Bas qala tóńiregi jasyl jelek jamylýda

Keshe Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev jyl saıynǵy qalyptasqan dástúr boıynsha Astananyń «jasyl beldeýin» quraıtyn orman alqabyn tikushaqpen aralap, qarap shyqty. Osydan on jyl buryn Sa­ry­arqanyń tósinde ornalasqan Astana mańy aǵashy men butasy, taly men teregi sırek kezdesetin jalańash dala bolatyn. Búginde sol dala múlde ózgeshe keıipke en­gen. Sebebi, jyl sanap qala­nyń aınalasy ajaryna ajar qo­satyn jasyl jelekpen kómke­ri­lip keledi. Máselen, búgingi tańda elordanyń kórkin kirgizgen ja­syl aımaqtyń jalpy aýdany 16 584 gektardy quraıdy. Onyń ishinde 11 502,2 gektar aýmaqty aýqymdy ormandy alqap alyp jatyr. Onda 9,6 mıllıon túp aǵash pen 1,9 mıllıon buta ósi­ril­gen. Jasyl jelekter arasy­nan qaraǵaı, súıeldi qaıyń, usaq japyraqty jáne jalpaq ja­py­raqty shegirshin, kóde, boz jıde, sary qaraqat, terek, aq kóriktal, bórijıdek sekildi aǵashtardy, ósimdikter men jıdekterdi jıi kezdestirýge bolady. Bas qalanyń jasyl aımaǵyn qalyptastyrý Elbasynyń tap­syr­masy boıynsha 2009 jyldan bastalǵan-tuǵyn. Sol ýaqyttan beri elordanyń jasyl beldeýin, ondaǵy jasyl jelekterdi kútimge alý, ormandy alqapty órtten qor­ǵaý, zııankestermen kúres ju­mystarymen «Astana ormany» memlekettik kommýnaldyq kásip­orny aınalysyp keledi. Aǵymdaǵy jyly bul kásip­oryn buǵan deıin egilip, otyr­ǵy­zylǵan jasyl jelekterdi, ońtús­tik-batys bólikte jáne Taldykól toǵanynda 4500 gektar aýdanǵa jaıylatyn orman alqaptaryn qaıta jańǵyrtý jobalaryn júze­ge asyrýǵa jáne   jasyl jelekterdi túgendeýge kirisip ketti. Alaıda, orman alqabyna qa­tysty jumystar tek bularmen tú­gesilmeıdi. Alda budan da bas­qa joba-josparlar, is-sharalar óz kezegin kútip tur. Máselen, 2013 – 2022 jyldar aralyǵynda 6042 gektarǵa jýyq jaramdy or­man aýmaǵynda tórt jobalaý-tekserý jáne zertteý jumystaryn júrgizý kózdelip otyr. Onyń 4317 gektaryna 6 243 405 ekpe kóshet otyrǵyzylsa, al 1725 gektar jerge shóp egilmek.  Atal­ǵan jobany júzege asyrýdyń máni – jasyl beldeýdi orman al­qaptaryna aınaldyrý, uzaq jyl jasaıtyn, qylqandy, jemisti tu­qymdardan turatyn, sanıtarlyq-gıgıenalyq jáne estetıkalyq qa­sıet­terimen erekshelenetin tu­raq­ty orman alqabyn qalyptas­tyrý, sondaı-aq, orman aýmaq­taryn tıimdi paıdalaný. Bul jumystardyń basy-qa­syn­da júrgen «Astana ormany» MKK 2010 jyldan beri kóshet tuqymdaryn irikteý, entomo­fag­terdi, ıaǵnı jasyl jelekke zııan keltirmeıtin jándikterdi kóbeıtý maqsatynda kópjyldyq ekpe shóp­ter egý, haıýanattar álemin da­mytý úshin qustar men janýar­lardy ósi­rý boıynsha ǵylymı-tájirıbelik sharalar júrgizip keledi. Bul maq­satta qus ustaıtyn arnaıy torlar ornatylyp, 105 qyrǵaýyl satyp alynypty. Mamandardyń sózine qaraǵanda, búginde qyr­ǵaýyl­dar belsendi kóbeıý ústinde. Bıylǵy jyldyń kókteminde keıbir qylqan japyraqty ósim­dikterdiń buryn osy aımaqta ósi­ril­megen túrleri Astana qala­synyń jasyl beldeýine kóshi­ril­gen. Máselen, 60 gektar aýmaqty alyp jatqan aımaqqa qaraǵaı­dyń, balqaraǵaıdyń, samyr­syn­nyń, shyrshanyń jas kóshetteri otyrǵyzylǵan. Olar Qazan qala­syndaǵy orman tálimbaǵynan ar­naıy jetkizilipti. Orman alqabyn aralap shyq­qan Elbasy Nursultan Nazarbaev BAQ ókilderine bergen suhba­tyn­da Astananyń tóńiregindegi ja­syl jelekti jańa ormandy kórý ar­qyly búgingi kún­ge deıin basy qaıyrylǵan ju­mystardyń nátı­jesine qanyq­­qanyn jetkizdi. 1997 jyldan bastap Astana tóńire­gindegi 55 myń gektar jerge or­man egildi. Olar­dyń 16,5 myńǵa jýyq gektaryna 12 mıllıonǵa tarta aǵash, tal-shi­lik pen buta otyrǵyzylǵan. Bu­lardyń bar­lyǵy qalanyń aýma­ǵyn tabıǵı ekologııalyq júıege aınaldyrýǵa sep bolýda. Kezinde egilgen jas kóshetterdiń basym kópshiligi búginde jaıqalyp ósip tur. Biz osy arqyly ózimizdiń elimizdi jasyl jelekpen kómkerip, jasyl aımaqqa aınaldyryp kelemiz. Qalanyń tóńiregin­de mundaı or­man buryn-sońdy bol­maǵan. 2000 jyldan bastap egilgen aǵashtar 10 jyldyń ishinde ájeptáýir ósipti. Arasynda jı­dekti aǵash­tar, sańyraý­qulaq­tar da bar. Demek, biz ormannyń florasyn qalyptastyrdyq, endi osy or­mannyń ishine faýnany, ıaǵnı ekojúıeni  ornyqtyrýymyz kerek. Ol úshin orman alqabyna qyrǵaýyl qusy men elik, qoıan, túlki sekildi ańdar jiberilip ja­tyr. Sebebi, bul jer tek saıaly aǵashtarǵa ǵana emes, ań-qus­tardyń túrlerine de baı bolýy ke­rek. Bul jerge Astana halqy­nyń kelip, demalýyna jaǵdaı ja­salǵan. Búginde bizdiń qala­myz­dyń ózi ǵana ádemi emes, onyń tó­ńireginde de eshqashan bolmaǵan ormandy alqap ósip keledi. Bul – bolashaqqa, Qazaqstannyń bola­sha­ǵyna degen, jastarymyzǵa degen qazirgi urpaqtyń syılyǵy. Aýamyz taza, tóńiregimiz jasyl jelekke aınalsyn degen maq­sat­pen halyqqa jasap jatqan úlken jumysymyz. Bul rette orman­shy­lardyń, Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi qyzmetkerleriniń ju­mystary eren, dedi Elbasy. Sondaı-aq, Nursultan Nazarbaev eldi kógaldandyrý baǵytyn­daǵy «Jasyl aımaq» baǵdar­la­masy sheńberinde jalpy Qazaq­stan­nyń jer-jerinde jasyl je­lektiń kóbeıip kele jatqanyn atap ótti. Álemdegi qaı el mun­daı jumystardy qolǵa alyp otyr. Bul memleketimiz ben hal­qy­myzdyń ekologııalyq qaýip­siz­dikti saqtaý baǵytyndaǵy álemdik júıege qosqan úlesi, dedi bul týrasynda Memleket basshysy. Bir aıta keterligi, jasyl aı­maqtaǵy landshafttyq kórinistiń tartymdylyǵyn arttyrý úshin Astana qalasynyń jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasy kók jelekti orman aýmaǵynyń halyqtyń demalysy men tynyǵýyna qolaıly bolýyn qamtamasyz etýge bar kúsh-ji­ger­lerin salýda eken. Osy oraıda, búgingi kúnge deıin 50 avto­kó­likke arnalǵan turaq ornatylyp, uzaqtyǵy 2 shaqyrym bolatyn velosıped joly salynypty. Árıne, Arqa óńiriniń tabıǵı ereksheligin, aýa raıynyń qubyl­malylyǵyn eskersek, sortań ja­zyqty nýly ormanǵa aınaldyrý ońaı sharýa emes. Buǵan, eń al­dy­men, Elbasy senim artqan sala mamandarynyń biliktiligi men tájirıbesi aýadaı qajet. Al Astana mańyn jasyl jelekpen kóm­kergen orman alqaby kóp tara­pynan baǵalanbaı qoımasy anyq. Láıla EDILQYZY. ----------------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.