Qazaqtyń Mirjaqyby

Mońǵolııada jerlengen Qarabaı bolýynyń eshqandaı negizi joq Baspasóz erkindigi durys-aq. Biraq shekten shyqqandyq júrekke kúsh túsirip, sanany ýlaıdy. Aqıqatty ańyzben shatastyrady. Sondaı ult maqtanyshy, alash arysy Mirjaqyp Dýlatovqa qatysty qaradúrsin, negizsiz, shyndyqqa jýyspaıtyn maqalalar legi «Dala men qala» qoǵamdyq-saıası aptalyq gazetinde byltyrdan beri jarııalanyp jatqany qandaı ókinishti deseńizshi! Tipti atoılatyp barady. Ony gazettiń ústimizdegi jylǵy 30 mamyrdaǵy mynadaı alǵysózinen baıqaýǵa bolady: «...Osyn­daı ańyz-shyny aralas oqıǵalarǵa mán bergen jýrnalıst Toqtaráli Tańjaryq gazetimizdiń ótken jylǵy qazan aıynyń 11 juldyzyndaǵy №40-sanynda «Máńgilik Mirjaqyp» atty maqala jazǵan edi. Sol tol­ǵa­nysty oqyǵan oqyrman Telman Bohvaı gazetimizdiń osy jylǵy 26 naýryz kúngi №12 sanynda «Qarabaıdyń qaıǵysy... Mirjaqyp bertinge deıin Mońǵolııada ómir súrgen be?» degen kólemdi maqalasyn jarııalaǵan bolatyn. Osyǵan ún qosyp, oı ushqyndatqan Qýanysh Qalıdyń izdeniske toly maqalasyn oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz». Almatyǵa ádeıi baryp, Mirjaqyptyń qyzy Gúlnár apaıǵa Qýanysh Qalıdyń álgi «izdeniske toly» maqalasyn oqytyp, pikirin suraǵan edik... Gúlnár Mirjaqypqyzy «Qazaqtyń Mir­jaqyby Mońǵolııada jerlengen Qarabaı bolýy múmkin...» degen maqalany oqyp bolǵan soń, dıktofonǵa ashynǵan keıippen óz pikirin aıta bastady. – Bul ne degen masqara! Bir Mirja­qyp­tyń atyn satyp, sonyń ózi bolyp júr­gen Qarabaı degenniń jaýapsyz sózin jańǵyrtýdyń qandaı qajeti bar edi. 1936 jyldan 1959 jylǵa deıin Mońǵolııada Mir­jaqyptyń atymen óz mártebesin asy­ryp júrgen onyń bul qylyǵyn tarıh túbi aıyptaıdy. Osy jerde sózge belgili ǵalym, Moń­ǵolııada týyp-ósken madııar zertteýshisi Babaqumar Ǵınaıat aralasty. – Meniń estip-bilýimshe, – dedi ol, – Mirjaqyp atamyzǵa tańylyp otyrǵan Qa­ra­baı degen kisiniń aqyl-oıynyń aýyt­qý­shylyǵy bolǵanyn jerlesteri únemi aı­typ otyrady. Ondaı sózderge óz basym talaı ret kýá bolǵanmyn. Tótesin aıtsaq, shalyǵy bar kisi eken. Dýlatovtyń eńbek­terin nasıhattap júrip, ózin keıde sol qazaqtyń dańqty ulyna telip jiberetin bolsa kerek. Gúlnár apaı aq shashty basyn quptaı ızep, Babaqumardyń sózin tolyqtyra tústi. – О́zderiń baıqaısyńdar ma? Myna Qýanysh Qalıdyń maqalasynda keltirilgen derekterdiń eshqaısynyń negizi joq ekenin. Bárin tutastaı joqqa shyǵaramyn. 1935 jyly 5 qazanda Sosnoveste ólgen me­niń ákemdi 1936 jyldan bastap Moń­ǵo­lııada turdy, 1959 jyly sonda jerlendi dep qısynsyz túıin jasaıdy. Jáne osy túbirimen shyndyqqa janaspaıtyn áńgi­me­ni qozdyrýshy astanalyq keıbir iri ǵa­lym­dar, atyn aıtsam, masqaranyń kó­kesi sonda bolady, ózderi uǵar, túsiner, uıattan betterin basar dep oılaımyn. Ústirt sóılep, osyndaı shala saýatty­lar­dy qol­dap, qýat­tap, qaýǵa órt salǵandaı qı­qýlatyp qoıyp­ty. О́zderiń adasyp, ózge­lerdi burys jolǵa salmańdar, baýyr­larym, deımin olarǵa. – Apa, osy arada ákeńizdiń Sosnovestegi jerleýine qatysqan adamdar týraly aıtyńyzshy. Bultartpaıtyn derektiń biri sol emes pe? – dep saýal tastadym. – Iá, aıtaıyn. Tatar jazýshysy Mah­mut Býdaılı ákemniń ólimin óz kózimen kórip, Myrzaǵazy Esbolovpen birge jerlesken eken. Býdaılı merzimin ótep Ota­ny­na oralǵan soń ótken ǵasyrdyń 70-jyl­darynyń aıaǵynda Qazan qalasynda qaıtys boldy. Endi ákemniń Mońǵolııada jerlengeni jóninde qandaı áńgime bolýy tıis... Bári naqty derekpen túıindelgeni abzal ǵoı. Gúlnár apaıdyń uly, belgili bas­pager-jazýshy, aýdarmashy Erlan Saty­bal­dıev qolyndaǵy qujatty bizge oqyp berdi. Burynnan tanys bolsa da bátýasyz maqalalar avtorlarynyń jetesine jeter me eken degen úmitpen taǵy da bar zeıinimizdi salyp tyńdadyq. «Akt № 533, ot 5 oktıabrıa 1935 goda, 5 otdel, BBK, 1 pýnkt Sosnovesk. My, nıjepodpısavshıesıa, zavedýıýshaıa Sosnoveskım lazaretom vrach Býdarnaıa Zınaıda Fedorovna, starshıı lekpom Oblakevıch I.Iа. ı dejýrnyı po palate Arıstova M.V. sostavılı nastoıashıı akt v tom, chto, sego chısla, 5 oktıabrıa 1935 goda, v 5 chasov ýmer nahodıvshıısıa na ızlechenıı v ýpomıanýtom vyshe lazarete, zaklıýchennyı Dýlatov Mır-Iаkýb, postýpıvshıı na ızlechenıe 11 marta 1935 goda. Zaklıýchennyı Dýlatov M. ımel 50 let ot rodý, jenat ı prıbyl v BBK 9 fevralıa 1931 goda, kak osýjdennyı OGPÝ po 58241011 st. ÝK na 10 let. Mestorojdenıe 1 aýl Sorokopınskoı volostı Týrgaısk. ýezda. Rost srednıı, svet glaz karıe. Smert posledovala ot narastaıýshego ýpadka serdechnoı deıatelnostı prı ıavlenıı serdechnoı astmy. Byvshıe prı ýmershem Dýlatov M.Iа. veshı, prı postýplenıı ego v lazaret vzıaty na hranenıe v kladovýıý ot 11 marta 1935 g. Nastoıashıı akt sostavlen v 6-tı ekzemplıarah. Podpısı: Býdarnaıa, Oblakevıch, Arıstova». – Osydan artyq qandaı dálel kerek! – dep Gúlnár apam pás kóńilin bir sát kótergendeı boldy. «– Myna bir qujatty da oqyp bereıin» dedi. «Mogıla M. Dýlatova, ýmershego 5 oktıabrıa 1935 goda, nahodıtsıa na starom kladbıshe. Na meste zahoronenııa stoıt obelısk, svarennyı ız kýskov metalla s metallıcheskoı shıshkoı ı zvezdoı. Predsedatel ıspolkoma Sosnoveskogo poselkovogo Soveta narodnyh depýtatov – S.V. Frolova». Meniń esime 1992 jyldyń qyrkúıek aıynyń orta sheni tústi. Sosnoveste mir­ja­qyptanýshy ǵalym, Dýlatov qabirin taý­yp, medısınalyq taldaý saraptama­la­ryn júrgizýge uıytqy bolǵan, sóıtip alash arysynyń 57 jyl boıy shet jurtta jatqan qabirinen múrdesi alynyp, týǵan Torǵaıyna jetkizilip qaıta jerlenýine bilimi men tájirıbesin sarqa jumsaǵan Marat Ábsemettiń jankeshtiligine taǵy bir taǵzym etkendeı boldym. Onyń qo­lyn­daǵy Karelııa úkimetiniń sheshimi jú­rekte jattalyp qalǵandaı edi. «Karelııa ASSR-i Mınıstrler Keńesi Qazaqstan­nyń tarıhı-aǵartý «Ádilet» qoǵamynyń Sosnoves poselkesindegi eski zıratta jer­lengen qazaq­tyń mádenıet qaıratkeri M.Dýlatovtyń súıegin alyp, elde qaıta jerleýge suraǵan ruqsaty qanaǵat­tandy­rylady. Tóraǵanyń orynbasary: V.Medvedev», – delingen edi ol qujatta. Reti kelgende aıta keteıin, Marat ekeýmizdiń qolymyzǵa Sosnoves poselkelik jergilikti keńesi ákimshiliginiń tóraıymy S.V. Frolovanyń mynadaı mátindi ruqsat qa­ǵazy tıgende bórkimizdi aspanǵa atqandaı bolyp, qýanyp edik-aý! Onda: «Sosnoves poselkelik keńesiniń ákimshiligi eski zıratta jerlengen Mirja­qyp Dýlatovty qaıtadan onyń otany Qazaqstannyń Tor­ǵaı poselkesinde jerleý úshin múrdesin qazyp alýǵa ruqsat etedi. Anyqtamany qa­jet degen jerde paıda­lanýǵa bolady», dep taıǵa tańba basqan­daı jazylǵan edi. Jol boıǵy jıi tekseristerden osy qujat­tyń arqasynda aman-esen tosqaýylsyz ótip, elge jetkenbiz. Áıt­pese, adam múr­desin tıegen kóliktiń ady­myn attattyrar ma edi?! ...Almatyǵa «shyndyq» izdeý úshin ádeıi at basyn tiregen, atalmysh «izdeniske toly» maqalanyń avtory Qýanysh Qalımen Mirjaqyptyń týǵan jıeni Erlan Satybaldıev ekeýmiz kezdestik. Sátin qalaı salǵanyna áli tańmyn. Avtordy Astanadan taýyp alyp sóılesemin dep júrgenimde, jolymyz Almatyda túıise ketkeni. Sóılestik. Pikir órbitildi. Tóte jazýyn jetik biletin Erlan salǵan jerden Qarabaıdyń qabiri basyndaǵy taqta­daǵy sýretke túsirip ákelgen jazýlardy oqyp otyryp: “Bul jerde Qarabaı degen sóz oqylady, al Dýlatuly degen sóz joq”, dedi. Qalı: «50 jylda áripteri óship qalǵan ǵoı», dep aqtalǵandaı boldy. Oǵan M. Dýlatovtyń Sosnoveste qaı­tys bolyp, sonda jerlengeni, múrdesi qa­zyp alynyp, týǵan Torǵaıyna qaıta jerlengeni týraly qolymyzdaǵy qujattardy kórsetip, oqyp berip, orysshasyn qazaq­sha­lap túsindirip degendeı, shyndyqqa kó­zin jetkize tústik. – Men qoıdym endi, bul máseleni do­ǵar­dym. Kózim jetti! – dep maqala avtory Qýanysh Qalı amalsyzdan mámilege kelgendeı boldy. ... «Dala men qala» gazetiniń basshy­ly­ǵy mundaı dúdámal, shıki, ult rýhyna tańba salatyn maqalalardy basar aldyn­da ekinshi taraptyń oı-pikirin de surap, aldyn ala eskerýi tıis edi! Uıat boldy. Qaısar ÁLIM. Astana–Almaty–Astana.