Rýhanı silkinis nemese qazaq jazýynyń kúni týdy

Bul ońaı iske asyra salatyn mindet emes. Ol úshin sana sil­kinisi, ıaǵnı  isten sananyń ozyp otyrýy kerek. Atalǵan álgi eki reformanyń ózegi osy sana silkinisine baılanysty qalyp­tasady. Rýhanı jańǵyrýǵa ákele­tin jumystardyń birazy Táýel­sizdik jyldarynda iske asyryldy. 2004 jylǵy «Mádenı mura» baǵdarlamasy men 2013 jylǵy «Halyq – tarıh tolqynynda» baǵ­darlamasy osyǵan aıǵaq. Bi­rinshi boıynsha Qazaqstan aý­ma­ǵyndaǵy tarıhı-mádenı es­­kert­kishter men nysandar jań­ǵyr­tyldy. Ekinshisinde álem ar­hıv­­terindegi tól tarıhymyzǵa qa­tys­ty qujattar júıeli jınaq­taldy, zertteldi.

Endi Elbasy budan aýqymdy da irgeli jumystar kózin ashyp otyr. Birtutas Ult bolý úshin bolashaqqa qalaı qadam basyp, oǵan sáıkes buqaralyq sanany qa­laı ózgertýdiń qajettigi týrasyn­da О́z kózqarasyn ashyq ta naq­ty baıandady. «Bolashaqqa baǵ­­dar: rýhanı jańǵyrý» maqala­sy­nyń áýelgi maǵynasy mine osyndaı.

Maqala kirispe jáne eki úlken taqyryp aýqymynda júıe-júıege bólinip, naqty taqy­ryptar aıasynda naqty áńgime­lenedi. Birinshi úlken taqyryptyń aty – «HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sana týraly» dep atalady. Endi osy taqyryp aıasynda sóz bolatyn taqyrypshalardyń ózi-aq sizdiń maǵlumatyńyzdy keńeıtip, rýhanı jan dúnıeńizdi baıyta túsedi. Qarańyz: 1. «Básekelik qabilette» qazaqstandyqtardy HHI ǵasyrdyń talaptaryna daıar­laýǵa umtyldyrǵan «Sıfr­ly Qazaqstan», «Úsh tilde bilim berý», «Mádenı jáne konfes­sııalyq kelisim» sııaqty baǵdar­la­ma­lar atalady. 2. «Prag­matızm» taqyrypshasynda «qa­ny­­­myzǵa sińgen kóptegen daǵdy­­­lar men taptaýryn bolǵan qasań qa­ǵı­dalardy ózgert­­peıinshe tolyq­qandy jańǵyrýy­myz múmkin emes» deı otyryp, tól tarıhy­myzǵa úńile kele, prag­matızmniń shynaıy jar­qyn úl­gilerin tabýǵa bolaty­nyn meńzeıdi. Qanymyzǵa siń­gen, baba­lardan mıras bolyp qalǵan izgi qasıetterdi qaı­ta túle­týimiz qajettigine mán beredi. Osylardy sanamalap kelip, Elbasy realızm men prag­matızm taıaý onjyldyq urany bolýǵa tıis ekenin atap kórsetedi.

Al «Ulttyq biregeılikti saqtaý» atty 3-shi taqyrypshada ulttyq sananyń kemeldenýine mán beriledi. Onyń eki qyryn kór­setedi. Onyń birinshisi – «ult­tyq sana-sezimniń kókjıegin ke­ńeı­­tý, ekinshisi – ulttyq bol­­mys­tyń ózegin saqtaı otyryp, onyń birqatar sıpattaryn ózgertý». Bul tusta keziger qaterli tustardy da eskerte kelip: «Is júzinde, árbir óńir men árbir memleket óziniń derbes damý úlgisin qalyptastyrýy», kerek deıdi. Osyndaı uǵymdardy eg­jeı-teg­jeıi­men sóz ete otyryp, qazaq­stan­dyq­tardyń eshqashan buljymaıtyn eki erejeni túsinip, baıybyna bar­ǵanyn eskertedi. Onyń bi­rinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtal­masa, eshqandaı jańǵy­rýdyń bolmaıtyny. Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý.

Tórtinshi taqyrypsha «Bilimniń saltanat qurýy» dep atalady. Shynynda, bilimdi bolý qanda bar qasıet. Táýelsizdik jyldarynda bul salada talaı is-árekettiń nátıjesin kórdik. Toqsanynshy jyldarǵy «Bola­shaq» baǵdarlamasynyń nátı­jesin kórip otyrmyz. Shynynda bilim saltanaty jalpyǵa ortaq bolýǵa tıis. Tehnologııalyq revolıý­sııa­nyń betalysyna qaraı otyryp, Elbasy qazirgi kásipterdiń jarty­sy taıaý onjyldyqta joıylyp ke­tetinin eskertedi. Mundaı kezeńde asa bilimdi adamdar ǵana tabysqa jetedi. Tabysty bolýdyń basty fak­­tory – bilim ekenin árkim tereń tú­si­nýi tıis. Sondyqtan da bul bó­lik­­te Elbasy bilimdi bárinen bıik qoıa­­tyn ult ǵana tabysqa jetetinin es­kertedi.

Besinshi taqyrypshanyń ataýy – «Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy». Elbasy bul tusta Eýropa qurlyǵynyń astań-kesteńin shyǵarǵan 1917 jylǵy qazandaǵy oqıǵaǵa bıyl 100 jyl tolatynyn eske alady. Iá, ótken HH ǵasyr halqymyz úshin qasiretke toly, zulmat ǵasyr boldy. О́zimizge tán jol birjola kúıretildi. Jat úlgi tańyldy. Ekinshiden, ultymyz adam aıtqysyz demografııalyq soqqyny kórdi. Budan áli de aıyǵa almaı kelemiz. Úshinshiden, qazaqtyń tili men mádenıeti qurdymǵa kete jazdady. Tórtinshiden, elimizdiń kóptegen óńirleri ekologııalyq apat aımaǵyna aınaldy. О́tken tarıh birnársege kózdi jetkizgendeı, ol ulttyń órkendeýine múmkindik beretin evolıýsııalyq damý joly.

Altynshy taqyrypsha «Sananyń ashyqtyǵy» dep atalady. Munda álemniń damý qarqynyna ilesý joldary sóz bolady. Mıllıondaǵan adamdar óz ana tilin damytýmen birge jappaı aǵylshyn tilin oqyp úırenýde. Alǵa jyljımyz desek bizdiń de bul ıgi úrdisten qalys qalmaýymyz kerek. Bul erikkenniń ermegi emes. Jahandyq álemge erkin kirigip, jumys isteýdiń basty sharýasy. Bul ǵana emes sananyń ashyqtyǵy zerdeniń úsh ereksheligin bildiretini atap kórsetiledi. Birinshiden, elimizdiń aınalasynda ne bolyp jatqanyn túsinýge múmkindik beredi. Ekinshiden, jańa tehnologııalyq ózgeristerdiń bárine daıyn bolý degen sóz. Taıaýdaǵy on jylda bolatyn ózgeristerdiń bárine daıyn bolý mindet. Úshinshiden, osy ózgeristerdiń eń ozyq jetistikterin boıǵa sińirý. Bul jóninde Japonııa men Qytaı úlgi bola alady.

Bizdi, ásirese til mamany retinde, meniń óz basymdy rıza etken maqalanyń ekinshi bóligi. Ol – «II.Taıaý jyldardaǵy mindetter» dep atalady. Munda qazaq jurtshylyǵy kóptegen asa mańyzdy máselege jazý máselesine túbegeıli nazar aýdarylyp, óz kózqarasy men sheshimi naqty baıandalady. Zaman synaǵyna laıyqty tótep berýdiń joldary qarastyrylady. Naqty jobalar usynylady. Onyń birinshisi, ári negizgisi dep aıtar edim, – qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý jumysyn bastaý qajettigi. Rasyn aıtý kerek, bul iske Elbasy asyqqan joq, eldiń damý qarqynyn baıyppen baǵdarlap, álem keńistiginde bo­lyp jatqan rýhanı ózgeristerdiń bárin sanadan ótkizip baryp, sara­man­dyqpen jasaǵan sheshimi dep bile­min. Táýelsizdik barysynda bul is­ke muqııat daıyndalý kerek boldy. Solaı boldy da. Ol qazaq tiliniń álip­bıi san túrli joldan ótkenin zer­deledi. Túrkilerdiń VI-VII ǵasyrlardyń ózinde-aq óz jazýy bol­ǵanyn zerdesinen ótkizip, H-HH ǵasyrlar aralyǵynda Qazaqstan aýma­ǵynda arab jazýy 900 jyldaı qoldanylyp kelgenin saralaı otyryp, qazaq halqynyń 15 jylda úsh birdeı jazýdy almastyrǵanyn da eske alǵandaı. Munyń bári qazaq jazýynyń júrip ótken qıly-qıly joldary. Osylardyń bárin oı eleginen ótkizip baryp Elbasy endi qazaq jazýyn latyn álipbıine aýystyrýdyń kezeńi kelgenin ashyq aıtyp otyr.

Bul tusta osy máselege qozǵaý sal­ǵan Táýelsizdiktiń sonaý eleń-alańyn­da, ıaǵnı 1993 jyly Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń sol kezdegi prezıdenti akademık Ábdýáli Qaı­dar­dyń latyn álipbıi týraly Prezı­dentke jazǵan haty eske túsip otyr. Ony biz Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń tóralqasynda talqylap, sodan soń Ábekeń hatty Elbasyna ji­bergen bolatyn. Elbasy bul hatqa mán berip, «bul oılanýǵa tatıtyn másele, mamandar shuǵyldanyp, maǵan naqty usynyspen shyqsyn» degen syńaıda jaýap kelgen edi. Mine, sodan beri álipbı máselesi baspasózde, radıo-telearnalarda oqtyn-oqtyn sóz bolyp keldi. Eldiń qyzyqqany sonshama, álipbı jasaýshylar qatary kóbeıdi.

Bul máselege Elbasy 2012 jyly qaıta oraldy. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «2025 jyldan bastap latyn álipbıine kóshýge kirisemiz» dep málimdegen bolatyn. Endi mine 2017 jylǵy 12 sáýir kúni Elbasy «Úkimet qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýdiń naqty kestesin jasaýy kerek» dep naqty tapsyrma berdi. Mektep jasyndaǵy balalar aǵylshyn tilin oqyp, latyn áripterin onsyz da úırenip jatyr. Sondyqtan bul máselede endi kedergi bola qoımas degen oıdamyz.

2017 jyldyń aıaǵyna deıin tilshi mamandar kómegimen qazaq álipbıiniń jańa grafıkadaǵy biryńǵaı standartty nusqasyn qabyldaý kerektigi tapsyryldy. 2018 jyldan jańa álipbı úıretetin mamandar men orta mektepterge arnalǵan oqýlyqtar daıarlanýy kerek.

Ekinshiden, osyǵan oraı qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy qolǵa alynbaq. Osyǵan sáıkes qyrýar jumys bastalǵaly tur. Eń aldymen álemdegi eń jańa 100 oqýlyqty ártúrli tilderden qazaq tiline aýdaryp, 2018-2019 jyldardyń ózinde stýdentterdi osy oqýlyqtarmen oqytý máresine jetkizý kerek. Ol úshin ulttyq aýdarma bıýrosy qurylmaq. Bul bizdi sapalyq deńgeıge jetkizedi dep bilemiz. Jahandyq básekege tótep beretin mamandar osylaısha ósip jetilmek. Munyń bári memlekettiń mindeti bolyp sanalady dedi Elbasy.

Sonymen birge patrıotızm «Týǵan jerge týyńdy tik» degen sózden bastalsa kerek. О́lketaný, eldi mekenderdi abattandyrý, tarıhı eskertkishter men mádenı nysandardy qalpyna keltirý t.t. Týǵan jerdiń qaıtalanbas arnalary bular. Árbir jer ataýlaryna baılanysty el jadynda saqtalǵan ǵajaıyp ańyz áńgimelerge deıin mán berý búgingi urpaqtyń mindeti «Týǵan jer» baǵdarlamasy jalpyulttyq patrıotızmnyń ózegi. Sondyqtan «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy kerek. Bul shyn máninde rýhanı dástúrdiń basty negizderiniń biri. Myńjyldyq tarıhymyzdy aıqyndaıtyn aýqymdy joba osyǵan laıyqtalyp jasalmaq. Muny ıaǵnı jobany Úkimettiń ázirleýi kerek ekenin Elbasy táptishtep aıtty. Bul jerde úsh másele qamtylýy kerektigi kórsetilgen. 1. «Mádenı geografııalyq beldeýdiń» rólin árbir qazaqstandyq bilý úshin oqý-aǵartý daıyndyǵy júrgiziledi. 2. BAQ munymen júıeli túrde myqtap aınalysý kerek. 3. Ishki jáne syrtqy mádenı týrızm halqymyzdyń osy qasterli muralaryna súıenýi kerek. Máselen, Túrkistan men Altaı ulttyq ǵana emes, jahandyq aýqymdaǵy qundylyqtarymyz ǵoı.

Besinshiden – zamanaýı álemdegi básekelestik qabilet mádenıettiń de básekelik qabyleti ekeni daýsyz. Máselen AQSh tabysynyń qomaqty bóligi Gollıvýd enshisinde eken. Osy yńǵaıda «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn da iske asyrýdy usyndy. Osyǵan oraı Elbasy shyǵarmashylyq zııaly qaýymǵa onyń ishinde Jazýshylar Odaǵy men Ǵylym akademııasy, ýnıversıtetter jáne qoǵamdyq uıymdarǵa úlken úmit artyp otyr.

2017 jyl mádenıet salasyndaǵy je­tis­tikterimizdi kórsete alatyn she­sh­ý­shi kezeń bolmaq. Osylaısha myń­jyl­dyq tarıhymyzda tól máde­nıetimiz tuńǵysh ret álemniń barlyq qurlyqtaryna jol tartyp, basty tilderinde sóıleıtin de bolady deıdi Elbasy.

Altynshydan – Elbasy búgingi za­man­dastarymyzdyń da jetistik­teriniń tarıhyna nazar aýdarýdy usynady. Bul «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy arqyly iske asyrylǵanyn qalaıdy. Shynynda Táýelsizdigimizdiń 25 jyly qas-qaǵym sát bolǵanmen tarıh ólsheýimen qaraǵanda tyndyrylǵan ister ǵasyrǵa tatıdy. Sol ǵasyrlyq aýqymda eńbektiń ǵajaıyp úlgisin kórsetken qanshama jandar bar. Bular barlyq salada da jeterlik «Janyńda júr jaqsy adam» degen uǵymǵa kóńil bóleıik deıdi. Bul úlken parasattylyqtyń belgisi. Osynaý jobanyń negizgi máni – «el-jurt ultymyzdyń altyn qoryna enetin tulǵalardy bilýge tıis» degendi bildiredi. Bul usynystardyń bárin, ásirese jas urpaq barynsha ıgerýge  umtylýy tıis. О́ıtkeni ómir súrý úshin shynynda da ózgere bilý kerek. Áńgimeniń túıini osy!

О́mirzaq AITBAIULY,

UǴA  akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.