Qazaqstan Úkimetiniń 2010 jylǵy 11 aqpandaǵy «Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń respýblıkalyq memlekettik qazynalyq kásiporyndarynyń keıbir máseleleri týraly» qaýlysyna sáıkes Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń «Ǵalymdar úıi» men «Ortalyq ǵylymı kitaphana» respýblıkalyq memlekettik qazynalyq kásiporyndaryn biriktirý jolymen qurylǵan «Ǵylym ordasy» respýblıkalyq memlekettik kásiporny Qazaqstan ǵylymyn nasıhattaýdy júzege asyratyn ózindik jańa mańyzy bar kásiporyn bolyp tabylady.
Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Jumaǵulov bıylǵy jyldyń basynda ótkizilgen mınıstrliktiń keńeıtilgen alqa májilisinde saladaǵy murajaılar men kitaphanalar aldyna da Elbasynyń Joldaýynda aıtylǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasynan týyndaıtyn birneshe mindet qoıǵan bolatyn. Qazirgi tańda kásipornymyzdyń aldyndaǵy keleli mindetterdiń biri – elimizdiń ǵylymı murasyn zerdeleý, saraptaý jáne nasıhattaý, ınnovasııalandyrý. Osy mindetti júzege asyrý barysynda júrgizilgen jumystar ǵylymdy, ǵylymı-tehnıkalyq ázirlemelerdi, óndiris pen bilimdi ıntegrasııalaýǵa ádistemelik negiz bolyp tabylady. Ǵylymı eńbekterdi, merzimdi jáne serııaly basylymdardy shyǵarý, ǵylymı-tehnıkalyq derekter bankin qalyptastyrý, ǵylymı konferensııalar jáne basqa da ǵylymı is-sharalar ótkizýge jol ashady. Sonymen qatar, memleketaralyq jáne halyqaralyq ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalarǵa qatysý, sheteldik uıymdarmen kelisim-sharttar jasaýǵa múmkindikter týdyrady.
Búgingi tańda adamzat qoǵamy damýdyń jańa satysy – aqparattyq dáýirge qadam basty. Bul rette ǵylym men bilimniń qoǵam damýynda alatyn orny men mańyzy burynǵydan da arta túsedi. Osyǵan oraı ǵylymı aqparattyq resýrstarǵa degen qajettilik pen suranystyń da artatyny belgili. «Ǵylym ordasy» respýblıkalyq memlekettik kásiporny jalpy qoǵam men ǵylymı jurtshylyqtyń joǵaryda atalǵan aqparattyq qajettilikterin óteýdi kózdeıdi.
Mundaı serpindi jobalardy iske asyrý ǵylym men bilim júıesin, aqparattyq ınfraqurylymdardy damytý, ǵylymı qaýymdastyqtyń ıntellektýaldyq qýatyn ortaq maqsatqa jumyldyrý jáne óskeleń urpaqty ǵylymı izdenisterge tartý arqyly iske asady. Sonymen birge, álemdik ǵylym damýyndaǵy jańa baǵyttardy anyqtaý, Qazaqstannyń ǵylymı áleýetin saralaý, ǵylym men tehnıka jetistikterin kópshilikke tanystyrý, Qazaqstannyń halyqaralyq ǵylymı aqparat rynogyna enýi men odan óz ornyn ıelenýi baǵytynda atqaratyn ister mol. «Ǵylym ordasy» qyzmetiniń basym baǵyttarynyń biri osy mindetterdi atqarýdan turady.
Sondaı-aq, «Ǵylym ordasy» óziniń aldyna kásiporyndy HHI ǵasyr talaptaryna saı zamanaýı aqparattyq, bilim berý, ǵylymı-zertteý, mádenı-aǵartýshylyq isterdi atqaratyn birtutas keshen retinde damyta otyryp, Qazaqstan ǵylymynyń tarıhy men jetistikterin ǵylym-bilim jáne mádenı-aǵartý qyzmeti arqyly halyqaralyq deńgeıde nasıhattaý jáne kópshilikke keńinen taratý sekildi aýqymdy maqsattar qoıyp otyr.
«Ǵylym ordasy» Qazaqstannyń ǵylym salasyndaǵy saıasatyn aqparatpen qamtamasyz etýge, aqparattyq-bilim keńistiginiń birtutastyǵyn qalyptastyrýǵa, eldiń ǵylymı aqparatqa qoljetimdiligin qamtamasyz etýge, ulttyń mádenı-ıntellektýaldyq deńgeıin ósirýge qyzmet etedi.
Qazirgi kezde álemge tanymal ǵylym murajaılarynyń aldyńǵy qatarynda Máskeýdiń polıtehnıkalyq murajaıy, Gollandııanyń, Fınlıandııanyń, Germanııanyń, Italııanyń, AQSh-tyń ǵylymı murajaılary tur. Atalǵan murajaılardyń árqaısysy ózindik daralyǵymen erekshelenedi. Alaıda olardyń bárine ortaq maqsat – adamǵa álemdi tanýdyń qupııa-syrlaryn pash etý, sony tanýdaǵy ǵylymnyń qol jetkizgen aıryqsha jetistikterin nasıhattaý. Qazaqstan ǵylymynyń murajaıy da osy úlgini boıyna sińirgen ózindik tyń erekshelikteri basym ǵylym ortalyǵyna aınalýǵa tıis.
Árıne, eski súrleýdi shıyrlaı berý ushpaqqa shyǵarmaıdy. Qandaı salada bolsyn, tıimdi, utymdy joldardy qarastyrý, ınnovasııaǵa ıek artý – elimiz ustanǵan basym baǵyttardyń birine aınalyp otyr. Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń Joldaýynda kórsetilgenindeı, ekonomıka men ǵylymnyń barlyq salalarynda joǵary tehnologııalar men ınnovasııalardy qoldanýdyń, kadrlar biliktiligin arttyrýdyń mańyzy zor. Ǵylymdy qarjylandyrý kólemin 2012 jylǵa qaraı 2003 jylǵa qaraǵanda 25 esege kóterý jospary da kóńilge úmit uıalatady.
Qazirgi tańda Qazaqstan ǵylymynyń tarıhy ár túrli murajaılarda jeke-jeke bólikter arqyly kórsetilgen. Al elimizdiń ǵylymynyń damý tarıhy áli kúnge tutas kúıinde kópshilik aldyna tartylmaı keledi. Sondyqtan mundaı murajaı uıymdastyrýdyń qajettiligin sóz etip jatý artyq.
Murajaı óskeleń urpaqty tárbıeleý kezinde tarıhı sananyń qalyptasýyna yqpal etedi. Ǵylymdy adamnyń tabıǵat pen qoǵam jónindegi bilimin tolyqtyryp qana qoımaı, ony is júzinde paıdalanýǵa múmkindik beretin kúsh. Qurylǵaly otyrǵan murajaıdyń basty mindeti – balalar men jasóspirimderge, stýdentter men zııaly qaýym ókilderine, jalpy Qazaqstannyń qalyń jurtshylyǵyna ǵylym jetistikterin, ǵylymǵa negizdelgen bilim men ozyq mádenıetti nasıhattaý. Murajaı qundy eksponattarmen tartymdy etilýge, kóptegen paıdaly ári qyzyqty aqparattarmen tolyqtyrylýǵa baǵyttalyp otyr.
Qazaqstan ǵylymy tarıhynyń murajaıy dáýirlik kezeń-kezeńge bólinedi. Árbir kórme zaly belgili bir taqyrypqa arnalady jáne ondaǵy eksponattar maǵynasy men sıpaty turǵysynan ózara tyǵyz baılanysta bolýy qajet. Taqyryp tańdaý barysyndaǵy eń mańyzdy másele – murajaıdaǵy eksponattardyń mektep oqýshylary men stýdentter úshin de, jalpy, barlyq kórermender úshin de ózektiligi men qyzyqtylyǵynda bolýy tıis. Mundaı ǵylym tarıhynyń murajaıy mektep oqýshylaryn, stýdent jastardy, ustazdar men ǵalymdardy bir-birine jaqyndastyrady. Sondaı-aq, murajaı tek tarıhı-mádenı ortalyq bolyp qana qoımaı, bolashaqta ǵylymı-tanymdyq bilim ortalyǵyna aınaldyrýdy kózdep otyrmyz. Osylaısha Qazaqstan ǵylymy tarıhynyń murajaıyn qurý kelýshilerdiń ǵylymı-kásibı mamandyqtarǵa degen qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, elimizdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik yrǵaqty ósýine oń áserin tıgizýge tıis dep esepteımiz.
Resmı málimetterge qaraǵanda, qazirgi kezde Qazaqstanda tarıhı, ólketaný, memorıaldyq jáne taǵy basqa murajaılar sany 150-den asady. Mundaı murajaı respýblıkamyzda buryn bolǵan emes. Alǵash ret qurylǵaly otyrǵan Qazaqstan ǵylymy tarıhynyń murajaıy elimizdegi ǵylymnyń damý tarıhyn aıshyqty túrde jáne ınnovasııalyq turǵyda halyqqa pash etýge tıis. Osy maqsattardy kózdegen bul murajaıdy barynsha sońǵy tehnologııalyq-ınnovasııalyq jetistiktermen tolyqtyrý mańyzdy mindet bolyp otyr.
Qazaqstan ǵylymynyń tarıhy men qazirgi jaǵdaıyn kórsetý maqsatynda uıymdastyrylatyn ǵylym murajaıynyń qory kelisim boıynsha salalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary esebinen jáne kásiporynnyń óz mamandary júrgizetin ekspedısııalar arqyly jyl saıyn tolyqtyrylyp otyrady. Ásirese, qazaq jazýynyń túp bastaýy – kóne túrki jazba eskertkishi – Orhon-Enıseı boıyndaǵy Kúltegin men Tonykók bitigeniń kóshirmesin ázirlep, «Ǵylym ordasy» ǵımaratyna qoıýdyń mańyzy zor. Qazaqtyń ǵylym-biliminiń tamyry tereńde jatqanyn kórsetetin bul jádigerdiń murajaıdan oryn alýy bir jaǵynan, jastardyń rýhyn kóterip, otanshyldyq sezimderiniń artýyna yqpal etse, ekinshi jaǵynan, «Ǵylym ordasyna» keletin sheteldik delegattardyń qazaq ǵylymynyń tarıhymen tereń tanysýyna múmkindik beredi.
Bul rette murajaı ekspozısııasyn daıyndaýdyń dástúrli tásilderin qoldanýmen birge, kelýshilerdiń mol maǵlumat alyp shyǵýy úshin jańa aqparattyq tehnologııalar jetistikterine de basa mán berý kózdelgen. Osyǵan oraı ǵylym murajaıy aıasyna toptasqan árbir murajaıdyń ózine arnap jeke mýltımedııalyq zaldaryn da qosa jabdyqtaý qolǵa alynýda. Bul kelýshilerdiń tolyqqandy aqparat alýyn qamtamasyz etýmen birge, murajaıdyń qamtý aýqymyn barynsha keńeıtýge de múmkindik beredi.
Sonymen birge «Ǵylym ordasynyń» ǵımaratynda ornalasatyn «Ǵylym murajaıynyń» quramyna «Arheologııa murajaıy», «Tabıǵat murajaıy», «Geologııa murajaıy», «Akademık Qanysh Sátbaevtyń memorıaldyq murajaıy», «Sırek kezdesetin kitaptar murajaıy», «Qazaqstan ǵylymy tarıhynyń murajaıy» kiredi. Onyń ishinde sońǵy 2 murajaı alǵash ret qurylyp otyr. Barlyq murajaılar jádigerleriniń qory búgingi kúni 400 000 danaǵa jýyq. Sondaı-aq, «Ǵylym ordasynyń» quramyna «Ortalyq ǵylymı kitaphana» kiredi. Kitaphana qorynyń sany – 5,5 mln. kitap.
Osylaısha, ǵylymı-aqparattyq resýrstardy bir ortalyqqa shoǵyrlandyra otyryp, «Ǵylym ordasy» elimizdiń ǵylymı jetistikterin laıyqty deńgeıde jurtshylyqqa keńinen taratýdy kózdeıdi.
Borash ShENSIZBAEV, «Ǵylym ordasy» RMK bas dırektory.