mıy ólgen jaǵdaıda ǵana. Biraq jaqyndar tarapynan, myna jalǵanmen qoshtasqaly jatqan jannyń, dál keterinde de Allaǵa jaǵar is atqaryp, bireýge ómir syılap ketýin qoldaýshylar tabyla bermeıdi. Mysaly, Iranda donorlyq organdar 90 paıyz máıitten alynady. Kádimgi musylmandyq joldy ustanǵan memlekette. О́ıtkeni, Aıatolla Homeını kózi tirisinde men ólgen soń organdarym ózgeniń ómirin jalǵasyn dep ósıet qaldyrǵan. Ispanııada, Eýropanyń birqatar elderinde ǵıbadat, qulshylyq jasar oryndarǵa «Organdaryńdy jerde qaldyr, kókte onyń saǵan qajeti joq» degen jazbalar ilinip qoıylǵan, degen Ǵanı Muratulyna mıy ólgen degen dıagnoz qoıyldy deıik, al donordyń sáıkes, sáıkes emestigi qalaı anyqtalady, dep suraq qoıdym.
– Bul jerde de úlken birneshe problema bar. Mıdyń ólimi degende mı qabyǵynyń ólimi jáne tutas mıdyń ólýi bar. Aldymen dáriger úshin osy tutas mı óldi degen dıagnoz qoıý ońaı emes. Bul úlken biliktilikti qajet etedi. Mı ólimi degen bıologııalyq turǵyda ómir súrýdiń toqtaýy, qarapaıym tilmen aıtsaq, ajaldyń jetkeni. Mıy ólgen adam eń uzaǵanda 5-6 kún apparatpen jatýy múmkin, biraq báribir birte-birte aǵzada júrip jatqan óshý úderisi naýqasty qaıt-
pas saparǵa attandyrady. Dárigerlik konsılıým jasalyp, naýqastyń mıy ólgen, biraq apparat arqyly júregi soǵyp tur, ókpesi demalyp tur, búıregi zár ótkizip tur degen qorytyndyǵa kelse ǵana, pasıent donor retinde qarastyrylyp, jaqyndarymen áńgime júredi. Al júregi toqtap qalsa, onda organdary donorlyqqa jaramaıdy. Osy jerde aldymen dıgnoz qoıýda dárigerlerdiń biliktiligi qajet bolsa, ári qaraı tutas aǵzadaǵy barlyq organdar qyzmetiniń ólimine ákeletin úderisten alynatyn organdy sapaly qalpynda ustap turýda biliktiliktiń óte bir joǵary deńgeıi kerek. Analızder alyp, organdardyń qaı pasıentke sáıkes kelýin anyqtaý birneshe saǵattarǵa, táýlikke sozylýy múmkin. Sol kezeńde dárilermen alynatyn organdardy saqtamasa, qajet bolsa qan quıyp, dáriler jibermese, mysaly, búırekte zár júrmeı qalsa ol búırek alýǵa jaramaı qalady. Sondyqtan da sapaly kúıinde ustap turý úlken biliktilikti qajet etedi. Bul oraıda problemalar bar, qarapaıym dárigerlerge ony anyqtaý ońaı emes. Sondyqtan konsılıým shaqyrylady, – deıdi Ǵ.Quttymuratov.
Al zań júzinde elimizde donorlyqqa kedergi joq kórinedi. Eger Qazaqstan azamaty ırandyqtar tárizdi ózinen keıin adamdarǵa ómir syılaımyn dese, bul shynymen ana dúnıede qudaıdyń aldynda saýap emes pe? Bul jaıynda múftııattyń pátýasy bar. Degenmen, halyqtyń bul turǵyda aqparattary mardymsyz. Máselen, meshitterde halyq kóp jınalǵan ýaqyttaǵy ýaǵyzda osy aıtylsa eken. Sosyn bizdegi zańda donorlyqta prezýmsııa kelisimi degen paıym bar. Ol ne? Ol – eger adam óziniń kózi tirisinde men áldeqandaı jaǵdaıda organymdy donor retinde alýǵa qarsymyn dep úılestirý ortalyǵyna jazbasha ótinish qaldyrmasa, ol kelisimin bergen bolyp esepteledi. Mysaly, kólik apatynan, oqys bir jaǵdaıdan jansaqtaý bóliminde adamnyń mıy óldi degen dıgnoz qoıylsa, joǵarydaǵy bazadan qaralady. Qarsymyn degen jazbasy tirkelse, esh áńgime joq. Al eger jazbaǵan, tirkelmegen bolsa, ol yqtımal donor bolyp eseptelip, týysqandarynan kelisim suralady. Otbasyndaǵy 10 adamnyń 9-y kelisip, 1-ýi kelispegen jaǵdaıda organ alynbaıdy. Al zań bo-
ıynsha alýǵa esh tyıym joq eken.
– Biz, dárigerler oǵan barmaımyz, tipti sottasyp jatsa, jeńip shyǵar edik, biraq ol qanshama júıke ketetin, jumystan alańdatatyn, kedergi bolatyn is. Sondyqtan jaqyndarynyń kelisimsiz organ alynbaıdy. Jalpy, qazirgi donorlardyń deni – týysqandar. Jáne bir aıta keterligi, bizdiń elimizde donor tek tikeleı genetıkalyq týys bolý qajet degen qatyp qalǵan zań joq. Mysaly, áıeliniń týystary da donor bola alady, biraq bul jerde organ satý degen másele bar. Biz, dárigerler organ saýdalanbaıtynyn bilemiz, sol sebepten notarıýspen bekitilgen tegin, týysqan retinde organymdy beremin degen qujattyń syrtynda donormen áńgime mindetti túrde ótkiziledi. Bir jaǵynan, týystan alynǵan organ sapaly, biraq ol saý adamnyń qos búıreginiń bireýin alyp, týysyna salýdyń ózi amalsyzdyń isi ǵoı, − deıdi Ǵanı Muratuly.
Biz balalarǵa qatysty organ aýystyrý máselesin de suradyq. Jalpy, elimizde zań boıynsha 18 jasqa tolmaǵan jan donor bola almaıdy. «Balalarǵa úlken adamnyń búıregin, baýyryn salýǵa bolady, al eresek adamnyń júregi balaǵa kelmeıdi, kólemi úlken. Sondyqtan, kishkentaı balalarǵa dertti júrekti almastyrý múmkin emes. Shet elderde jańa týyp, shetinep ketetin balalardyń da organdary alynady, olarda bul zańmen rettelgen. Perishte sábıler júrektiń aıyqpas dertine shaldyqsa, esh kómektese almaımyz, bul da bir úlken problema. Máselen, o dúnıelik bir adamnyń 4-5 adamǵa júrek, búırek, baýyr, ókpesin tastap ketýine bolady. Qanshama adamǵa qýanysh syılanyp, baqıǵa attanǵan jan saýap arqalap keter edi», deıdi dáriger.
Donor syıǵa tartqan ómir erekshe qadirli tárizdi. Sebebi, bir ǵana adamnyń emes, eki birdeı pendeniń aǵzasynda qyzmet etip, biriniń taýsylǵan tuz-dámin ekinshisine jalǵaýdyń syrtynda qanshalyqty júrektiń keńdigi, peıildiń darhandyǵy jatyr deseńizshi?!
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»