Balapan uıasy. Búrkitti qusbegiler ártúrli jolmen qolǵa túsiredi. Sonyń negizgi tásili búrkitti balapan kezinde uıadan alý. Búrkit uıasyn adam balasy ońaı bara almaıtyn, asa bıik shyń-quzdyń basyna, jalama jartastarǵa salady. Kánigi qusbegiler búrkittiń balapanyn uıadan alý úshin uzaq ýaqyt asa muqııat baqylap tekseredi. Uıabasardyń qaı jaqtan ushyp shyǵyp, qaıda baryp, qalaı qaıtqany bári-bári asa muqııat baqylanady.
Aqyldy qus balapanyna jem tasyǵanda óte qyraǵylyq tanytyp, saqtyqpen barynsha qupııa ushady. Mysaly, uıadan el kózine túspeı óte erte ushady nemese uıasyn qupııa ustaý úshin jemdi uıanyń jaqyn mańynan emes barynsha uzaqtan tasıdy.
Sol sııaqty aqyldy búrkit uıasyna jem ákelgende daǵdyly bir baǵytpen kelmeıdi jemniń ózin únemi bir jaqtan ákelmeıdi uıaǵa jaqyndaǵan kezde boı tasalap, saıdy órleı, jer baýyrlaı ushyp uıanyń astynan jasyryn tik kóteriledi. Naǵyz qyrannyń uıasyn tabý ońaı-ospaq jumys emes. Keıbir búrkit uıa mańynan adamdy kórip qalsa, balapanyn basqa jaqqa kóshirip áketedi.
Uıadaǵy jumyrtqa jalǵyz bolsa ony jalqy balapan dep ataıdy. Bul qyran bolýdyń bir belgisi dep esepteledi. Qyran búrkitter jalqy balapannan kóbirek shyǵady. El aýzynda «jalǵyz týsa jan alar» degen sóz bar.
Eger uıada biri úlkendeý, biri kishileý eki jumyrtqa bolsa, qusbegiler úlkendeýin uıabasar dep kishileýinen buqatana balapan shyǵady dep esepteıdi de, uıabasar jaqsy ósip jetilsin dep búrkit joqta uıadaǵy jemge ortaqtasatyn buqatana jumyrtqany alyp tastaıdy.
Búrkit balapanynda – sary aıaq, sary tumsyq bolady. О́se kele ártúrli túske ózgeredi. Biraq, qyraǵy qusbegiler qusty osyndaı balapan kezinde-aq nazar salyp, bolashaqta qandaı qus bolatynyn paryqtaı alady.
Balapan ana tárbıesinde ósip qara qanattanady. Ábden usharǵa taıaǵanda ustamasa, aq úlpek kezinde uıadan alǵan balapan kenjelep orynnan týra almaıtyn tilersek dertine shaldyǵýy múmkin.
Uıadan alǵan balapandy úıge ákelgen soń úıshik jasap, bólek baqqan abzal. Úıshiktiń esigin jaýyp, jemdi tóbesindegi jaryq túsetin tesikten bergen durys. Balapan jemge toıǵannan keıin úıshikti tazalap, sýdy jańalap qoıady. О́ıtpese, eskirgen jem jep, borsyǵan sý ishken balapanǵa indet juǵady.
Balapan eseıgen soń artqy eki tegeýirine baýlyq baý taǵyp, aınalsoq jasap, sazdaýyt jazyq jerge tuǵyr ornatyp, uzyn jippen arqandaıdy. Jemdi ábden qarańǵy túskende jaqyndatyp qoısa, tań atqansha jep bitiredi. Bulaı tárbıelengen balapan orynsyz pishtaktap shaqyrmaıdy ári jemge talasyp adammen qarsylaspaıdy. Dala qusy tektes erjetedi.
Balapan syny.Taýdy mekendeıtin búrkitter ishinde tumsa búrkit balapany degen bolady. Bul balapan qusbegilerdiń nazaryn ózine qatty aýdarady. Budan basqa: aqburshaq balapan, shubar balaq balapan, aqbilek balapan, shynjyr balaq balapan degender bolady.
Tumsa búrkit balapannyń keýde júnderiniń ushy qaraıyp kórinedi de, ortasynan kóldeneń beldeýshe aq syzyqtar baıqalady jáne júnniń qarasynan aǵy kópteý bolady. Bul syzyqtar jemsaýdan baýyr shýdasyna deıin, urshyqtan balaq shýdaǵa deıin sozylyp aq beder jasaıdy. Keýde, baýyr, balaq júnderiniń ushy aq jáne sańǵyrýǵa jaqyn baýyr shýdasy appaq, biraq ushy qyzǵyltym sarǵysh tústi bolady.
Aqburshaq balapannyń shalǵysy túzý bitedi, quıryǵynyń qarasy az, qalyń ári jalpaq taraqty bolady.
Shubar balaq balapannyń eki topshynyń arasyndaǵy óndirshek-jemsaý aýmaǵy tutastaı qyzyl shubar, keýdesi jalpylama aq bederli bolady.
Aqbilek balapannyń bilezigi aq bolady.
Shynjyr balaq balapannyń denesi jalpylaı aq bederli bolady. Qazaq qusbegileri kóp aıtatyn «shynjyr balaq shubar tós, aq bilekti muzbalaq qyran» degenimiz osy.
Balapan uıada únemi baýyryn tósep jata berse, ol tobanaıaq, maıbaýyr san etteri bos-bolbyr bolady. Sondyqtan, balapan baýyryn tez kóterý úshin uıabasar uıasyna arsha butaqtary sııaqty qatty zattardy ákelip tósep tastaıdy.
Balapan baptaý. Balapanynda uıadan alyp tárbıelegen búrkitti qusbegiler qolbala dep ataıdy. Balapan qusty qolǵa baptaý túz qusyn baptaýmen birdeı. Biraq balapan qus kóbirek aımalaýdy qajet etedi. Qusty baqqanda balapan kezinen kúıli etip baqqan abzal.
Balapan qusty únemi ushýǵa jattyqtyryp, múmkindik bolsa, bıikteý jerge shyǵaryp, eńkeıte ushyryp ádettendirse ushýǵa tez kóndigip topqanat bolmaıdy. Qolǵa baýlyǵanda basyna tomaǵa kıgizip mal-janǵa kóp talpyndyrmaǵan jón.
Jem shoqytý, tomaǵaǵa ádettendirý, ushyrý, qolǵa shaqyrý, at ústinen shaqyrý sııaqty jumystardyń bárin qusbegi óz retimen júrgizip, qolbalany baýlıdy. Qolbalanyń qanat-quıryq qaýyrsyndary kemeline kelip, jetilgende baryp shyrǵa tartylady.
Qolbalaǵa shyrǵa tartqanda eń áýeli túlki terisinen jasalǵan shyrǵaǵa túsirip, birtindep tiri túlkige baý ashtyrady. Baý ashtyrý degenimiz qolbalaǵa alǵash ret túlki aldyrý. Qolbalanyń alǵash alǵan túlkisin tyrnaq aldy deıdi.