Álem nazary taǵy Qazaqstanǵa aýady

Qazaqstan Respýblıkasynyń Islam Konferensııasy Uıymy janyndaǵy Turaqty ókili B.BATYRShAEVPEN áńgime – Baqyt Danabekuly, birer aptadan soń Astanada Qazaq­stan Respýblıkasynyń tóraǵa­lyq etýimen Islam Konferen­sııasy Uıymyna múshe memleketter Syrtqy ister mı­nıs­tr­leriniń 38-shi keńesi ótedi. Bul iri halyqaralyq jıynmen Qa­zaq­stannyń Islam Konferen­sııa­sy Uıymyndaǵy tóraǵa­ly­ǵy bastalmaq. Osyǵan daı­yndyq barysy qalaı? – Aldymen Islam Konfe­ren­sııasy Uıymy (IKU) jóninde derekter keltire ketsem deımin. Bul Uıym 1969 jyly quryldy. Quramyna Azııa, Latyn Ame­rı­ka­sy, Afrıka, Eýropada ornalas­qan 57 memleket kiretin Uıym qazirgi kezde BUU-dan keıingi álemdegi ekinshi úlken saıası birlestik retinde keńinen tanymal. Shtab-páteri Saýd Arabııasynyń Jıdda qalasynda ornalasqan. Uıymnyń basty ustanymdary BUU qyzmetiniń negizgi qaǵı­da­la­ry­men úılesedi. IKU dinı birlestik emes, ol – musylman el­de­riniń saıası-ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq múddelerin qor­ǵap, soǵan qyzmet etetin birden-bir keshendi halyqaralyq birlestik. Halyq­ara­lyq qatynastardaǵy yqpaly zor, álemdik saıası jáne ekono­mı­kalyq ómirdegi kóptegen mańyz­dy úderisterdiń basynda turǵan Islam Konferensııasy Uıymyna tóraǵalyq Qazaqstan úshin úlken jaýapkershilik pen mártebe dep aıtýǵa bolady. Uıymǵa basshy­lyq­tyń tizginin elimizge berýdi Qa­zaqstan men Prezıdent Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń bıik saıası bedelin, Elbasynyń belsendi jáne kó­re­gen dıplo­ma­tııasyn moıyndaý­dyń naqty kórinisi dep aıtqym keledi. – Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Islam Konferensııasy Uıymy janyndaǵy Turaqty ókildigi qashan ashyldy? – Elimizdiń IKU janyndaǵy Turaqty ókildigi 2010 jyldyń naýryzynda Qazaqstannyń Uı­ym­ǵa tóraǵalyq etýge daıyndyq jasaý maqsatynda ashylǵan. Tu­raqty ókildiktiń dıplomatııalyq quramy jasaqtalyp, uıymdas­ty­rý­shylyq jumystar tolyq aıaq­taldy. Qazirgi kezde ókildik ózi­niń qyzmetin oıdaǵydaı atqaryp jatyr. Al ókildiktiń negizgi mindeti men maqsaty – Qazaqstan men  Uıymnyń arasyndaǵy jáne Qa­zaqstan men Uıymǵa múshe mem­leketter arasyndaǵy ynty­maq­tastyqty, ózara is-qımyldy jo­ǵary deńgeıde ustaý, Qazaq­stan­nyń Uıymdaǵy  múddelerin qorǵaý, sonymen birge tóraǵa­lyq­qa qatysty ázirlik jumystaryn júrgizý.  Muny asa aýqymdy ju­mys dep atasaq bolady. Sol sebepti  de Turaqty ókildikke úlken jaýapkershilik júktelip otyr. – Islam Konferensııasy Uı­ymyndaǵy tóraǵalyq etý Qazaqstanǵa ne bermek? – Joǵaryda aıtyp ketkendeı, Islam Konferensııasy Uıymy álemdegi eń iri saıası birles­tik­terdiń qataryna jatady. Iаǵnı, IKU-ǵa basshylyq arqyly elimiz halyqaralyq deńgeıde, musyl­man memleketteri baǵytynda jáne ulttyq dárejede kóptegen strategııalyq maqsattardy oryn­daýǵa múmkindik alady. Sondaı-aq Uıymǵa tóraǵalyq elimizdiń mereıin ósire túsýdiń, basqa eldermen yntymaqtastyqty jańa bıiktikterge kóterýdiń pármendi joly, al ulttyq dıplomatııamyz úshin taǵy da bir shyńdalý mektebi bolmaq. – «Elimizdiń mereıin ósirip, yn­tymaqtastyqty jańa bıikterge kóteredi» degendi tara­typ kóreıikshi... – Qazaqstannyń IKU-ǵa tór­aǵa­lyǵyn elimizdiń EQYU-ǵa tór­aǵalyq etken kezindegi kópjaq­ty halyqaralyq dıplomatııasynyń tabıǵı jalǵasy retinde baǵa­laýy­myz kerek. Sebebi,  ótken jyly Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵa bola otyryp, Eýrazııa baǵy­tyn­daǵy ózekti degen máselelermen turaqty aınalysty. Kelesi kezekte elimiz musylman álemindegi saıası-ekonomıkalyq úderisterdiń moderatory bolmaq. Osy jerde aıta keteıin, Islam álemindegi problemalardyń tabıǵaty men olardy sheshý joldarynyń ózin­dik erekshelikteri bar. Al «elimizdiń mereıin ósirip, yntymaqtastyqty jańa bıikterge kóteredi» degenge kelsek, jo­ǵa­ryda atap ótkendeı, taıaý kún­deri Astana IKU-ǵa qatysýshy 57 memlekettiń syrtqy ister mı­nıstrleriniń, sondaı-aq kóptegen halyqaralyq uıymdardyń bas­shy­larynyń qatysýymen iri jıyn ótkizgeli otyr. Bul EQYU sammıtinen keıingi ekinshi asa úlken halyqaralyq saıası is-shara bolmaq. Onyń ústine syrtqy ister mınıstrleriniń bul kezdesýi Qazaqstan Respýblıkasy Táýel­siz­diginiń 20 jyldyq mereı­toı­yna tuspa-tus kelip otyr. Elordada osyndaı halyqaralyq jıyn ótkizý arqyly biz musylman ále­mine elimizdiń saıası-ekono­mı­ka­lyq jetistikterin, mádenı-ǵyly­mı salalardaǵy múmkindikterin, qazaq halqynyń salt-dástúrlerin tanystyratyn bolamyz. Al yntymaqtastyqtyń jańa bıikterine kelsek, ıslam elderimen tıimdi qatynastardy nyǵaıtyp, dos­tyq yntymaqtastyqty damytý – Qazaqstan syrtqy saıasatyndaǵy negizgi baǵyttardyń biri. Qazaqstannyń IKU-ǵa múshe memlekettermen qatynasy búgin­gi kúnde joǵary dárejede damyp otyr. IKU múshelerimen baı­la­nystar barlyq salalardy qam­tı­dy – bul rette ortaq saıası múd­deler, saýda, ınvestısııa tartý, tarıhı jáne ǵylymı izdenisterdi júzege asyrý, bilim berý, ekolo­gııa­lyq máselelerde birlesip ju­mys isteýdi aıtý qajet. Musyl­man álemi Qazaqstannyń barlyq saıası bastamalaryn qoldap keledi, elimizdegi ekonomıkalyq re­formalardy, ındýstrııalandyrý baǵ­darlamasyn júzege asyrý, aýyl sharýashylyǵyn damytý úde­ris­te­rine belsendi qatysýda. Ulttyq salt-dástúrlerimizdiń qaı­ta jań­ǵy­rýy, rýhanı qundy­lyq­tardy taratý máselelerinde de bizge baýyr­las elderdiń kómegi aıtarlyqtaı. Qorytyndylaı aıtqanda, mu­sylman álemimen yntymaqtastyq ózara múddelik, tatýlastyq, birlik qaǵıdattaryna negizdelgen. О́z retinde Qazaqstan IKU músheleri úshin jańa úlgidegi memleket, belsendi jáne jaýapty áriptes retinde kórinip otyr. – Meniń paıymdaýymsha, Qa­zaqstannyń IKU-ǵa múshe bo­lýynda saıası múddeden góri, eko­no­mıkalyq múdde basymdaý jat­qan sııaqty. Osyǵan kelisesiz be? – Buǵan kelise almaımyn. О́ıt­keni, joǵaryda aıtqanymdaı, eli­mizdiń Uıymǵa múshelikke kirýinde ekonomıkalyq múddeler­men qatar, úlken strategııalyq saıası máse­le­ler de jatyr. IKU qyzmetine qa­tysý Qazaqstan úshin Taıaý Shyǵys, Azııa jáne Afrıka elderiniń kóp­shiligimen bir uıym ishinde ynty­maqtastyqty damy­tý, álemdegi saıası jáne ekono­mı­ka­lyq úderisterge ara­lasý, túrli baǵytta ynty­maq­tas­tyq ornatý múmkindigin berdi. Mine, osy kúsh-jigerlerdiń arqasynda Qazaqstan búgingi kúni ıslam áleminiń tereń qurmetine jáne senimine bólenip otyr. Qyzmet babymen sheteldik dıplomattarmen kezdesýler bary­syn­da olar árqashanda Qazaq­stan­nyń IKU-ǵa múshe mem­le­ketterdiń ishinde alatyn erekshe ornyn, elimizdiń jańa kelbetin, Elbasymyzdyń álemdik deńgeı­de­gi iri saıasatker retindegi rólin qaıtalap otyrady. – Al elimizdiń Uıymǵa qa­ty­sýshy memlekettermen eko­no­mıkalyq baılanystaryn qa­laı baǵalaýǵa bolady? – Musylman álemi bizge alys­ta jatqan beıtanys álem emes. Alysqa barmaı-aq ózimizdiń kór­shi­lerimiz Qyrǵyzstan, О́zbek­stan, Tájikstan, Túrkimenstan, arǵy jaqtaǵy Aýǵanstan, Ázir­baıjan, Iran memleketterin alaı­yq. Osy elderdiń barlyǵy IKU-ǵa múshe. Tipti, Reseı osy Uıymǵa baıqaýshy retinde qa­tysyp keledi. Sondyqtan da Islam álemimen baılanystarymyz, onyń ishinde ekonomıkalyq qaty­nas­tarymyz jaqyn kórshileri­miz­den bastalady. Jalpy, bizdiń elimizge ıslam elderimen de, ózge memlekettermen de túrli salalarda yntymaqtastyq jasaǵany­myz qajet. Mysaly, búginde Qazaqstannyń Túrkııamen, Birikken Arab Ámirlikterimen, Saýd Arabııasymen, taǵy basqa eldermen ekonomıkalyq qatynastary joǵary deńgeıge kóterildi. Mu­syl­man álemimen tyǵyz ynty­maqtastyq ornatý bizdiń el úshin paıdasy zor dep esepteımin. Ári bul Qazaqstannyń múddelerine tolyq saı keledi. Islam damý banki Qazaq­stan­da iri jobalardy qarjy­lan­dyrýǵa qatysýda. Onyń jalpy kólemi 500 mıllıon AQSh dol­la­ry­na jýyqtaıdy. Sondaı-aq, mu­syl­man memleketteri Astana qa­lasynyń ınfraqurylymyn da­my­týǵa da ınvestısııa saldy. Qa­zirgi kezde Islam damý bankiniń qarjylandyrýymen birqatar jobalar qarastyrylyp jatyr. Osy­nyń barlyǵy musylman ále­mi­niń, IKU-ǵa múshe memleketterdiń Qa­zaq­stanǵa degen izgi nıettes­tiginiń ná­tıjesi. Qazaqstan men IKU ara­syndaǵy ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyqtyń bolashaǵy zor dep nyq senimmen aıtýy­myzǵa bolady. – Elimiz IKU-ǵa tóraǵalyq etý barysynda qandaı halyqaralyq is-sharalardy ótkizýdi josparlap otyr? – Elimiz bedeldi halyqaralyq uıym – Islam Konferensııasy Uıy­myna tóraǵalyqqa asa aý­qym­dy,  mazmundylyǵy tereń baǵ­­­darlamalarmen kiriskeli otyr. Al tóraǵalyqtyń beıresmı túrdegi tusaýkeseri Astanada 7-9 maýsym kúnderi ótken Búkilálemdik ıslam ekonomıkalyq forýmynan bas­taldy. Sodan keıin 28-30 maýsymda IKU-ǵa múshe memleketter Syrtqy ister mınıstr­le­riniń keńesi ótedi. Bul elor­da­daǵy úlken saıası sharalardyń biri bolmaq. Konferensııada álem­degi saıası oqıǵalar, musylman áleminiń qaı baǵytta damı­ty­ny­na qatysty saıası strategııalyq sheshimder qabyldanady dep kú­tilýde. Bulardan bólek túrli salalar boıynsha birqatar iri halyqaralyq is-sharalar jospar­lan­ǵan. Mysaly, kúzde Astanada Uıymǵa múshe elder Densaýlyq saqtaý mınıstrleriniń jıyny shaqyrylady. О́ıtkeni, Uıymǵa qatysýshy memleketterde densaý­lyq saqtaý problemasy áli ótkir kúıinde qalyp keledi. Áńgimelesken Álısultan QULANBAI.