Salmaǵy aýyr sala boıynsha atqarylǵan jumystar men bolashaq josparlar jaıy saralandy

Keshe Parlament Májilisindegi Úkimet saǵatynda Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed Qazaqstandaǵy mádenıet salasynyń damýy jaıly jan-jaqty baıandap, atqarylǵan jumystar men bolashaqqa josparlanǵan mindetter shoǵyryn tizbektep ótti. Eń aldymen, ult mádenıetiniń búgingi jaı-kúıine arnalǵan Úki­met saǵatyn uıymdastyryp otyr­ǵan Parlament Májilisine zor alǵysymdy bildiremin, dep sóz bastaǵan Muhtar Abraruly Memleket basshysynyń, Úkimet pen Parlament depýtattarynyń erekshe yqylasynyń arqasynda máde­nıet salasy úshin 2010 jyl asa nátıjeli bolǵandyǵyn atap ótti. Mádenıet salasynyń búgingi kúnge deıingi qol jetkizilgen naq­ty nátıjeleri men jetistikterin, damý kórsetkishterin áńgime ózegine aınaldyrǵan mınıstr birinshi kezekte Elbasynyń tap­syr­masymen qabyldanǵan «Má­de­nı mura» strategııalyq joba­syna toqtaldy. Bul rette atap óterligi, joba iske asyrylyp kele jatqan jeti jyl ishinde 40 arheologııalyq jáne 26 ǵylymı-qoldanbaly zertteýler júr­gizi­lipti. Olardyń barlyǵy ǵylymǵa myńdaǵan artyq artefakttar bergen. Máselen, Qytaı, Mońǵolııa, Reseı, Egıpet, Túrkııa, Japonııa, AQSh jáne Batys Eýropa elderine jasalǵan ǵylymı-izdestirý ekspedısııalarynyń nátıjesinde elimizge 5 myńnan astam tarıh, etnografııa, ónerge qatysty qun­dy muraǵat qujattary qaı­ta­ryl­ǵan eken. Bul ult tarıhyndaǵy «aqtańdaqtardyń» ornyn tol­tyrý isine asa zor serpin berdi, dedi bul týrasynda mınıstr. Budan keıingi kezekte áńgime aýany mádenı keńistikte aıtar­lyq­taı oryn alatyn tarıhı es­kertkishterdiń jaı-kúıine bu­ryl­dy. Mınıstrdiń sózine súıensek, «Qazqaıtajańǵyrý» RMK kúshi­men tarıhymyz ben máde­nıe­ti­mizge asa mańyzdy 73 eskertkish qaıta qalpyna keltirilgen. Onyń ishinde Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men Tamǵaly ar­heologııalyq kesheni IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik mádenı mura tizimine engizilgenin aıta ketkenimiz jón. Buǵan qosa, 2010 jylǵy restavrasııalyq jumystardyń ná­­tıjesinde sheteldegi 2 ny­sanǵa, respýblıkamyzdyń 12 oblysyn­da ornalasqan 19 eskertkishke, Da­maskidegi Áz-Zahır Beıbarys sultan kesenesine de aýqymdy qaıta qalpyna keltirý jumys­tary júrgizilipti. Mádenıet ve­domstvosy basshysy óziniń só­zinde tarıhı mańyzy bar basqa da eskertkishterge qatysty basy qaı­yrylǵan jumystardyń shoǵy­ryn aıtyp qana qoımaı, bola­shaqqa josparlanǵan mindetterdi baıandap berdi. О́ziniń baıandamasy bary­syn­da Mádenıet mınıstri eldegi má­de­nı muralarymyzdyń ınfraqu­ry­lymy keńeıip jatqanyn atap ótti. Máselen, sońǵy 3 jyldyń ishinde eki memlekettik murajaı – Almaty oblysynda «Esik» jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynda «Be­rel» qoryqtary qurylsa, Astanada TMD keńistiginde balama­sy joq klassıkalyq opera jáne balet teatrynyń, Ulttyq mura­jaı­dyń qurylys jumystary júrip jatyr. Mádenı muralardy túgendeý baǵytynda jáne osy tóńirektegi  baǵdarlamany iske asyrý jyldary Qazaqstannyń ta­rıhyna, arheologııasy men má­denıetine qatysty 1 mıllıonnan astam tırajben 442 atalymdy kitaptar jaryq kórgeni de tilge tıek etildi. Otyrys barysynda «Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asy­rý baǵytyndaǵy «Qazaq­fılm­niń» róli de aıryqsha ataldy. Máselen, «Mádenı murany» iske asyrý jyldarynda qalpyna keltirilgen tarıh jáne mádenıet eskertkishteri týraly 10 fılmniń túsirilimi aıaqtalsa, «Ulttyq mu­ra» derekti fılmder sıkly boı­ynsha arnaıy fılmder shyǵa­ryl­ǵan. Al jalpy, joba aıasynda 20 fılm jasalǵan eken. Mádenıet mınıstri Májilis depýtattaryn qazaqtyń dástúrli mýzykasy men mádenıetiniń úlgi­le­rin júıeleý jáne olardy ha­lyq pen bolashaq ıgiligine aı­nal­dyrýǵa qatysty aýqymdy ju­mys­tar júrgizilip jatqanynan da habardar etti. Muhtar Abraruly sáti kelgende Parlament depýtattaryna «Qazaqfılmge» qatysty aıtqan syndary úshin de alǵysyn bildire kele, bul synnan tıisinshe qo­rytyndy shyǵarylyp qana qoı­maı, búginde ulttyq kınonyń jańa sapalyq deńgeıge kóteril­ge­nin de tilge tıek etti. Muhtar Qul-Muhammed, so­ny­men qatar, teatr ónerin damytý, otandyq mádenıetti shetelderde tanytý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystar barysyna da toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha, eger, el táýelsizdigine deıin álem­dik opera klassıkasy negizinen orys tilinde oryndalsa, qazir olar túpnusqa tilinde qoı­ylyp keledi. Sóz oraıynda mınıstr sońǵy ýaqytta depýtat­tardyń arasynda, opera men balet ónerin baǵalaýshylardyń qatary óse túskenin alǵa tar­typ, depýtattyq korpýsqa otan­dyq opera men baletti qoldap jat­qandary úshin alǵysyn jetkizdi. Mádenıet mınıstriniń baıan­da­masyndaǵy endi bir súbeli má­sele – til saıasaty salasyndaǵy basy qaıyrylǵan jumystar bol­dy. Bul rette M.Qul-Muhammed 2010 jyldyń basty qorytyn­dysy – 2001-2010 jyldarǵa ar­nalǵan Tilderdi damytý men qol­danýdyń memlekettik baǵdarla­ma­syn iske asyrýdy aıaqtaý men kelesi onjyldyqqa jańa baǵdar­lama ázirleý máselesin jan-jaq­ty saralap ótti. Baıandamasynyń qorytyndy­syn­da mınıstr Táýelsizdiktiń 20 jyldyq mereıtoıyna baılanys­ty Memleket basshysynyń Jar­ly­ǵymen tarıhı datany atap ótý­diń tujyrymdamasy men jos­pary, sondaı-aq, mereıtoılyq medal týraly Jarlyǵy ázirle­nip, bekitilgenin aıtty. Mınıstrdiń baıandamasynan keıin Májilis depýtattary máde­nıet salasynyń jumystaryn oń baǵalap, ózderin  qyzyqtyrǵan saý­aldaryn qoıdy. Depýtat­tar­dy, ásirese, eldegi til saıasaty,  onomastıkalyq jaǵdaı tol­ǵan­dyratyndaı kórindi. Máselen, Májilis depýtaty Rozaqul Hal­muradov mınıstrge elimizdiń má­denıet salasynyń damýy týraly jan-jaqty aqparat bergeni úshin alǵysyn bildire kele, tilderdi  damytý men qolǵa alýdyń 2011 – 2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń basty maqsatyn qazaq tiliniń memlekettik til mártebesine tolyq ıe bo­lýyna, memlekettik tildi Qazaq­standaǵy etnosaralyq til bolý dárejesine qol jetkizý dep belgilegenimiz durys bolady degen oıyn jetkizdi. Sondaı-aq, ol qazaq tiliniń qoldanysynda bar barlyq termınder qamtylǵan termınologııalyq sózdiktiń jaı-kúıi tóńireginde saýal qoıdy.  Alǵashqy suraqqa jaýap bergen mınıstr baǵdarlamanyń depý­tat­tyq korpýstyń qatysýymen jan-jaqty talqylanyp jasalǵanyn, sebebi ol tarazy basyn teń us­taǵan, Qazaqstannyń basym kóp­shi­ligi qoldaıtyn baǵdarlama ekenin atap ótti. Al ekinshi saýalǵa jaýap bergen mınıstr jalpy alǵanda óziniń termınderdi kelsin-kelmesin qazaqshalaı berýge qarsy ekenin, ıaǵnı  aýdarma máselesine tereń mán berý qa­jet­tigin jetkizdi.  Osylaı deı kele, M.Qul-Muhammed mınıstrliktiń qolǵa alýymen 2013 jylǵa deıin qazaq termınderiniń 30 tom­dy­ǵyn shyǵarý kózdelip otyrǵanyn aıtty. Al Májilis depýtaty Zeınolla Alshymbaev: «Biz búgin máde­nıet salasyna óziniń jan-jú­re­gimen, ynta-jigerimen berilgen bas­shysynyń baıandamasyn tyńdaı otyryp, berilgen jaýap­tarǵa kóńilimiz toldy. Sondyq­tan, júıeli júrgizip otyrǵan jumysyńyzǵa sáttilik tileımiz», – dedi. Solaı deı kele, ol respýblıka kólemindegi tarıhı jáne mádenı mańyzy bar, búginde IýNESKO-nyń mádenı mura tizimine engizilgen eskertkishterdiń júıelenýi men jaı-kúıine qa­tysty óz oıyn bildirdi. Depýtattardy tolǵandyrǵan suraqtardyń árqaısysyna mu­qııat jaýap bergen mınıstr: «Sizderdiń budan ary da qoldaý kórsetýlerińizdiń arqasynda mádenıet salasynyń belsendi damıtynyna senimim mol», dep sózin túıindedi. Láıla EDILQYZY.