Rýhanı jańǵyrý: ozyǵyn alyp, tozyǵyn tastaý

Elbasy atap kórsetkendeı, XX ǵasyr halqymyz úshin qasiretke toly dáýir boldy. Bul aqıqat. Mysa­ly, asharshylyq kezeńinde qazaq hal­­qynyń jartysynan astamyn joǵal­typ aldyq. Bul, búkil adamzat tarı­hyn­­daǵy eń aýqymdy qasirettiń biri jáne sol kezdegi bıliktiń búkil adam­­zatqa qarsy jantúrshigerlik qyl­­mysy. 

Degenmen, Prezıdent aıtqandaı, tarıh tek aqtańdaqtardan turmaıdy. XX ǵasyrda Qazaqstan birqatar jetis­tikterge de qol jetkizdi, olardyń ishinde ındýstrııalandyrý jáne áleý­mettik ınfraqurylymnyń negizi qa­lyp­tasty. Alaıda, osy jerde biz bá­ri­miz, sol kezeńdegi jań­ǵy­rýdyń qazaq ultynyń jańǵyrýy bolma­ǵa­nyn aıqyn túsinýimiz kerek.

Naǵyz ulttyq jańǵyrý tek Qa­zaq­stan táýelsizdikke qol jetkizgende ǵana, Elbasynyń uzaq merzimdi stra­te­gııasynyń negizinde bastaldy dep dúdámalsyz aıtýǵa bolady.

Álemdegi árbir ulttyń áleýeti – bul tarıhtyń sabaqtarynan úlgi alýy men tájirıbe jınaqtaýdaǵy qabi­letine tikeleı baılanysty. Mysaly, Qy­taı XV ǵasyrda búkil álem­degi ishki jalpy ónimniń jartysyna ıe boldy. Biraq, basqa álemnen oqshaý­lanyp, «Kún astyndaǵy» ımperııa­myz dep toqmeıilsigen qytaılar ındýstrııa­lyq jaǵynan álemdegi da­myǵan memleketterden kenje qalyp, Batys elderi tarapynan basqyn­shylyqqa ushyrady. Al XIX-XX ǵa­syrlarda azamat soǵysynyń taýqy­metin bastan keshirdi. Tarıhtyń sabaq­taryn eskergen Qytaı qazir ekono­mıkada, jańa tehnologııalardy en­gizip paıdalanýda edáýir ilgeri­leýge qol jetkizdi.

Sondyqtan, Elbasy halqymyzǵa óz dúnıetanymyn túbegeıli ózgertý jóninde naqty keńes berip otyr. «О́zim­diki tańsyq, ózgeniki qańsyq» degen paıym qazirgi uǵymǵa múldem saı kel­meıdi. Bul rette, elimizdiń bú­kil dúnıe júzindegi jaǵymdy úde­­­ris­­­terge sáıkes kelýi asa mańyz­dy.

Qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa baǵyttalyp otyrǵan bul ıdeıanyń usy­­nylýy ýaqyt talaby men el damýy­­nyń tarıhı kezeńine saı, mańy­­zy zor sheshim bolyp otyr. Bul ıdeıa­nyń úshinshi jańǵyrýdyń ózegi­ne aınalýy, elimizge múldem jańasha sıpat, tyń serpin ákeleri anyq.

Biz saıası jańǵyrý men eko­no­mı­kalyq reformalardy júzege asyrýdy qolǵa alyp, búgingi kúnge naq­ty nátıjelermen je­tip otyrmyz. Prezıdent bul maq­satty tolyq oryndaý úshin «Sa­na­myz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis», – dep naqty mindet qoıdy.

Elbasy rýhanı jańǵyrýdaǵy ulttyq sananyń róline basa nazar aýdaryp, birneshe min­det­­terdi aıqyndap berdi. Onyń eń negizgisi ulttyń tereń tarı­­hynan bastaý alatyn rýhanı ustyndy saqtap qalý. Tarıh­tyń belesterinen súrinbeı ótken qun­dylyqtarymyz ben ozyq dás­túrimizdi tabysty jańǵyrýdyń alǵyshartyna aınaldyra bilý. Bul rette, Elbasy «Jańǵyrý jolynda baba­lardan mıras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkil­dep jatqan izgi qasıetterimizdi qaıta túle­týimiz kerek», − ekenin atap kór­setti.

Prezıdent rýhanı jańǵy­rý­daǵy ulttyq sana-sezim kók­jıegin keńeı­týde eki nárseniń basyn naqty ashyp berip otyr. Onyń biri – ult­tyq kod, ulttyq mádenıet saqtal­masa, eshqandaı jańǵyrýdyń bolmaı­tyn­dyǵy. Ekinshisi – alǵa basý úshin ult­tyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý. Mundaǵy basty ıdeıa – bolashaq pen ótkendi úılesimdi sabaqtastyra bilý. Ozyǵyn alyp, tozyǵyn tastaý.

Elbasynyń ıdeıasy tarıhqa degen kózqarasty túzetý men ulttyq bire­geılikti saqtap, ult­tyq sana-sezimniń kókjıegin keńeı­tý jaıly bolyp otyr. Elba­synyń «Bizge tarıh týraly óz­deriniń sýbektıvti paıym­daryn tyq­palaýǵa eshkimniń qa­qysy joq», − deýi sheshimdi pikir.

Adamzat tarıhyna úńilsek, álem­degi ozyq órkenıetter ult­tyq sıpat­tan bastaý alǵandyǵyn bilemiz. Úshinshi jańǵyrýda biz álemge eli­miz­diń jańasha bet-beınesin tanytýy­myz qajet. Munda eń aldymen sapa kerek. Biz ótken dáýirden qalǵan tap­taýryn qaǵıdalardy ózgertip, oryn­­dalmaıtyn «eles ıdeo­logııa­lar­dan» boıdy aýlaq ustap, jańa prag­matı­kalyq sıpattaǵy deńgeıge qol jetkizýimiz qajet.

Álemdegi túrli revolıýsııalar esh­qashan ońtaıly nátıjege ákelgen emes. Qazaqstannyń táýelsizdik kezeń­in­degi jańǵyrýy baıypty qalyp­ta, ýa­qyt talabyn eskere otyryp, ke­zeń-kezeńimen júzege asýda. Evo­lıý­sııalyq jolmen jańǵyrý qazaqstan­dyq damý jolynyń negizgi kilti eken­digin uǵynyp, árbir qazaqstandyq aza­mat­tyń basty baǵdaryna aınalýy tıis.

Rýhanı jańǵyrýda qoıylyp otyrǵan mańyzdy máseleniń biri − «sa­nanyń ashyqtyǵy». Jahandaný úrdi­sindegi bas­ty talap − álemdik til­derdi meń­gerýge umtylý. Bul bizdiń ǵalam­dyq úrdiske tolyqqandy arala­­sýy­myzǵa jol ashady. Álemdik ozyq táji­rıbe men jetistikterge qol jet­­ki­zýimizge múmkindik týǵy­zatyny anyq.

Elbasy rýhanı jańǵyrý jolynda taıaý jyldary atqarylýy tıis negizgi mindetterdi de naqty anyq­tap berip otyr. Sonyń biri – la­tyn álipbıine kóshý. Bul oraı­da, qazaq álipbıiniń jańa gra­fı­­ka­daǵy biryńǵaı standart­ty nus­qasyn qabyldaıtyn bolamyz.

Bilim berý júıesinde dúnıe júzinde balamasy joq baǵdar­lama iske asyrylatyn bolady. Álemdegi eń jaqsy ár túrli til­derdegi 100 oqýlyq qazaq tiline aýdarylady. Bul halqymyz­dyń bilimin álemdik keńistikke, ǵalamdyq deńgeıge alyp shyǵýǵa tyń serpin beretini sózsiz. 

Prezıdent rýhanı jańǵyrýdy júzege asyrýda, álemde eshkimge uqsamaıtyn derbes ult bolýy­myz úshin «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq máde­nıet» jobasyn iske asyrý min­detin qoıyp otyr. Mádenıeti­mizdiń ozyq úlgileri álemdik deń­geıde keńinen tanylyp, dúnıe júzin­degi básekege qabilettiligi halyq­aralyq deńgeıge saı bolýy qajet. Má­de­nıetti ja­saı­­­tyn halyq bolǵan­dyq­tan, osy ıdeıanyń aıasynda zaman­das­­­tarymyzdyń jetis­tikterin kór­se­týge baǵyttalǵan «Qazaq­stan­daǵy 100 jańa esim» jobasy qolǵa alynatyn bolady. Bul táýel­­sizdik jyldaryndaǵy je­­­tis­­tik­­terge qol jetkizýge mol úles qos­­qan tulǵalarymyzdy elge ta­­ny­­týdy kózdeıtin joba bolmaq.

Elbasy usynyp otyrǵan rýhanı jańǵyrýdyń negizgi sıpaty ótken men bolashaqty úılestire júzege asyrý bolǵandyqtan, biz muny eki arnada iske  asyrýymyz qajet. Onyń biri − ǵalamdyq jetistikterdi ózimizge ákelý arqy­ly jahandyq damýda óz úlesi­mizdi alý. Ekinshisi – ótken tarıhy­myz ben dástúrlerimizden asyl qun­dylyqtarymyzdy qaıta jań­ǵyrtyp, ulttyq biregeıli­gimizdi saqtap qalý. Osy oraıda, Elbasy aýqymy keńeıip, «Tý­ǵan elge» ulasatyn «Týǵan jer» baǵ­dar­lamasyn qolǵa alýdy usynyp otyr.

Elbasy usynǵan rýhanı jań­ǵy­rý baǵdarlamasy ony dáıekti túrde júzege asyrý turǵysynan jan-jaqty talqylaý men zer­de­leýdi qajet etetin mańyzdy qu­jat bolyp tabylady. Bul jerde, nem­quraılylyq pen dúmbilezdik oryn almaýy tıis. О́ıtkeni, bul másele bizdiń ultymyzdyń bola­shaǵy men rýhanı áleýetine tike­leı qatysty. Túptep kelgende − bul kúızelis pen dúrbeleńniń, sonymen qatar,  progress pen da­mýdyń almaǵaıyp kezeńinde Qazaq­stannyń ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq jańǵy­rýy­nyń ıdeo­logııalyq negizi. Biz, qazaq ulty rýhanı jańǵyrý arqyly órke­nıetti álemniń ajyramas bóligine aınalamyz. Bul – bizdiń tarıhı tańdaýymyz.

Qasym-Jomart TOQAEV,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy.