Dúbirge toly dúnıe

BOSQYNDARǴA EÝROPADA TOSQYN QOIYLA MA? Býyrqanǵan arab elderi basqalarǵa da problemalar tý­dyryp otyr. Atys-shabystan sharshaǵan halyq ózderiniń dıktatorlary qutyrǵan elderinde qalǵysy joq, shamasy kelgender Eýropaǵa baryp panalaǵysy keledi jáne barǵan jerlerinde qıyndyqtar týdyrady. Bir úıge qo­naq kelse, ási­re­se, ol shaqy­ryl­maı kelse, birshama prob­lema týady. Ishe­tin ta­maq kerek, ja­tatyn oryn kerek. Bar bolsa jaq­sy-aý, joq bolsa she? Al bir eldi meken, aımaq, tutastaı el sondaı jaǵdaıǵa ushyrasa she? Problema aýqymdala túsedi. Eýropa elderi sondaı pro­blemalarǵa kezigip otyr. Sol­tús­tik Afrıkadan aǵylǵan ımmıgranttar biraz elderdiń bas aýrýyna aınaldy. Aldymen bul problemaǵa Sol­tústik Afrıkaǵa, alǵash bú­lingen Týnıske jaqyn jat­qan Italııa kezikti. Týnıstiń máńgilikteı sanalǵan basshysy Ben Alı Saýd Arabııasyna qashsa da, odan qutylǵan ha­lyq bul jerde jaǵdaı budan keıin de ońala qoımasyn ań­ǵaryp, Eýropaǵa qaraı qozǵa­lýdy oılady. Nysana – Ita­lııanyń eń jaqyn jatqan Lampedýza araly. Odan ári qur­lyqqa jetý qıyn emes. Soǵys bolyp jatqan jaqtan kelgenderge, bosqyn halyqqa esik ashyq. Halyqaralyq talap solaı. Italııa olardy qabyl­daýǵa májbúr. Áp-sátte shaǵyn araldyń halqy bes-alty esege ósti. Osylaısha basqalarǵa prob­lema týady. Shengen vıza aı­maǵy týraly zań boıynsha, Italııaǵa kelgen adam, ımmıgranttar búkil Eýropaǵa or­taq, ıaǵnı olar Eýropanyń qaı eline baramyn dese de quqyǵy bar. Bul tártip 1985 jyldan beri qoldany­lady. Alaıda Eý­ropanyń Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa sııaqty elderi ań­sap kelgen arab­tardy qa­byl­­da­­ǵy­sy joq. Al olar­dyń basqa elderge, ásirese, Shy­­ǵys Eýro­pa­daǵy qońyrtóbel tirshiligi bar elderge barǵysy kel­meıdi. Kóbi­ne­se Fran­sııa­ǵa ańsary aýady. Onda bury­nyraq baryp ornyqqan týystary bar, eń bastysy – afrıkalyq­tar­dyń kópshiligi fransýz tilin óz ana tilindeı meńgergen. Al Fransııa olardy el ishine kirgizbeıdi, Italııa shek­arasynda poıyz­dan túsirip tastaıdy. Alda ne bolmaq? Dóp basyp aıtý qıyn. Bosqyndar tek Afrıkadan ǵana emes, Azııadan da esik qaǵyp tur. Ási­rese, Aýǵanstan, Pákstan, Úndistan, tipti daǵdarysqa ushy­ra­maǵan degen Qytaıdan da, sondaı-aq keshegi keńestik aımaqtan bos­qyn­dardyń qara­sy kópteý. Damyǵan Eýropa ǵana emes, Reseıden Polshaǵa, О́zbekstan men Túrkimenstan­nan sonaý soltústiktegi Shvesııa men Norvegııaǵa barǵysy keletinder kóptigi tańdan­dyrady. Álemde bosqyn kóp. О́z elderinde jaıy bolmaǵan soń bosady da jurt. Biraq óz elderinde jaǵdaı jasalmaǵandarǵa ózge elder nege jaǵdaı jasaýy kerek degen de suraq týyn­daıdy. Ekinshiden, otansúıgish­tik degendi qaıda qaldyramyz? * * * YNTYMAQ JOQ JERDE BEREKE BOLMAIDY Álem aqparat quraldary Iran Islam Respýblıkasy basshylyǵy arasynda sońǵy kezde aıtarlyqtaı qaıshylyq barlyǵyn habarlap jatyr. Sondaı bir habarǵa qaraǵanda, eldiń rýhanı basshysy aıatolla Hameneı prezıdent Mahmud Ahmadınejadqa qyzmetten ketýdi usynǵan kórinedi. Ásirese arab telearnalary bul taqyrypqa kóbirek barady. Olardyń ha­bar­laryn shyn­dyq­qa da balaý qı­yn. Sondaı-aq jel turmasa, shóp­­tiń basy qı­myl­da­ma­sy da belgili. Qalaı bolǵanda da, bul eldiń jetekshi eki bas­shysy arasynda kelispeýshilik barlyǵy shyndyqqa ja­qyn. Ol árkez ańǵarylyp qa­lady, ártúrli turǵyda kórinis tabady. Eldegi úlken bıliktik sheshimderdi prezıdent ádette rýhanı basshymen kelise otyryp jasaýǵa tıis. Kelispese, jú­zege aspaı­tyny bar. Jaqynda prezıdent Ahmadınejad barlaý isteri jónindegi mınıstr Geıdar Moslehıdi ornynan almaq bolǵan eken, oǵan aıatolla Hameneı jol bermepti. Munyń ózi olardyń arasynda yntymaqtyń joqty­ǵyn, bir-biriniń bedelin túsirýge qush­tarlyǵyn ańǵartady. Bulardyń arasyndaǵy qa­ra­­ma-qaıshylyq Ahma­dı­ne­jad­­tyń prezıdent bolyp saı­lanýynan beri jalǵasyp keledi. Saıa­sat­shylardyń paıym­daýyn­sha, pre­zıdenttiń bedeli birshama artyp, rýhanı bas­shynyń yqpaly tómen­degenge uqsaıdy. Munyń ózi aıatolla tarapynan batyl áreket ja­saýǵa májbúrlegen kórinedi. Onyń saldary – Ah­madı­nejad­tyń jaqyn adamy, onyń qudasy jáne prezıdenttikten úmitker Isfandııar Rahım Mashaıdiń tutqyndalýy. Tutqyndaýǵa sebep te, aza­mattyq qaǵıdat turǵysynan alyp qa­raǵan­da, onshalyqty dá­leldi emes, sıqyrlyq, dýagerlik jasady deıdi. Ony dá­lel­deý, negizdeý qıyn. Sodan da bul aıyp­taý­dyń aqyry beıbereket áreketterge soqtyrýy múmkin. Iran – ıslamǵa negizdelgen memleket. Onyń basshylary­nyń barynsha dindar bolýy da yqtı­maldy. Prezıdent Ahmadınejad Islamnyń shııttik baǵytyn ustanǵandyqtan, ımam Magdıdiń (qazaqsha Má­di) qaıta shyǵaty­nyna senýi de tańdandyrmaıdy. Biraq buǵan deıingi bılik úshin kúreste naqty saıası qural­dardy paı­dalanyp kelgen adam­dardyń sıqyrlaý, dýalaý jónin­de birin-biri aıyptap jatýyn qı­synǵa syıdyra almaısyń. Bul elde bılik úshin kúres­tiń jańa kezeńi bastaldy. Eki jyldan keıin – prezıdenttik saılaý. Ahmadınejad óz or­ny­na qudasy Isfandııar Mashaıdi saılatý úshin kúresin bastap ketti. Mashaı – belgili ultshyl qaıratker, aıatolla Hameneımen kúni qarsy adam. Atqarý­shy bılikke ol keletin bolsa, aıatolla Hameneıge, bálkim, búkil dinı bılik negizine soq­qy bolýy múmkin. Aıatollanyń oǵan jol bergisi joq. Iran – musylman álemin­degi úlken el, aımaqqa yqpaly bar el. Sol el óziniń bedelinen aıyrylmaı, kúsh-qýatyn ortaıtpas úshin, berekesin art­tyrý úshin onyń basshylyǵy bir-birimen yntymaqta bolsa eken deısiń. Mamadııar JAQYP.