Qazaqstanǵa jańa tolqynnyń tehnokrattary kerek

Osy arada birden málimdeı ketý qajet. Munan bylaıǵy jerde Alataý  Aqparattyq tehnologııalar parkiniń negizinde   Inno­va­sııalyq tehnologııalar parki qu­rylmaq eken. Baıqaǵanǵa, bú­gin­de búkil álemde ǵylymı-ón­diristik keshender, ondaǵy ǵy­ly­mı-zertteý ortalyqtary, bilim mekemeleri, ınnovasııalyq kompanııalar men joǵary tehnolo­gııa­lyq óndirister bir jerde sho­ǵyrlanǵan. Máselen, ony Reseı Skolkovoda quryp jatsa, Ýkraına da óziniń ınnoqalasynyń ir­ge­tasyn qalaýda. Bular memle­ket­terdiń «mıy» sııaqty kentter bolyp tabylady. Qazaqstan da bul baǵytta qu­r­alaqan emes. Endigi jerde eli­mizdiń ǵylymı-tehnologııalyq áleýe­tiniń artýyna alǵashqy kezektegi keshender qatarynda Nazarbaev Ýnıversıteti men osy Innovasııalyq tehnologııalar parki ilinedi. Áý basta, Aqparat­tyq tehnologııalar parki bolyp qurylǵan bul keshenniń keleshegine memleketimiz az ıek artyp otyr­ǵan joq. Onyń ústine osy «Aqyldy qalashyqtyń» quryly­sy­na da aıtarlyqtaı qarajat bólindi. Sondyqtan da, jańa ın­nova­sııa­lyq saıasattaǵy serpilister men shamshyl maqsat­tar­dyń negizi osy jerde qalanýy tıis. Sonymen, aldymen Elbasy­nyń nazaryna  Alataý aqparat­tyq tehnologııalar parki ashyq eko­nomıkalyq aımaǵyndaǵy jobalar   usynyldy. Innovasııa­lyq jobalar kórmesine barlyǵy 74 ınnovasııalyq joba qoıylǵan eken. Stendter tórt baǵytqa bó­lingen: ǵylymı-zertteý ınstı­týt­­tary, iri bıznes, ulttyq kompanııalar men munaı óndirýshiler, sonymen qatar, shaǵyn jáne orta bıznes. Birden búrkeme­le­meı aıta ketken jón,  usynylǵan  jo­ba­lardyń bári birden Elba­sy­nyń kóńilinen shyqpady. Bul týraly Nursultan Ábishuly jeke toq­ta­lyp, keıbir ınnovasııalyq jańa­lyqtar buǵan deıin kór­se­til­genin kóldeneń tartty. – Innovasııalyq elderdiń al­ǵash­qy tobyna qosylý úshin bizge qazirden bastap otandyq ınnova­sııa­lyq damý bazasyn jasaý kerek. Bizge ınnovatorlar men kreatıvti oılaı biletin qyzmetkerler qajet. Barlyq kategorııadaǵy: jo­ǵary, atqarýshy orta jáne tó­mengi kásibı-tehnıkalyq maman­dar­dy daıyndaýymyz qajet. Elimizde 20 ıntellektýaldy mektep ashyldy. Sonyń túlekteri halyq­aralyq bedeldi oqý oryn­dary­nyń stýdentteri atanýlary tıis. Eli­mizdiń joǵary oqý oryndary da óz deńgeılerin kóteredi degen oı­damyn, – dedi Memleket bas­shysy. – Dúnıejúzilik ekono­mıkalyq forýmnyń esebi jáne aqpa­rat­tyq-tehnologııa boıynsha Qazaq­stan – TMD elderinde kóshbas­shy. Bul saladaǵy jumys áli de júıelendirýdi jáne  qol­daýdy qa­jet etedi. Bizde ınnovasııaǵa bó­lingen qarajat joǵary tehno­lo­gııalyq damyǵan eldermen salys­tyr­ǵanda 10 ese tómen. Qazaq­stan­da ǵylym osy ýaqytqa deıin ózine ózi jumys istep keldi. Muny toqtatý kerek. Taıaý jyl­dary álem ınnovasııa boıynsha 3 topqa bólinedi. Árı­ne, biz de birinshi topqa kirýdi qalaımyz. Bul iste aýtsaıderler az bolmaıdy. Eger biz qazirden bastap jaqsy jumys istesek, birinshi topqa kirýge múmkindigimiz bar. Elbasy birinshi topqa kirý úshin qazir bizge ınnovasııalyq damýda óz bazamyzdy jasaý qa­jettigin alǵa tarta kelip: – Bul salada eń aldymen ın­novatorlardy daıyndaýymyz kerek. Kásibı  maman daıyndaý biz­diń negizgi mindetimiz bolýǵa tıis.  Innovasııa tehnıka men tehnologııa ǵana emes, sonymen qatar, bas­qarý da bolyp taby­lady, – dedi. Osy oraıda, Prezıdent Qazaq­stan «ınnovasııany memlekettik strategııalyq mindet dep belgilegenin» qaperge saldy.Sońǵy 2 jylda elimizde ın­novasııalyq qyzmetti damytýdyń quqyqtyq-normatıvtik bazasy ja­saldy. «Ǵylym týraly» jańa Zań qabyldandy. Qazir ınno­va­sııalyq qyzmetti qoldaýǵa degen  kózqaras ózgerýde. Sáıkes ın­fra­qu­rylymdar quryldy. Máse­len, 9 tehnopark, 5 ulttyq or­talyq zerthana, 15 aımaqtyq zerthana jumys istep tur. Qazir ár ob­lystyq ýnıversıtettiń zert­ha­na­sy bar. Osyǵan qara­maı, zamanǵa ilesýdiń taǵy bir tetigi  retinde Elbasy árbir ult­tyq kompanııada, árbir kásip­oryn men zaýytta  ǵy­lymı-zert­teý ınstıtýty bolýy kerektigin usynyp otyr. – Memlekettik ǵylymı ıns­tı­týt­tardyń tıimdiligin artty­rýy­myz qajet. Bizde 1500-2000 óner­ta­bystyq jańalyqqa patent alý­ǵa  ótinish túsedi eken. Bul san biz úshin óte az. Búgin ınno­vasııalyq kórmede usynylǵan 74 jobanyń jartysy naǵyz ınnovasııa emes. Barlyq salada ju­mys jasaýy­myz kerek. Oǵan  áli ýaqyt bar, – dedi Nursultan Nazarbaev. El­ba­synyń aıtýynsha,  keleshegi zor mamandarǵa qomaqty jáne uzaq merzimdik grant berýdi   oılas­ty­rý kerek. Ol úshin úzdik ınnova­torlardy anyqtap, Prezıdenttik absolıýttik ınnovatorlar klýbyn yntalandyrý jáne qoldap otyrý paryz. Ony qazir-aq jasaýǵa bo­lady. Árbir ulttyq kompanııada, kásiporyn, zaýytta   ǵylymı-zert­teý ınstıtýty bo­lýy kerek. Oǵan olar  qarjy bólýi tıis. Shetel  ınvestorlary keńesi jumys istep keledi. Tabıǵatty paıdalanýshylar men iri bıznes jáne ulttyq  kom­panııalardy ınnovasııany qar­jy­landyrýǵa tartý kerek. Ult­tyq kompanııalar   ózderiniń ın­no­vasııalyq damý josparlaryn jasap, Úkimetpen kelisýi qajet. Innovasııany damytý qazaq­stan­dyq qamtýdy ulǵaıtýǵa yqpal etýi tıis. Úkimet ınnovasııalyq qyzmettiń táýekeldik sıpatyn eskere otyryp, ońtaıly zańdyq uıymdastyrý úlgisin jasaǵany jón. Sondyqtan, ınnovasııalyq damýdyń uzaq merzimdi, maqsatty strategııasy kerek. Bul jerde múlt ketpeýge tıispiz. – Kózdegen maqsatqa jetý úshin, – dedi Elbasy, – áli talaı sharýa isteý qajet. Sebebi, bizdiń qazirgi ornymyz talaıdan ilgeri bolǵanmen, aldymyzda da úlgi tutyp, boı túzer qanshama el bar. Atqarýshy bılik ǵylym men ón­diristiń basyn bir qazanǵa syı­ǵyzyp, óz óndiristerimizdiń óz ǵy­lymymyzǵa beretin tapsyrysyn kóbeıtýge jumys istesin. Bul rette basymdyq berilýi qajet ın­novasııalyq baǵyttar naqty­lanýy tıis. Qazir álemde aqsha men ınvestısııaǵa talas ekinshi orynǵa syrǵydy. Tartys aqyl men bilim, tehnologııa úshin júrip jatyr. Jyl saıyn ǵylymı-ınjenerlik salada Qytaı 500 myń, Ońtústik Koreıa 200 myń maman daıarlap shyǵarady. Al bizde osy saladan shyǵatyn azdy-kópti túlekterimizdiń úshten biri ǵana sol mamandyqtar boıynsha ká­sip­ke bet burady. Sondyqtan, qa­zaqtyń kásibı mamandaryn ba­ryn­sha qoldaý kerek. Baıaǵy Sıngapýrde bolǵan «qasqa bastar» baǵdarlamasy sekildi sheteldiń bilikti ǵalymdary kelemin dese, olardy da meılinshe qoldaý kerek. Bul baǵytta qozǵalys bar, tek sol toqyrap qalmasyn. Elbasy Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrligine   ınno­va­sııany yntalandyrý men qol­daýdyń halyqaralyq tájirıbesin muqııat zertteýge tapsyrma berdi. Sondaı-aq, transulttyq korpo­ra­sııalardy shıkizattyq emes sek­torǵa  tartýdy ońtaılandyrý  jaıyn aıtty. Qazir álemde tirkelgen patentterdiń 80 paıyzy transulttyq korporasııalardyń úlesine tıedi. Joǵary ǵylymı tehnologııalardy qarjylandyrý­da da olardyń úlesi 80 paıyzdan asady. Sıngapýrda 7 myńnan astam transulttyq korporasııa ishki jalpy ónimniń 30 paıyzyn qamtamasyz etedi. Qazaqstanda olardyń úlesi joq. Qazaqstan álemdik rynokta óziniń laıyqty ornyn alýy qa­jet. Ony iske asyrý úshin Prezıdent 4 baǵyt usynyp otyr. Birinshiden, ǵylymı-zertteý bazalary men ınnovasııalardy basqarý júıesin modernızasııalaý. Ekinshi – jer qoınaýyn paıd­alanýshy iri bıznes pen ulttyq kompa­nııa­lardy ınnovasııalardy qarjy­lan­dyrýǵa tartý. Kelesi baǵyt – shaǵyn jáne orta bızneske ın­novasııalardy damytý úshin jaǵ­daı jasaý. Prezıdent tıisti or­gandarǵa osy máseleni de jiti tap­syrdy. Tórtinshi – «bolashaq­tyń ınnovasııalaryn» damytý. Endi joǵary tehno­lo­gııalardyń damýyna Nazarbaev Ýnıversıteti men Aqparattyq tehnologııalar parki de atsa­lyspaq. Keshe sondaı-aq, Nursultan Nazarbaev atalǵan mindetterdiń barlyǵy zaman talaby ekenin, olar­dy iske asyrýda bilikti ın­jenerlerdiń de mańyzy erekshe ekenin atap ótti. Endi úsh aıdyń ishinde Úkimet «Indýstrııalyq-ınnovasııalyq is-áreketti memlekettik qoldaý» týraly zań jobasyn daıyndaýy tıis. Prezıdent sondaı-aq óz isiniń maı­tal­mandaryna uzaq merzimdi granttar berýdi qarastyrý qa­jettigin aıtty. Jaqynda qolǵa alynǵan «100 ınnovasııa» sekildi «100 jańa daryn», ıakı «100 myqty ın­novator» degen granttar oı­lastyrylsa quba-qup. Elbasy tabıǵat baılyǵyn paı­dalanýshylardy, iri bıznes ókilderi men ulttyq kompanııa­lar­dy ınnovasııany qarjylan­dy­rýǵa jumyldyrý kerektigin talap etip otyr. Tipti, olardy zań­dyq turǵydan jalpy paıda­sy­nyń 1 paıyzyn ǵylymı-zertteý jumystaryna bólýge mindetteýge de bolady. Úshinshiden, shaǵyn jáne orta bızneste ınnova­sııa­nyń jappaı damýyna jaǵdaı jasaǵan jón. Bul saladaǵy álem­dik tájirıbe muqııat zerttelsin. Qazirgi tańda álemdik ınnova­sııa­nyń qaınar kózi – shıki­zattyq emes saladaǵy trans­ulttyq al­paýyt­tar. Álemdegi zamanaýı patent ataýlynyń jáne ǵylymı-zertteýlerge jumsala­tyn búkil qarjynyń 80 paıyzy osylardyń enshisinde. Sondyq­tan, olardy elge neǵurlym tartý kerek. – Men barlyq kezde bizge dál qazir ınjenerlik kadrlar daıar­laýǵa basa mán berý qajettigin aıtyp kelemin.  Bári ıýrısprýdensııa, bıznes, ekonomıkany oqý­ǵa den qoıady. Biz búgingi tań­da júrgizip jatqan Qazaqstandy ındýstrııalandyrýda ótken jyly 152 kásiporyndy iske qossaq, bıyl jańadan iske qosylatyn 190 kásiporynǵa da ınjener mamandar qajet. Nasıhat ta osy baǵytta júrýi tıis. Memleket qarajatynan bilim alyp jatqan adamdardy da sonda aparý kerek. Tipti álemniń eń úzdik ýnıversıtetterin támamda­ǵan bolashaq­tyq­tar da qajetke saı tańdap alynyp otyrǵan joq. Sonda biz olardy ne úshin oqyttyq? – dep saýal tastady Prezıdent. Qysqarta aıtqanda, ın­nova­sııanyń damýy kez kelgen eldiń bolashaǵy úshin asa mańyzdy bolyp tabylady.  Sondyqtan qa­zirgi zaman barlyq elderdi ınno­vasııalyq básekege túsýge shaqy­rady. Elbasynyń talap etip otyrǵany da osy. Innovasııalyq izdenisterdiń ıgiligin qarapaıym halyq óz tirshiliginen kórgende túsinse, el ekonomıkasy da osy baǵytpen tiktele túspek.   Damý­shy, sonymen qatar, ındýstrııal­y damyǵan memleketter de damý men ınnovasııany qoldaýdyń ult­tyq baǵdarlamalaryn iske qosýda. Elbasynyń tapsyrmasy boı­yn­sha ótken jyly Údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý­dyń 5 jyldyq memlekettik baǵ­darlamasy (ÚIIDB)  iske asa bas­tady. Baǵdarlama aıasynda 2015 jylǵa deıingi ınnova­sııa­lyq saıasat boıynsha aýqymdy deńgeıde ónerkásipti jańǵyrtý men ózindik tehnologııany damytýǵa birtindep ótý kózdelgen bolatyn.  Jaq­sy maqsat ta – jarym yrys. Osylaısha Qazaqstanda 2015 jylǵa qaraı eńbek ónimdiligi 1,5 esege, 2020 jylǵa qaraı 2010 jylǵy deńgeıden 5 esege artpaq. Al 2020 jylǵa qaraı Nazarbaev Ýnıversıtetiniń negizinde ózindik ǵylymı mekteptiń ósip shyǵýy úshin negiz qalanatyn bolady. 2015 jylǵa qaraı Básekege qabilettiliktiń jahandyq reıtınginde Qazaqstan ınnovasııa kór­set­kishi boıynsha 101 orynnan 65 orynǵa kóteriletin bolsa, 2020 jylǵa qaraı 50 orynda bolady dep kútilýde. Jáne 2015 jylǵa qa­raı ınnovasııalyq kásiporyn­dar sany 10 paıyzǵa, 2020 jylǵa qaraı 20 paıyzǵa jetetini kóz­delgen. Tizbektelgen mundaı keýdesi maqsattarǵa Elbasynyń keshegi talaptaryn, qatań eskertpeleri men usynystaryn tolyqtaı jú­ze­ge asyrǵanda ǵana qol jetkizýge bolatynyn ǵylymı qaýymdastyq tereń túsinedi. Qoryta kelgende, bul forým Qazaqstannyń ınnovasııalyq ór­leýdiń naqty áreketter kezeńine ótýge daıyn ekendigin ańǵartyp ótkenin aıtýǵa tıispiz. Aınash ESALI. Almaty. ----------------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.