«Qabikenniń qarshadaı uly bes jasynda shahmat úırenip, alty jasynda aǵasyn, jeti jasynda ákesin, segiz jasynda matematık ustazdaryn utyp ketipti. О́zi shıraq eken», – degen sózderdi biz bala kezimizde jıi estıtin edik. Bólimshe mektebinen aýyl mektebine aýysqanda, oqýshylardyń aýdandyq pıonerler sletinde «Qabikenniń uly kandıdat shahmatshylardy utyp ketipti» – degendi de estidik.
О́zimizben synyby qatarlas bul qaıdan shyqqan bala dep júrgende, aýdandyq spartakıadaǵa barǵan kezde qoldy-aıaqqa turmaıtyn shıraq, bárin ózimsinip júrgen bir balamen tanystym. Álgi bala sózge aǵyp tur, bilmeıtini joq, esepti de aýyzsha shyǵarady eken. Mine, qyzyq, spartakıadanyń qorytyndysy shyqqanda «álgi shıraq sary» shahmattan, doıbydan aýdan jeńimpazy bolyp shyǵa kelmesi bar ma. Sóıtsem, álgi Asqarym degdarlardyń aýyzynan túspeıtin, ákesin alty jasta jeńip ketken «Qabikenniń oqymystysy» bolyp shyqty.
Sodan bastap Asqarmen aradaǵy jipsiz kóńil dostyǵy bastaldy. Synypta qalaı tynysh otyratynyn bilmeımin, arada qyryq jyldan astam ýaqyt ótse de, meniń kóz aldymda Asqardyń zyr júgirip, bir nárseni izdep, bir nárseni qyzyqtap, bilgenin ózgelermen bólisýge asyǵyp júretini qalyp qoıdy. «Formýlany jattap qaıtesiń. Myna esepti bylaı shyǵarsań da, sol nátıje shyǵady. Sonda oıyn sııaqty qyzyq kórinedi» deıtin. Onyń rasynda da bilmeıtini bolmaıtyn. «Semeıdiń shahmat mektebiniń balalaryn op-ońaı jeńýge bolady eken. Pálen degen sheberlikke kandıdatyn utyp kettim» – dep óz basyndaǵy jańalyǵyn aıta júrip, ózińdi baýyryna tartyp, aqylyn da aıtyp úlgeredi. Tek «bilgishsinbeıdi», nendeı jaıtty aıtsa da ánsheıin bir qyzyq kitaptyń mazmunyn aıtyp turǵandaı etip jetkizedi. Keıin bildim, tórt jasynda shahmat taqtasyn kórip, aǵasynyń oıynyn baqylap júrip, bul oıyndy úırenip alypty. Bir kúni aǵasy ermek úshin úıretpek bolǵanda, úndemeı otyryp ony jeńip ketipti. Qaıta oınaǵanda ázer teń túsipti. Sodan keıin Semeıden shahmattyń kitabyn aldyrtyp, óz betinshe orysshany ári shahmat taqtasyndaǵy júristi qosa úırenip, «Qabikenniń kishkentaı oqymystysy» atanypty.
Árıne, mundaı «ishten oqyp týǵan bala» mektepti altyn medalǵa bitirdi. Oqýǵa da tústi. Bir kezdesken tusta «Úsh ǵylymı jańalyq ashyp, avtorlyq kýálik aldym» – dedi ol. Shahmatty qoıypty, ǵylymı izdeniske bóget jasaıdy eken. Sol joly ol maǵan óziniń aspırantýradaǵy oqýyn jalǵastyrýǵa Germanııaǵa ketip bara jatqanyn aıtqan. Onda barǵanda qınalmaıtynyn, nemis tilin tııanaqty biletinin, al aǵylshynsha úırenip júrgenin aıtqan.
Osy arada birer jyl ótip, biz de baspasózge tóselip, eki jınaq shyǵaryp, Jazýshylar odaǵyna kóz tigip júrgende, sol kezdegi ǵylymı jýrnal «Bilim jáne eńbekke» baıaǵy Asqarym kirip kelsin. Shıraqtyǵyna batyldyq qosylypty, kóńili nyq. Munda tekke kelmeı, «doktor – ınjener» degen ǵylymı ataǵymen qosa, bir ǵylymı-kópshilik kitaptyń qoljazbasyn da ala kelipti. Jıyrma segiz jasar jigit úshin úlken bedel jáne Qazaqstanda ondaı ataq buryn eshkimde joq edi, sóıtip, qazaq ǵylymyna taǵy da bir «tuńǵysh» degen sóz qosyldy (Araǵa otyz eki jyl ótken soń baryp «doktor – peıdjı» degen sóz qoldanysqa resmı túrde ene bastady ǵoı). Onyń budan keıingi oqymystylyq joly men zertteýleri meniń tilim kelmeıtin termınderge toly boldy.
Qazaqta: «Shyn júırik órge shapsa órshelener», «Júırikke – shapqan da óner, jatqan da óner» degen qanatty tirkester bar. Sonyń qaısysyn oqymysty Asqar ónege tutty bilmeımin, álde, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary shet eldiń bilim salasynan habardar adam kerek boldy ma, qaıdam, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Bolashaq damý jáne bilim berýdiń jańa tehnologııalary, Bilim berýdi damytý strategııasy sııaqty basqarmalarynyń tizginin ustady. Mınıstrliktiń kollegııa múshesi bolǵan kúni men «Qabikenniń oqymysty ulynan» taǵy da kúder úze bastadym. О́ıtkeni, qyzmettiń tymaýy bir tıse ońaıshylyqpen kete qoımaıdy. Alaıda «oqymystym» kóp uzamaı «Qazaq ensıklopedııasynyń» bas redaktorynyń orynbasary bolyp shyǵa keldi. Bizge shet eldiń talabyna jaýap beretin derbes ensıklopedııalyq júıe kerek eken, is onymen de bitpeıtin bolyp shyqty. Endi eýropalyq standartqa saı oqýlyqtar shyǵaratyn baspanyń (Mektep, Raýan) jumysyn jolǵa qoıý kerek kórinedi. Iá, endi Bilim akademııasy arqyly oqýlyqtar júıesin biryńǵaı standartqa túsirý qajettigi týypty. Ony aıtasyz, Asqardyń otyz tomdyq jańa úlgidegi sózdik jasaýǵa qatysyp, Memlekettik syılyq alýy óz aldyna bir áńgime.
Ashyǵyn aıtqanda, men úshin osynyń bári «oqymysty» degen sózdiń orynyn toltyra almaıtyndaı kóringen. Asqar Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasyn qurǵanda, nesin jasyraıyn, bul jigittiń «oqymystylyǵynan» múldem kúder úzgendeı boldym. Baıaǵy bala kezdegi tapqyshbegim óz jolynan adasyp qaldy ma dep te kúdiktendim. Onyń ústine, ózim professor bolsam da, osy oqý metodıkasy degendi erikkenniń ermegi, jalqaýdyń jandármeni dep esepteıtinmin. Bilim salasy týraly batyl, oıly, taldamaly maqalalaryn unatyp oqysam da, erinbegen soń oıyn bildirgisi kelgen shyǵar dep joramaldaıtyn edim. Sodan HHI ǵasyr bastalǵan tusta qazaqtyń joǵary jáne orta bilim júıesi oqýlyqtan tunshyqty.
Ádistemesiz bilim qurǵyryń mıǵa sińbeıdi eken. Jazýshylyq tásilge súıenip qana dáris berýge bolmaıtynyna kózim jetti. Bir kezdeskende osyny syr ǵyp aıtyp em, ózime uzaq dáris oqydy. Kelesi joly taǵy da solaı. Úshinshi joly ushyrasqanda: «Sen jazýshysyń ǵoı. Meniń eńbegim kózińe túspegen eken. Bálkim, oqymaıtyn da shyǵarsyń. Sen baıaǵy «Qabikenniń ulyn» izdeısiń. Oqý júıesi jáne standart degen bilimniń kilti. Sen mynalardy bir qarap shyqshy», – dedi.
Sizge ótirik, ózime shyn, men úshin «Qabikenniń oqymysty uly» qubylyp túsken tuıǵyndaı bop, ózge bir qyrynan kórinip shyǵa keldi. Aqyldymsyp qaıteıin, sol eńbekterdiń atyn atasam da, astary túsinikti bolar deımin. «Oqýlyqtaný», «Salystyrmaly pedagogıka», «Salystyrmaly pedagogıka: ádisnamasy men ádistemesi», «Bilim jáne reforma», «Bilim – bolashaq negizi», «Pedagogıka jáne psıhologııa salalaryndaǵy dıssertasııalar», «Termınologııa – tildiń kúretamyry», «Oryssha – qazaqsha – aǵylshynsha polıtehnıkalyq sózdik» (1-2). Bizdiń shyryldap ári jarymaı júrgen oqýlyqtarymyzǵa qoıylatyn talaptar, júıeler, deńgeıler, bilim satylary Reseıde, Amerıkada, Kanadada, Fransııada, Germanııada, Ulybrıtanııada, Japonııada, Qytaıda qalaı reformalandy, damý baǵyttary qandaı, biz qaısysyn ustanýymyz kerek, ár satydaǵy bilim oryndaryna qandaı talaptar qoıylady, sonyń bári osy eńbekterde qamtylypty. Uzyn sózdiń qysqasy, sonaý jetpisinshi jyldan bastap shet eldiń bilim júıesindegi reformalardyń kýási bolǵan ǵalymnyń ǵylym men bilim salasyndaǵy tájirıbesi táýelsizdiktiń qıyn jyldary bizge demeý beripti. Bul ózi Qazaqstanda osy Asqar qalyptastyrǵan, áli de jetilý ústindegi, bizdiń bilim júıemizdiń keleshegin anyqtaıtyn ilim salasy eken.
Demek, ol shyn oqymysty dárejesine kóterilip, kemeldengen kemel oı ıesi deńgeıine jetipti. Baıaǵy men biletin «Qabikenniń oqymysty uly» endi, ondaǵan shet eldiń, ózimizdiń bilim ordalarynyń qurmetti professory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor Asqar Qabikenuly Qusaıynov. Osynyń ishinde professor degen ataǵy maǵan óte túsinikti ári ózine jarasyp turǵandaı. Aıtpaqshy, aıta keteıin, báıbishesi de ózine saı bapty bop kezikti. Dálıla da ǵylym kandıdaty. Uly Aqylbek, qyzdary Dınara men Zııa da mektepti altyn belgimen bitiripti. Joǵary oqý oryndaryn úzdik aıaqtap, sheteldik kompanııalarda qyzmet etedi eken. Anyqtamadaǵy kóp ataqtyń ishinen «8 memlekettik standarttyń avtory» degendi kózim shalyp qaldy. Bul – naǵyz zamanaýı eńbek. Bir memlekettiń bir ólsheminiń avtory bolyp ta máńgilik tarıhta qalýǵa bolady. Al, mynadaı nátıjege qol jetkizýiniń syry onyń qýaty býyrqanyp turatyn tegeýrindi oılaý júıesinde me dep oılaımyn.
Oılaımyn da, sonaý bir elýinshi jyldardyń aıaǵynda, alpysynshy jyldardyń basynda shahmattan ákesi men aǵasyn qatar utatyn jeti jasar uldyń polıgonnyń dúmpýimen jarysa jetip jatatyn «oqymystylyǵy» týraly ańyz shyndyqqa aınaldy – degen qorytyndyǵa keldim. Áıtse de, keı kezde aǵa Asqardan kóri, bala Asqardy saǵynyp ketemin. Bir jańalyq taýyp, sony jetkizýge asyǵyp, aq kóılegi deldeńdep júgirip kele jatqan beınesi áli de maǵan ystyq.
Tursyn JURTBAI, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.