Eldiktiń eren sózi

Tarıhyn myńdaǵan jyldardyń qoı­naý­ynan alatyn, Altaı men Atyraý, Qyr men Syr, Alataý men Qarataý arasyn jaılaǵan qara orman qazaq jurtynyń rýhyna qanat biti­rer osynaý Elbasy aýzymen aı­tyl­ǵan taǵy­lymy mol, tanymy tereń tarı­hı qujattyń jal­py­halyqtyq qoldaýǵa ıe bol­ǵa­nyn jan jú­regimizben sezinip otyrmyz.

Birinshiden...

Sóz joq, qujat tórkininde jatqan ult erteńi men urpaq taǵdyryn anyqtap, aıqyndar tarıhı qajettilikterdiń meılinshe júıelenip, jiktelip, barynsha batyl ári batyr aıtylýy; álemde qalyptasyp otyrǵan kúrdeli geosaıası ahýaldardy tarazy-talqyǵa sala otyryp, sodan shyǵý men urynbaı ótýdiń kúngeıli, kóleńkeli tustaryn jan-jaqty eskere otyryp aıtylýy atalmysh qujattyń tarıhı mánin salmaqtandyra túsken.

Ekinshiden...

Maqala úlgisinde jazylǵan baıany taza, baǵ­dary keń, oıǵa qonymdy, órisi men ór­keni qatar órilgen baǵdarly qujattyń ult taǵdyryna qa­tysty ustanymdar men usy­nystardy, ási­re teorııashyldyqtyń qoryǵyna qamamaı, kez kelgen parasatty pendeni beıtarap qal­dyr­ma­ı­tyndaı, oıyn qozǵap, júregin ter­beı­tindeı úl­gide órilýi mıllıonsandy alyp aýdıtorııaǵa jol tabý múmkindigin qamtamasyz etken.

Sonyń nátıjesinde jańa dáýir usynar kúrdeli rýhanı qıyndyqtar men irgeli saıası, ekonomıkalyq problemalardy sheshý­diń joldary saralanyp, naqtylanyp, qazaqstan­dyq jańǵyrýdyń úshinshi kezeńiniń altyn arqaýy – rýhanı jańǵyrý degen qoǵam damýy­nyń jańa turpatty tujyrymdamasy ómirge kel­gen.

Aıtýly tujyrymdama naqty ómir, qoǵam, zaman usynar qıly-qıyn «tar jol, taıǵaq keshýlerden» ótý men jahandaný kezeńindegi aqyl men oıǵa, aıla men ádiske quryq saldyra bermes álemdik alasapyran dúmpýlerdi yryqtaýdyń, aldyn alýdyń, ult retinde joıylyp ketpeýdiń qamyn qarastyrýǵa, jańa ǵasyr alamanynyń aldynan kóriner oıly, parasatty kúresker urpaq tárbıeleýge baǵyt silteıdi.

Shyndap kelgende, bul – bir kúnniń, bir aıdyń, bir jyldyń jemisi emes, táýelsizdik dáýiri tarıh arenasyna shyqqaly ult pen urpaq sanasyna tynym bermeı kele jatqan jahandaný jaǵdaıyndaǵy «qorǵaný» men «saqtanýdyń» jolyn izdeýdiń jarqyn ny­sha­ny. Bul – Qazaqstan sekildi eki qurlyqty teń jaılap, eki túrli mádenıet pen eki talaıly taǵdyrlar taıtalasyn basynan kóp ótkergen, ór­kenıetter dodasyna da az ilikpegen kóp ultty, kóp konfessııaly kóne jurttyń tizginin us­taǵan basshynyń «segiz ólshep, bir pishýdiń» nátıjesinde jetken tarıhı toqtamy. Ult taǵdyryn tolǵap baryp, batys pen shyǵystan, soltústik pen tústikten kóz qadaǵan alpaýyt múddelerge baısaldy, baıypty jaýap berýge negizdelgen tamyrynda «ulttyq rýh» pen «rýhanı jańǵyrý» atty qos uǵymnyń ystyǵy atqaqtap jatqan osynaý bir demmen oqylatyn, oqylyp qana qoımaı, oıly oqyrmannyń sana-kózin jelpip, kúdik pen kúmánniń soqpaq-súrleýin tazalap óter atalmysh maqalanyń, dálirek aıtqanda, ult damýyna baǵyt silter baǵdarsham qujattyń halyqtyń kóńilinen shyǵyp, oıy men sanasyn dóp basýy, qoǵam tamyrynyń soǵysyn dál ustap, mıllıonsandy alyp aýdıtorııanyń júregine jol tabýy – sonyń belgisi.

Iá...

Halyq tanyp, moıyndaǵan, qoldaǵan jańalyq ataýlynyń ómir jasy qashanda uzaq bolary kúmánsiz.

Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵyty men baǵdary ózgeshe, órisi keń, tynysy ashyq, ustanymy berik, ustyny bólek jańa kúretamyr baǵ­dar­lamasy – ulttyq memleketimizdiń dam­ýyna, eli­mizdiń ýaqyt, zamana talaptaryna saı ór­ken­deýine yqpal eter irgeli, tarıhı qujat.

Adamzat damýynyń qazirgideı asa kúrdeli kezeńinde ýaqyt kese kóldeneń tartyp otyrǵan «kúrmeýi qıyn kúrdeli» máselelerdi oń sheshý aýadaı qajet. «Rýhanı jańǵyrý» mindetin atqarý – urpaqqa syn. Ony ult bolyp uıysyp, jurt bolyp jumylýdyń arqasynda ǵana júzege asyrýǵa bolady. «Bereke túbi – birlik» degen halyqpyz. Elbasy álemdik damýdyń jańa sıpatty ózgeristeri men joıqyn dúmpýlerin bas-

tan ótkerip otyrǵan qaterli de qaýipti kezeńde ulttyq múddelerdi qyzǵyshtaı qorýǵa ashyq shaqyrady.

Iá...

Jahandanýdyń «jan alysyp, jan beriser» kezeńi keldi. Kúni keshe ǵana jalpy sany alty mıllıardqa jeter-jetpes adamzat balasy «qamshynyń sabyndaı qysqa merzim ishinde – on jyldyń ar jaq, ber jaǵy aralyǵynda jeti mıllıardtan asyp jyǵyldy. Osydan tup-týra on jyl buryn (27.05.2007 jyly) jazylǵan myna bir óleńim eriksiz esime túsip otyr.

«Túsinemin, túsinem...

Alty mıllıard adamzattyń ishinen

daryndylar oza shaýyp isimen,

jalyndylar kórinedi kúshimen.

Sheshilmegen keshegi

Jumbaq syrdy búgingiler

sheshedi...

Alymdylar ýaqytpen alysyp,

shalymdylar jibermeıdi eseni.

О́r tiregi – óli shyń...

Jer tiregi – úılesim men kelisim.

Muńsyzdardyń Aıy týyp

ońynan,

qyrsyzdardyń kezedi úni el

ishin...» –

degen joldar dáýir saýaldaryna jaýap izdeýden týǵan edi... Já! Irgeli dáýirdiń kúrdeli jaýabyn biz jyr tilinde osylaı izdesek, Alash jurtynyń ar­da týǵan kóshbasy kósemi osynaý kúrdeli saý­aldyń jaýabyn el tizginin ustaǵaly «tún uıqysyn tórt bólip», kóneden qalǵan kók túrik babalarynyń el basqarý úlgisin qaı­yra jańǵyrtyp, janushyra izdeýmen kele jat­qa­nyn ań­ǵa­ramyz... О́z basym sondaı oıdyń qý­at­ty julq­ynysy men maqsat-murattyń pár­mendi bulqynysyn san márte júregimen se­zingen adammyn.

Táýelsizdiktiń eleń-alań kezeńi...

«Egemen Qazaqstan» gazetin basqarǵan kezimde Nursultan Ábishulymen arnaıy jolyǵyp, neshe dúrkin suhbat júrgizgenim bar. «Arqa eti – arsha» bolǵan jurttyń aldynan «ne el bolyp qalý, ne bordaı bolyp tozý?» deıtin uly saýaldyń kes-kestep turǵan tusy... Kózinde halyq taǵdyry men el erteńin oılaǵan muń men qaırat, qajyr men namys qatar órilgen táýelsiz el basshysynyń ult, urpaq qamyn tereńnen tolǵap aıtqan ár sózi meniń jadymda. Ekonomıkasy qıraǵan, ıdeologııasy kúıregen, ýaqyt deıtin qatal, qatygez synshy júrek pen jandy aıaýsyz túıregen toqsanynshy jyldar... «Bez pravyh ı levyh» degen urandy tý etip kóterip, óz elinde ózi qazaq atanýǵa kiriptar kúıge túsken eldiń eńsesin tiktep, negizgi ulttyń sany qyryq paıyzdan aspaıtyn keńistikte ulttyq memleket deıtin basty uǵymdy konstıtýsııalyq jolmen bekitýge orasan kúsh salǵan kúresker tulǵanyń: «Áýeli eldiń qarnyn toıdyrý qajet; shekaramyzdy she­gendep, eldik tutastyǵymyzdy álem moı­yn­daýy kerek!» degeni esimizde. «Ýaqyt júk­t­egen ama­nat bar... Sony bizdiń urpaq kóterýi tıis»... dep árýaqtana silkinip: «Meni eldiń erteńi ma­zalaıdy...» dep oıǵa batqan tustarynyń san kýási bolyp edik...

Endi, mine...

Shegarasy shegendelip, álemniń tórt tú­k­piri tegis tanyp, túgel moıyndaǵan Qazaq­s­tan jańa dáýir keńistigine erkin attap otyr­ǵan tusta Elbasy Qazaqstan jań­ǵy­rýy­nyń úshinshi kezeńine ótkenin jalpaq jahanǵa ja­rııa etti.

Rýhanı jańǵyrý – sol úshinshi kezeńniń eń basty qujaty! Beıneli tilmen aıtar bolsaq, Ulttyń pasporty!

Qujat jahandaný jaǵdaıynda ulttyq sanany saqtaý men óristetýdiń naqty jol­da­ryn usyndy. Elbasy Qazaqstannyń memleket re­t­inde basyp ótken jolyn jan-jaqty elek­ke sala otyryp, álemniń arǵy-bergi dáý­irlerinde ómir súrgen úlkendi-kishili el­der­diń taǵdyrlaryn oı talqysyna saldy. Qa­lyp­tasyp otyrǵan álemdik básekelestik ke­ze­ńinde ult máńgiligin qamtamasyz eter, ómir sú­rýge barynsha beıim urpaq ósirip, kúresker ult tárbıeleýdiń qajettiligine aıryqsha toqtaldy.

Elbasy aıtqan urpaq pen ult deıtin problema tórkininde sanany ýaqyt talabyna saı beıimdeý, sondaı-aq ýaqytty óz kezeginde rýhanı jańǵyrýdyń súzgisinen ótken urpaq pen ult yńǵaıyna baǵyndyrý deıtin asa mańyzdy ult úshin qajet memlekettik máse­le­niń jatqany anyq. Bul, saıyp kelgende, el erteńi men máń­giligin qamtamasyz eter tarı­hı qajettilik. «Kún sanap ózgerip jatqan dú­birli dúnıede sana-sezimimiz ben dúnıe-ta­ny­mymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, ıyq túıistirý múm­kin emes. О́zgerý úshin ózimizdi myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ıkemdeý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sińirýimiz kerek» degen Qazaq Prezıdentiniń us­tanymy osy aıtqanymyzdyń aıǵaǵy.

Siz ben biz osy kúnderde ár sóılemi men ár babyna aıryqsha toqtap, jaratylysy men tabıǵatyna tereńdeýge umtylyp otyrǵan tarıhı qujat – ýaqyttyń syny men sorabynan ótken, óziniń demokratııalyq-quqyqtyq qoǵam ornatý prınsıpine adaldyǵyn álem aldynda dáleldegen táýelsiz eldiń eńsesin tiktegen ústine tikteı túsýine negiz bolar halyq kútken qujat!

Iá...

Qazaqtyń eli de, jeri de tarıhtyń taǵdyrly kezeńderin basynan az ótkergen joq.

О́z ótkenin tarazylaı biler búgingi tá­lim­­di urpaq osynaý taǵdyrsheshti kezeńde ómir­ge kelgen taǵdyrsheshti qujatty bar bol­­­mysymen, jan dúnıesimen qabyldap, qol­­daý kórsetýde. Jer-jerde, aýyl-aýylda, oqý oryndary men mekemelerde, bir sózben aıt­qanda, Uly Dala deıtin alyp keńistiktiń qoı­naý-qoltyǵynda júrek qalaýymen ótip jat­qan talqylaýlar halyqtyń kóterińki kóńil aýanyn, qanatty kózqarasyn anyq tanytýda. Rýhty oıatý men silký jıyndary Elbasy aıtyp otyrǵan «ózgerýge», «ult bolyp jańǵyrýǵa» aparary shúbásiz...

О́ıtkeni...

Búgingi Qazaqstan – sońǵy shırek ǵasyr boıy-

na sol tarıhı silkiniske túbegeıli daıyndyq jasaǵan, álemniń túkpir-túkpirimen erkin ıntergasııalyq baılanysqa shyǵý arqyly ózin biregeı ult bolýǵa ázirlegen el. Biz til, dil, din, el, jer sekildi kıeli de qasıetti uǵymdardy, anyq tanyp, ádil baǵalaý jolyn tańdaǵan elmiz.

Búgingi Qazaqstan kim kóringenniń jetegine kózsiz erip júre beretin «borkemik», «bosbelbeý» keńistik emes.

Biz – Qazaqstan taǵdyryn óz taǵdyry dep uǵar, ońy-solyn tolyq tarazylaǵan urpaqpyz.

Biz – elikteý men solyqtaýdyń qanshama qaterli ekenin jan-júregimen sezingen, Qazaqstan Prezıdentiniń sózimen aıtqanda, «HH ǵa­syrdaǵy batystyq jańǵyrý úlgisiniń búgingi zamannyń bolmysyna saı kelmeýiniń syryn» jan dúnıesimen uǵynǵan urpaq-

pyz.

Jasyratyny joq, táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinde damýdyń jańa jolyna túsken jas memleket retinde alys-jaqynmen tyǵyz qarym-qatynas ornatý maqsatynda esik-tere­ze­miz ashyq boldy. Jahandanýdyń joıqyn kó­shi kerektini de, kereksizdi de alyp keldi. San alýan aǵystar men san qıly qaǵystarǵa tótep berý qıynǵa tústi. Ulttyq jadymyz ben jan dúnıemizge qaıshy keletin keleńsizdikter órimizge de, tórimizge de erkin enip ketti...

Mine, osyndaı keleńsiz jaǵdaılarǵa tabandap qarsy turatyn birden-bir qýatty kúsh – Nazarbaev aıtqan «Ulttyń rýhanı kody»!

«Ulttyń rýhanı kody» degenimiz ne?

Ol – san ǵasyrlyq tarıhı tamyrlarymyz, urpaqtan-urpaqqa mıras bolyp kele jatqan atamura ónerimiz, ózge elden erekshelep tura­tyn dástúr-saltymyz, ádet-ǵurpymyz, tildik ereksheligimiz, dinı ustanymymyz, bilim-ǵylymymyz, qorshaǵan ortamyz, qyl aıaǵy oshaǵymyz, otymyzdyń basy!..

Biz ult kodyn saqtaı otyryp, qoǵamdy damytýǵa, ýaqyt talabyna saı baǵyttaýǵa jumyldyrý qaıtalap aıtamyz, biregeı ultty qalyptastyrýdyń úlgisi dep uǵamyz. Elbasy usynyp otyrǵan san salaly, san sıpatty damý men óristeýdiń joldary men mindetteri osynaý Uly Dala tósindegi jańa turpatty Qazaq eliniń búgingi baıanyn bekitip, erteńgi bolashaǵyn anyqtaýǵa jol ashary anyq. Ult­tyq sanany damýdyń jańa satysyna kóterip, órkendeýdiń jańa keńistigine alyp shyǵar básekelik qabilet pen pragmatızmdi, ulttyq biregeılikti saqtaý men bilimniń saltanat qurý­yn, eldiń evolıýsııalyq damýy men sananyń ashyq­tyǵyn qamtamasyz eter el Prezıdenti belgilegen taıaý jyldardyń alty mindeti men ómir súrý qabiletimizdi shyńdar qujattaǵy alty joba – tamyryn tereńnen tartar, óz erteńin ózi órnekter, óz taǵdyryn ózi qashap, óz beınesin ózi somdaı biler Uly Dala memleketin Máńgilikke baǵyttar sara jol!

Sonymen...

Prezıdent sózimen aıtqanda: «Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, áde­bıetimiz, joralǵylarymyz, bir sóz­ben aıtqanda ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis. Abaıdyń danalyǵy, Áýezov­­tiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoı­naý­y­nan jetken babalar úni – bular bizdiń rýhanı má­denıetimizdiń bir parasy ǵana.

...Men qazaqstandyqtardyń eshqashan buljymaıtyn eki erejeni túsinip, baıybyna barǵanyn qalaımyn: Birinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy; ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek!»

Elbasy shegelep aıtty!

Úkimetke, tıisti quzyrly mekemelerge, qoǵamdyq uıymdarǵa naqty tapsyrmalar berildi. Endi arqany keńge salýǵa ýaqyt tar.

Qaıtalap aıtamyz, qara orman jurttyń, qalyń zııaly qaýymnyń kútken áńgimesi aıtyldy. Elbasy aýzymen el júregine qonaqtardaı tumarly dáýirdiń tuǵyrly sózi aıtyldy. Taǵy­lymy bólek, tabıǵaty taza eldiktiń eren sózi aıtyldy.

Endigi mindet – sony oryndaý. Ýaqyt usynar aýyr júkti jumyla kóterip, júzege asyrý.

Alash qozǵalysynyń júzjyldyǵy tusyn­da Alash eliniń kósegesin kógertýdi, Qazaqstan esimdi uly jurtymyzdy ýaqyttyń almaǵaıyp minezdi alasapyranynan alyp ótýdi murat etken ulttyq tutastyqqa bastar rýhanı jań­ǵy­rýdyń uly kóshine tabys tileý – bári­mizge pa­ryz. Alamannyń aldynan kórinip, kósh sal­ma­ǵyn ıyqqa artyp, júrekpen kóterý, sanamen qozǵaý – bárimizdiń ortaq mindetimiz...

Shúkirshilik!

Ult zııalylary men sergek oıly jańa, jas urpaq ókilderiniń sózi de, oıy da bir arnadan tabysýda!

Jalpyhalyqtyq pikir almasýlar – sonyń aıqyn dáleli. Halyq talqysyna túsip otyrǵan aıtýly qujattyń el taǵdyryna jaýap berer birinshi tulǵanyń aýzymen aıtylyp, Elbasy oıynyń mıllıonsandy alyp aýdıtorııanyń oıymen tamyrlasa qabysýy, bir arnadan tabysýy – ulttyń ıgiligi!

Bul, sóz joq, ulttyń jeńisi!

Bul, sóz joq, Táýelsiz Qazaq eliniń jeńisi!

Halyq qanattansa, qudiretti kúshke aına­la­ry haq.

Nurlan ORAZALIN,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy