Keden qaıtip kógermek?..

Ataqty «Qorǵas» jáne «Qal­jat» kedendik beketterinde uzaq ýaqyt boıy taýarlardy kontra­ban­da­lyq jol arqyly ótkizýmen aına­lys­qan uıymdasqan taǵy bir qyl­mystyq top músheleriniń ásh­kere bolǵanyna kóp ýaqyt óte qoı­ǵan joq. Taǵy bir deıtinimiz, kedendegi mundaı jaǵdaı birinshi ret oryn alyp otyrmaǵany belgili. Já­ne al­da­ǵy ýaqytta da onyń ta­ǵy da qaı­ta­lanbasyna eshkim kepildik bere al­maıtyny anyq. Al olarǵa qyl­mys­tyq qamqorlyq jasap kelgen Almaty oblysy bo­ıynsha Kedendik baqylaý depar­tamentiniń bu­rynǵy bastyǵynyń ustalýy já­ne taǵy bir­qatar bedeldi degen qu­qyq qor­ǵaý salasy qyz­metker­leri­niń qyl­mys­tyq top­qa qoldasyp qolǵa túsýi, ózge de qyl­mystyq top jetekshi­le­ri­niń taby­lýy kóptegen suraq­tar­dyń týyn­daýyna ákeldi. Osyǵan baılanysty búgingi kúni QM Kedendik baqylaý komıteti tór­aǵasy qyzmetten ketti, onyń eki orynbasary jáne bir­qatar bas­qarma basshylary óz erkimen qyz­metinen bosaǵan. Olar­dyń kiná­si bolmasa nege jumys­ta­ryn ja­l­ǵas­tyra bermeıdi? Qyp-qyzyl aqsha­nyń ishinde qaltany ábden qalyn­dat­qansha jú­rip, so­syn ásh­kere bol­­ǵanda óz er­kiń­men tynysh qana kete alsań qan­daı jaqsy? Jem­qorlardyń qa­shan ju­lyny úziledi? Alaıda, búgin­de bul suraq­tarǵa qa­naǵattanarlyq jaýap tabý múmkin emes. Máselen, keshe QM Kedendik ba­­qylaý komı­tetiniń baspa­sóz más­lı­­haty ótip, onda osy kó­keıtesti suraqtar kóte­ril­di. Biraq, joǵa­ry­da aıt­qa­ny­myz­daı, mar­dym­­dy jaýap joq. Árıne, kedende atqarylyp jat­qan ońdy ister de az emes. Biz mun­daı keleńsizdiktermen osy ortalyq apparat kúshimen kúresip jatyr­myz, deıdi Kedendik baqylaý komı­teti­niń ókil­deri. Bul kúreste túrli amal­dar­dy, onyń ishinde ádiste­me­lik baǵyt­tar­dy da ustanýdamyz. Keden ju­my­synda Qytaı baǵyty qa­shan­da ózekti másele bolyp kele jat­qany jasy­ryn emes. O jaqtan óte kóp taýar túri jetkiziledi. Eger olardyń bárin katalog boıynsha ólshep, deklarasııadan tizip ótkizý qajet bolsa ol ońaı sharýa emes ekeni túsi­nik­ti. Biz kezinde mundaı jaǵdaıdy ushaq arqyly jet­kizi­letin júkterdi resimdeýden ótkizý ba­rysynda jatpaı-talmaı ju­mys istep bastan keshirgenbiz. Endi jo­ǵa­ry­daǵydaı ke­leń­siz jaǵdaı qaı­ta­lanbas úshin elektron­dy deklarasııalaý ádisin, ıaǵnı, adam­nyń qaty­syn­syz taýar­lar­dy resimdeý ama­lyn tańdap otyr­myz deıdi. Bul dege­ni­ńiz kez kelgen adam óziniń taýaryn ın­ternet ar­qyly deklarasııalaı ala­dy. Al keden ınspek­tory­nyń bul taýar­dy tek deklarasııa arqyly ót­kizý­ge, ıaǵnı tólemdi qa­byldaýǵa ǵana múmkindigi bola­dy. Bul amaldy qazir biz qolǵa al­dyq deıdi, kedenshiler. Olardyń aıtýynsha, kedendik re­simdeýdi jedeldetý jáne jem­qor­­lyq­ty boldyrmaýdyń negizgi shart­tary­nyń biri bıznes-amal­dar­dy av­to­mat­tan­dyrý jáne elektron­dy dek­lara­sı­ıa­laýǵa kóshý. Osy maq­satta Ko­mı­tette «bir tereze» aqpa­rat­tyq jú­ıe­sin endirý jumysy bastalǵan. Mun­daı júıelerdi qurý­dyń ózge el­der­degi tájirıbesi bul jobany jú­ze­ge asyrýǵa jyldar jumsala­ty­nyn kór­se­tip otyr, sebebi basqa mınıstrlikter men vedomstvolarmen ózara aq­pa­rattar júıesin jáne is-áreketti biriktirý talap etiletin kórinedi. Bul baǵyt­taǵy jumys Qa­zaqstan Res­pýb­­lı­­kasy Úkimetiniń baqylaýynda, ol úshin Premer-Mı­nıstrdiń bas­shy­­ly­ǵymen ve­domstvo­aralyq komıssııa qurylǵan. Ústimizdegi jyldyń sońyna deıin Komıtet eksporttyq baj alýǵa jat­paı­tyn taýarlar eksportyn elek­tron­dy deklarasııalaýdyń pı­lot­tyq jo­ba­syn endirýdi josparlap otyr. Eger bul júzege assa, onda deklara­sııany usynýdy, keden tó­lem­derin tóleýdi jáne basqa da kedendik resimdeýge qajetti qujat­tar­dy usyný­dy ınternet arqyly jú­zege asyryp, Qorǵas­taǵy júkter­diń deklarasııa­lanýyn ashyq baqylaýǵa múmkindik beredi. Osy taqyryptyń qozǵalýyna oraı, Qorǵas ótkizý beketinde júk­ter­­diń jınalyp qalýy qytaı ja­ǵynda oryn alyp otyrǵanyn aıtý kerek, deıdi Kedendik baqylaý ko­mıtetiniń resmı ókili E.Baıtanaev. Munyń sebebi, atalǵan júkter Qy­taıda jalǵan qu­jattar negizinde resimdelgen, onda­ǵy málimetter naqty derekterden al­shaq jatyr, son­dyq­tan da ótkizýshi­ler­diń keden or­ga­nyna usynýǵa ba­ty­ly barmaı otyr. Talapqa saı resimdelgen taýarlar, qazirgi kezde, esh kedergisiz kedendik resimeýden ótkizilip jatsa kerek. Ústimizdegi jyldyń 5 aıynda Qy­taı Halyq Respýblıkasynan áke­lin­gen taýarlardan túsken keden tó­lem­deri men salyqtaryna júr­gi­zil­gen salystyrmaly taldaý 1 av­to­­kó­lik­ten óndirilgen qarjy mól­sheri­niń óskendigin baıqatty. Elimizde 2011 jyly 1 avtokólikten ón­dirilgen ortasha aqsha 1372,4 myń teńgege teń bol­dy, bul 2010 jyl­dyń kór­set­ki­shinen 37 paıyzǵa ar­tyq, deıdi E.Baı­tanaev. Jalpy qa­zir­gi tańda Qar­jy mınıstrliginiń Kedendik baqylaý komıteti Qytaı­dan ákelinetin taýar­dyń 1 avto­kó­liginen alynatyn keden tólemderi boıynsha monıtorıngti jáne tal­daý­dy kúndelikti júrgizip otyrǵan kórinedi. Al 2011 jyldyń qańtar-mamyrynda keden organdary bıýdjetke 455155 mıllıon teńgeniń keden tólemderi men salyq­tary­nyń túsýin qamtamasyz etken. So­nyń nátıjesinde Kedendik baqylaý komıteti 398 302 mıllıon teńge kó­le­min­degi boljamdyq tapsyrmany 114,3 pa­ıyzǵa oryndaǵan. Sonda ótken jyl­­dyń osy kezeńimen sa­lys­­tyr­ǵan­da keden tólemderi men salyq­tary 214 975 mıllıon teńgege nemese 89,5 paıyzǵa artyq túsi­ril­gen. 2011 jyldyń qańtar-ma­my­ryn­da res­pýb­lı­ka bıýdjetindegi salyq túsiminiń 35,0 paıyzyn, Memlekettik bıýdjettegi Ulttyq qor túsim­derin eskergende 15 paıyzyn keden tólem­deri qurap otyrǵan bolyp shyǵady. Keden odaǵy – ekonomıkalyq bi­ri­­gýdiń odaqqa múshe memleketter ara­syndaǵy ózara saýdaǵa qoıyla­tyn shekteýler men tyıymdardy, keden bajdaryn boldyrmaıtyn ny­san. Keden odaǵynyń basym­dy­lyǵy or­taq rynokpen baılanysty, ıaǵnı Keden odaǵynyń biryńǵaı aý­maǵyn qurý jolymen taýar­lardyń ishki shekara arqyly erkin aına­lysy, baqy­laýdyń syrtqy shekaradan ishki she­ka­raǵa aýysýy bolyp tabylady. 2011 jyl­dyń 1 shildesinen bastap ish­­ki she­kara­lardaǵy baqylaýdyń aly­nýy Keden odaǵy komıssııasy josparynyń 2009 jy­ly 21 qazanda bekitilgen, ıaǵ­nı memlekettik baqy­laý­dyń kelisilgen túr­lerin Qazaq­stan-Reseı she­ka­ra­synan Keden oda­ǵynyń ishki she­ka­rasyna kóshirý bo­ıynsha júzege asy­­ry­lady, deıdi Ke­dendik baqy­laý ko­mıtetiniń resmı ókili. Ústimizdegi jyly Qazaqstan já­ne Belarýs Respýblıkalarynyń ke­den organdary taýarlar dek­la­ra­sııasy­nyń elektrondyq kó­shir­me­leri, kedendik kiris orderleri jáne aldyn ala sheshimder boıynsha derek qoryn elektrondy almasý ju­mysyn jal­ǵas­tyrýda. 16-18 maý­sym­da Almaty qalasynda Keden odaǵynyń keden qyz­metteri bas­shy­larynyń kezekti kezdesýi jospar­la­nyp otyr, onda keden qyzmet­teri­niń ózara aqparat al­masýyna, 2011 jyldyń 1 shildesinen bastap kedendik baqylaýdyń alynýy­na qatysty máseleler talqylan­baq­shy, bir­q­a­tar tehnıkalyq qujat­tar­ǵa qol qoıylady dep kútilýde. Qazaqstan Respýblıkasynyń oń­­tústik shekarasynda baqylaýdy kú­she­ıtý boıynsha sharalardyń sheń­berin­de ótken jyly Qazaqstan tara­py­nan ınfraqurylym­dary­nyń deń­geıi jáne jabdyqtalýy tómen 13 ótkizý beketi qysqar­tyl­dy. Búgingi kúnge ońtústik shekarada 25 ótkizý be­keti qalyp otyr. 2011 jyldyń aıa­ǵy­na qaraı Keden oda­ǵynyń qazaq­stan­dyq bóligin­degi ishki shekarasyna kiretin ótkizý beketteri kedendik ba­qy­laýdyń zamanaýı, joǵary tehno­lo­gııalyq qu­ryl­ǵylarymen toly­ǵy­men jab­dyq­talatyn bolady. Qazirgi kezde ońtústik shekarada 7 keden beketi men ótkizý be­ket­­teri­niń qurylysy jáne qaıta jóndelýi júrip jatyr, olardyń jobasynda kedendik baqylaýdan basqa sanıtar­lyq, fıtosanı­tar­lyq, veterınar­lyq jáne kóliktik baqylaýdy júze­ge asyrýǵa qajet­tilikter eskerilgen. Bul atalǵan baqylaýlardy Keden odaǵynyń kedendik shekara­syn­da júrgizý quzy­rettiligi keden or­gan­daryna berilgenin esterińizge sa­lamyz, deıdi keden ókilderi. Ońtústik shekaralardaǵy keden organdarynyń kadrlar quramyn kú­sheıtý úshin 2010 jyldyń 1 naý­ry­zy­na Qazaqstan-Reseı shekara­sy­nan Ke­den odaǵynyń qazaqstan­dyq bóli­gin­degi ishki keden shekara­syna jeke quramnan 133 qyzmetker aýys­ty­ryl­­ǵan. Ústimizdegi jyl­dyń 1 shil­desine deıin ońtústik she­ka­ra­larǵa 500 qyz­metkerdi jiberý jos­par­la­nyp otyr­ǵan kórinedi. Sol­tús­tik shekaradan ońtústik ólke­ler­ge aýys­tyrylǵan keden organ­dary­nyń qyz­met­kerlerine 2010 jyly Qorǵas­ta 18 páterlik tur­ǵyn úı sa­ly­nyp, paı­dalanýǵa berildi. Bıyl­ǵy jylǵa qyzmettik maq­sat­taǵy 478 páter sa­lyný jos­par­lan­ǵan. Osyn­daı atqa­rylyp jatqan ju­mystar arqyly keden organ­daryn­daǵy jem­qorlyq­tyń saıabyrsıtynyna úmittenemiz. Alaıda, «altyn kórse pe­rishte joldan taıa­dy» degendeı, jem­qorlyqty joıý­dyń jańa tetigi jasalmasa baıa­ǵy jartas sol jartas bolyp qala ber­mek. Keden sosyn qaıdan kógersin?.. Aleksandr TASBOLATOV.