«Ákemteatr»: Tarıh. Taǵdyr jáne Abaıdy taný

Tarıhty – Qalıhan Ysqaq pen Shahımardenniń eki bólimdi «Qazaqtar» tarıhı dramasy, taǵdyrdy – qyrǵyz qalamgeri Beksultan Jákıevtiń Áshirbek Syǵaı aýdar­ma­sy­men sahnalanǵan «Júreıik júrek aýyrtpaı» spektakli, qa­zaqtyń bas aqyny jaıynda M.Áýezovtiń «Abaı» trage­dııa­sy arqyly tanyp-bilýimizge múmkindik týǵyzǵan Áýezov atyn­daǵy qazaq memlekettik akade­mııalyq drama teatry­nyń gastroldik sapary oıdaǵydaı ótip, Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qurmetine usynylǵan sahnalyq týyndylar kórermen kóńilinen shyqty deýge tolyq negiz bar. Shyqqan tegińdi, tarıhyńdy, túbińdi tú­gen­deýdiń qashanda orny bólek. Qazaq eli baıtaq jerinde kók baıraǵyn jelbiretip, erkindik rýhymen tynystaǵaly 20 jylǵa jýyqtasa, osy kezeńder ádebıet áleminde birtalaı tyń dúnıelerdiń týýyna, tarıhı-derekti, ǵumyr­na­ma­lyq kórkem shyǵarmalardyń jazylýyna tamyzyq bolar taǵylymdy izdenisterge toly ekeni taǵy aıan. Sonyń biri – áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan – «Qazaqtar» dramasy. «О́t­ke­niń­di, ótkelińdi qurmettemeseń, óshkeniń» dep biletin qazaqy sanada erkindik tańymen talasa týǵan shyǵarma bul. Qazaq qaǵanaty qalaı qu­ryl­dy? Burynǵy ata-babalarymyzdyń o bas­taǵy turmys-tirshiligi jaıynda ne bilemiz? Qazaq ózi qaıdan shyqqan? Jánibek han men Kereı sultan kezeńi jaıynda tarıh tartpasynan tabylǵan qandaı qundy qujattar bar? «Qasym hannyń qasqa joly» degen qanatty uǵym qa­laı, qashan paıda bolǵan? Azattyqtyń araıly tańynda rýhanı baılyǵymyzǵa qosylyp jat­qan sahnalyq týyndylardyń kózdegen basty muraty ne? Osy jáne spektakldiń munan basqa da keıbir tustary jaıynda aıtyp berýi úshin qoıylymnyń rejısseri, Qazaqstannyń halyq ártisi Tuńǵyshbaı Ál-Tarazıdiń ózin áńgimege tartqanbyz. «Q.Ysqaqov pen Shahımardenniń «Qazaq­tar» dramasyndaǵy oqıǵalar qanshalyqty tarıhı shyndyqqa janasady?» degen suraqqa ol: – Tarıhı taqyrypqa arnalǵan dramalyq shyǵarma belgili bir tarıhı kezeńdi negizge ala otyryp, oıdan shyǵarylǵan sıýjetter, oqı­ǵa­lar­ǵa qurylady. Alaıda, bul sıýjet sol zaman­nyń áleýmettik, saıası jaǵdaıyna, tarıhı ke­ze­ńine saı kelýge tıis. Máselen, ózbek pen qazaq bolyp júrgen bir atanyń balalary bireýi О́zbek hanǵa qyzmet etse, ekinshisi ózge hannyń qol astynda bolǵany týraly oqıǵany «joq, tip­ti de olaı bolǵan emes» dep qalaı aıta ala­syz? Qazirgi О́zbekstanda turyp jatqan ha­lyqtyń ishinde qońyrat, naıman, t.s.s qazaq rýlary kezdesýin qalaı baǵamdaısyz? Sol sebepti de dramatýrgterdiń Qoıgeldi men Toıgeldini bir ata, bir shesheniń balalary etip jazyp otyrǵany, menińshe, tarıhı shyndyqqa ábden janasady. О́ıtkeni, ol kezde zamannyń ózi solaı boldy, Ábilqaıyr hannyń Muhammad Shaı­banı sultandary eldi bıledi, odan keıin О́zbek han taqqa otyrdy. Oǵan qyzmet etken biraz qazaq ózderin ózbekpiz dep atady. Odan da ózge qanshama tarıhı shejireniń qatparlaryna úńilip qarasańyz, ózbek, qazaq degen rýlar kezdespeıdi. Tek jalaıyr, kereı, naıman, arǵyn, t.b. rý-taıpalar tarıhı derekterde molynan ushyrasady. Myna tarıhı drama osyndaı sátterdi qalt jibermeı, qalyń jurtqa jetkizý maqsatynda dramatýrgter qııa­ly­nan týyp otyr. Olar Qasym han kezeńiniń syryn ashýǵa talpynys jasaıdy, – dep jaýap bergen. «Dramalyq shyǵarmanyń rejısser sheshimimen ózgeriske ushyraǵan tustary bar ma?» dep suradyq odan. – Shyntýaıtyna keler bolsaq, bul shyǵarma rejısserdiń dramatýrgterge bergen tapsyry­sy­men jazyldy. Ideıa men ótinish – menen. Qazaqtyń basynan neshe túrli tarıhı oqıǵalar ótken, olardyń birazy tarıhı-derektemelik shyǵarma­lar­ǵa arqaý bolyp úlgerse, endi bir qalyń qabaty áli de qart tarıhtyń sarǵaıǵan betterinen beri shyǵa almaı jatqan jaıy bar. Jánibek pen Kereı han týraly, qazaq halqy­nyń Shý boıyndaǵy turmys-tirshiligi haqynda baıandaıtyn kórkem dúnıeni keziktire almaýy­ńyz sol tustarǵa tarıhshy-mamandar men áde­bıet­shilerdiń zerde-zeıinin aýdara túsýdi qajet etedi. Qazaq handyǵy jaıynda I.Esenber­lın­niń keıbir shyǵarmala­ryn­da kezdesetini bolmasa, jalpy, ol kezeńder jaıynda tarıhta naqty derekterdiń tabylýy ekitalaı. Mysaly, «Qa­sym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» degen sózder qaıdan shyqty? Ne sebepti halyq osy kezeńderge solaı at qoıdy? Sonyń da sebepterin tabýǵa dramatýrgter barynsha tyrysyp baqty. Al óz basym olardyń oıyna janymnan eshteńe qosqan joqpyn. Tarıh boıynsha sóıleıtin bolsaq, aldymen Jánibek han aıtylady. Keıin Jánibek ólgen soń Kereı han taqqa otyrady. Kereı hannan keıin onyń balasy Muryndyq murager jal­ǵas­ty­rady. Odan taq tizginin Jánibektiń balasy Qasym han tartyp alady. Tarıh syry osylaı ashylady. Dál osy oqıǵa bolyp jatqan kezde Kereı han emes, sultan bolatyn. Bul ekeýiniń juptasa atalyp, tarıhta qalý sebebi, qazaqtyń birinshi handyǵy solardan bastalady. En dalany jaılaǵan qazaqtyń qalaı el bolamyz dep eńiregen erlikke toly shejiresi sol zamandar qatparynan aqyryndap alǵa oza bastaıdy. Sondyqtan dramanyń birinshi aktisi óte tez, bir demmen jazylyp shyqty da, al, ekinshi aktige kelgende dramatýrgter sál baıaýlap qalǵan. О́ıtkeni, «Qasym hannyń qasqa joly» týraly kósile paıdalanyp, sátti túıin tabýǵa naqty de­rek joqtyń qasy. Jalpy, bul uǵymdar zańdar men basqa da memlekettik quqyqtyq qujattar qa­byl­danar kezde qu­laǵymyzǵa jıi shalyna bas­ta­dy. Endi jańa­dan taǵy bir ha­bardy estip, er­teńge úmitpen ıek artýdamyz. Irannan osy Qa­sym hannyń ke­zindegi qu­jat­tar tabylyp jat­qan kórinedi. Osy derekter qoly­myz­ǵa tıip jat­qan­daı bolsa, mu­ny­men shektelmeı, keleshekte bul ta­qy­rypty ár­men qaraı jetildire túsýge nıettimiz. Sahnalyq shyǵarmanyń maqsaty tarıhta bolǵan oqıǵany tap sol qalpynda ózgertpeı, aına-qatesiz kóshirip shyǵý emes, ol sol kezeńder boıaýyn kóz aldyńa elestetip, osy zamandar beınesin kórkem oımen tulǵalaý bolyp tabylady, – dedi rejısser tarıhqa qatysty alda munan da basqa kóptegen izdenister turǵanyn málimdep. Qazaq ulttyq sahna ónerindegi tarıhı janrdy baıytý jaǵynan alyp qaraǵan kezde, árıne, «Qazaqtar» dramasynyń tyń týyndy ekendiginde daý joq. Al endi onyń taza kór­kem­dik deńgeıine, rejısserlik sheshimi men ár­tis­ter sheberligine, mýzykasy men plastıkasyna, sahnalyq bezendirilýi men kıim, dekorasııa­sy­na toqtalsaq, kórermendi jalyqtyrmaı, ózimen birge ilestirip áketetin ilkimdi bederleri jeterlik. Máselen, Qasym han (Qazaqstan Jastar odaǵy syılyǵynyń laýreaty Asylbek Boranbaı) men Muhammad Shaıbanıdiń (Qazaq­stan Jastar odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Erlan Bilál), Qasym men Nagır hanýmnyń (Qazaqstan Jastar odaǵy syılyǵynyń laýreaty Darııa Júsip) ushyrasar tustary tarıhı jeliden sál kórkem shýaqqa aýysyp, taǵdyrlar beınesiniń tushymdy tulǵalanýyna múmkindik týǵyzady. Kompozıtor Ádil Bestibaev mýzykasy shyǵys­tyń maıda mamyq sazymen mahabbat otyn mazdata túsedi. Shaıbanı júzinen aılaker ama­ly­nyń taby menmundalaıdy. Sahnalyq shyǵarma sáttiliginiń jartysy ártister oıynynyń shynaıylyǵyna baılanysty desek, kórkem obrazdar oramyndaǵy oryndaýshylar sol tap­syr­many múltiksiz atqarǵanyna kóz jetkizedi. Jalpy, qandaı da kórkem týyndy bolsyn, kó­rermen ne oqyrman áýeli ondaǵy basty keıip­ker­lerdiń ustanym, ulaǵatyna qarap qabyl­dary sózsiz. Osy jaǵynan Qasym han rólin oınaǵan ártis óziniń ıyǵyna artylǵan júkti bıikke kóterip shyǵa aldy dep aıta alamyz. Jurtshylyqqa kóbine ázil-ospaq otaýlarynan saıqymazaq beınesinde tanylǵan Asylbek Boranbaıdyń han obrazyn somdaýyna, tarıhı tulǵanyń kórkem beınesin oıdaǵydaı kór­se­týine alǵashqyda sál kúmánmen qaraǵanymyz ras. Keıde teatrda komedııalyq akter, dra­ma­lyq akter degen tirkester jıi aldan shyǵyp ja­tady. Oǵan sebep joq emes. Mundaı my­sal­dy barlyq jerden kezdestirýge bolady. Kome­dııalyq akter dramalyq ártistiń sheberligin meńgerip kete almaı jatsa, dramalyq sahnada óner kórsetip júrgen ónerpaz komedııalyq janrdyń ıirimderin tolyq ıgermeı qalatyn «áttegen-aılar» da kezdesedi. Al tragedııa men komedııanyń bir akterdiń oń jambasyna qatar kelýi óte sırek qubylys. Sol neken-saıaq kezdesetin tushymdy oıyndy «Qazaqtarda» basty róldi somdaǵan Asylbek Boranbaıdyń oıy­ny­nan tanyp, tabys tiledik. Tarıhty, tarıhı tulǵalardy tuspaldap ta bolsa jetkizýge áre­ket etken sahnalyq qoıylym qazaq memleketin qurý dáýirine alǵash salynǵan soqpaq bolǵan­dyq­tan, keıbir olqylaý tustaryn áńgimeleýdi maqsat tutpadyq. Muny «Kósh júre túzeledi» demekshi, orta tusy birtindep tolatyn aıdynǵa baladyq. Ekinshi kúngi keshtiń áseri alǵashqysyna qaraǵanda sál jeńildeý, ara-tura ezý tartqyzar dúnıe sııaqty kóringenmen bul da taǵdyr, qazirgi zamanǵy adamdar arasyndaǵy qarym-qatynastyń qatparlarynan syr sýyrtpaqtaı­tyn qoıylym. Qyrǵyz dramatýrgi Beksultan Jákıevtiń «Júreıik júrek aýyrtpaı» dra­masy. Sahnalaǵan – teatrdyń dırektory ári kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń halyq ártisi, professor Esmuhan Obaev. Bul týyndy nesimen kórermendi baýrap alady deseńiz, qazirgi keıbir júregindegi meıirim oty kómeski tartqan, keýdesinen qaıy­rym­dylyq qarlyǵashy ushyp ketken bezbúırek, tasbaýyr ul men kelinderdi syn tezine alady. Aýylda turatyn Qarııany qaladaǵy uly men kelini úı-jaıyn túgel satyp, óz qam­qor­lyq­taryna alǵan syńaı tanytady. Ata-babadan qal­ǵan eski qonys satylyp ketedi. Osy arqy­ly qazirgi keı jastardyń dúnıe-baılyq jo­lyn­da ataqonystyń qadirin umytyp ketip ja­tatyndyǵyn, kindik qany tamǵan aýylyna degen perzenttik súıispenshiligi azaıǵan urpaqty, ar-namystan ashy sýdy artyq sanaıtyn pendelerdi túıreıdi. Qyzmet pen ózderiniń qaraqan bastary úshin qoldarynan kelgenniń bárin ja­saıtyn jaǵympazdyqtyń jampozdaryn japy­ra sógedi. Túbi bir túrkide, muqym musylmanda ata-ana, áke-sheshe qasıetti esimder bolyp sanalsa, tárbıeniń sol besigi sońǵy ýaqytta solǵyn tartyp barady. Jetimder úıi jeti atasyna syn aıtylar jetesiz ul men qyzdyń jat qylyǵynan ashylǵan qamkóńil jandar uıasy. Áke-sheshesin kózi tirisinde jetimsiretken tasbaýyr jandardan ne úmit, ne qaıyr? Alaıda, jaman ádettiń boıdy birtindep jeńetini sııaqty, mundaı sumdyqqa jurttyń birte-birte eti úırenip bara jatqany qandaı ókinishti. Qarııany Qarttar úıine ótkizerde ez uldyń áıeliniń betine qarap, sóz aıtýǵa dármeni jetpeı, dálizde dirdek qaǵyp qala beretin sáti aıanyshty. Borkemik uldyń bola­sha­ǵy­nan eshteńe kútýge bolmaıdy. Otandy, oshaqty kekshil kelin basqarady. Ártisterdiń osy oqıǵany sheber oryndaýy arqyly qoıy­lym óziniń ómirsheńdigin dáleldegendeı. Qa­rııa­ny somdaǵan Sábıt Orazbaev bul róldi shy­naıy bolmysymen, qońyr daýysymen jurtty tushynta oryndady. Keı tusta ezýge kúlki úıirtedi. Biraq bul jan marqaıtyp, kóńil ósi­rer kúlki emes. Onyń astarynda zil, qoǵamǵa naz bar. Ol ne ulǵa, ne kelinge kiná artpaıdy. Tek nemeresinen úmit kútedi. Adamnyń eń sońǵy tirenishi men súıenishi – úmit úıi. Osy úıden nebir jandar pana taýyp, ómir jibin uzartýda. Sol jipke Qarııanyń da taǵdyry baılanǵan. Keýdesin bilim dánine toltyryp kelgen uly áli-aq onyń shań qapqan júzine shattyq kúlkisin úıiredi. Spektakl optımıstik sarynda aıaqtalady. Kórermen júregine erteńgi kúnge senim dánin egedi. Jabyrqap qalǵan kóńilge sáýle túsedi. Aq kóılekpen, aq jaýlyqpen kezdesken Báıbishe sol bozaryp atqan appaq tańy sekildi oı qaldyrady. Jetimder úıinen qonaq­qa kelgen jandardyń árqaısysynyń ishin tol­qyt­qan sel syrtqa sher bolyp tógiledi. Kú­legesh áıel (Qazaqstannyń halyq ártisi T.Tasybekova), Sypaıy áıel (Sh.Meńdııarova), Sańyraý shal (O. Qıqymov) rólderi arqyly qaıǵy men muń, dert men zapyran qapysyz jet­kiziledi. Árqaısysy ózderiniń basta­ryn­daǵy oqıǵany et-júrekteri ezile, qaıǵydan ór­tene baıandaıdy. Sońǵy jyldary analar beınesin sahnaǵa kóbirek shyǵaryp júrgen Torǵyn Tasybekovanyń róli kez kelgen adamnyń kózi­ne jas úıirter edi. Jalǵyz ulynyń kúıiginen taǵdyr taýqymetine ushyraǵan ananyń júrek sherin muńly sarynmen dál osylaı jetkize bilý naǵyz sahna ıesiniń ǵana qolynan keledi desek, osy mindetti ártis minsiz oryndap berdi. Spektakldegi keıipkerler sonshalyq kóp te emes. Biraq oqıǵa birinen soń biri júıeli jalǵasady. Kórermendi jalyqtyrmaıdy. Qa­rııa men Báıbishe bir-birimen telefon arqyly syrlasatyn sátter sahnada jaryqty tek keıipkerge ǵana túsirý arqyly áserli órilgen. Qos dıa­logtan kórkemsóz oqý sheberligin baıqaı­syz. Jadyńyzdyń jaqparynda qalar eki ún. Tanys daýys. Ádette sahnalyq týyndyny ujym­dyq óner dep eseptegenimizben, munda árbir ártistiń kásibı sheberligi mańyzdy ról atqarady. Keıde bir spektakldiń baǵyn bir ártistiń sheberligi jandyryp jiberetin tustar da kezdesedi. Osynyń bári «ákemteatrdyń» ejelden qalyptasqan mektebiniń arqasy ekeni daýsyz. Eriksiz eske túsip otyratyn keıip­ker­diń biri – Kelin (Sh.Janysbekova) beınesi. «Qoıshynyń taıaǵynan, kelinniń aıaǵynan» demekshi, ókinishke oraı, qoǵamymyzda mundaı qaraqan basynyń qamyn ǵana kúıtteıtin, ata-enesinen tirideı bezgen kelinder kezdesip qalady. О́lmegen Qarııanyń janazasyna kúıeýi ekeýiniń tizim jasaǵan kezdegi ash kózderinen jalyn ushady. Ol jalyn áýlettiń barlyq qa­dir-qasıetin túgin qoımaı jalmaǵan qatygezdik pen meıirimsiz júrekten tutanyp tur. Muny endi keri qaıtaryp, qalypqa túsirý óte qıyn. Ol ári-beriden soń óziniń týǵan qyzyna jaq­sy­lyq tileı almaı, syrtynan orynsyz bala­ǵat­taıdy. Balasy (E.Bilál) úshin ákesi ózin ba­ǵyp-qaqqan, dúnıedegi jalǵyz janashyr adamy bola tursa da, jeme-jemge kelgende adý­yn Kelinniń aıdaýynan shyǵa almaı, al­dynda qurdaı jorǵalaıdy. Jylaıdy, júzin tómen úıiredi. Biraq ákege qorǵan bola al­maıdy. «Áke – asqar taýyń, sheshe – etegindegi bulaq, al bala jaǵasyndaǵy quraq» demeı me halyq danalyǵy. Sol jarasymdy úsh taǵandy halqymyzdyń salt-dástúrinde joq dert shaldy. Mundaı meıirimsizdikti, balanyń ata-anadan bezýin, áke-shesheniń balasynan bas tar­týyn qazaqtyń qaı daǵdysynan estidińiz. Da­laǵa qartyn qańǵyrtqan qaı qazaqtyń balasyn kórip edińiz. Mine, búgin sol Qarttar úıine ótkizilgen qarııalar jetip artylady. Meıirimsizdik qaıdan paıda bolady ózi? Qatygezdik qaıdan keledi? Tárbıe basy – besikten demekshi, shet eldiń kınosyn, shet eldiń mýltfılmin kórip ósip jatqan balǵynnyń erteń ós­ken­de qaı eldiń taǵylymymen ómir súreri belgili ǵoı. Júrekke meıirim dáni sebilmegen sábıdiń bos keýdesinen ne izdeısiz? «Júreıik júrek aýyrtpaı» dramasy kisini osyndaı oılarǵa jeteleıtin, ár otbasyǵa balańnyń tárbıesine abaı bol deıtin, «Ata-anańa ne isteseń, aldyńa sol keledi» degen qaǵıdany qaıtalaıtyn, áleý­metke árirekten oı tastaıtyn kókeıkesti taqy­ryp. Teatr sol taqyrypty oryndy qozǵap, sanaǵa sahnadan taǵylym túıýdiń dástúrin tamasha jalǵastyrǵan. Gastroldik sapardyń sońǵy kúni Muhtar Áýezovtiń dramalyq shyǵarmasy boıynsha Esmuhan Obaev sahnalaǵan «Abaı» tragedııa­sy­men qorytyndylandy. Ár kezeńde jańaryp, jańǵyryp kórermenge udaıy usynylatyn spektaklden Abaı dáýiriniń úni urpaqtan ur­paq­qa múltiksiz jete beredi. О́ner ujymynyń ósý deńgeıin, qanshalyqty bıiktegenin tany­typ turatyn, turaqty tólqujatyna aınalǵan týyndysy bolady desek, «ákemteatr» úshin «Abaı», mine, sondaı klassıkalyq dúnıe. О́ıt­keni, munda qazaqtyń bas aqynynyń taǵdyry ǵana emes, eldiń tarıhy, etnografııalyq qa­zy­nasy, jyry men sazy, mahabbaty men kirshiksiz sezimi, eldik pen teńdik, tirlik pen birlik saryny sarqa baıandalady. Abaıdyń rýhyn tiriltý, aqynnyń rýhanı jan álemine barlaý jasaý sahnalyq ujymnyń kásibı izdenisin baıytyp, alǵashqy nusqalaryna nuqsan keltirmeıtin týyndy tynysyn keńeıtip, órisin asha túskeni baıqalady. Abaı beınesiniń Táýel­sizdik merekesine arnalyp ákelýinde de úlken mán bar. Spektakldiń tikeleı ózine toq­ta­la­tyn bolsaq, bas aqynnyń qabyrǵasyn qaıys­ty­ryp, janyna qatty batqan úsh qaıǵysy tóńireginde oqıǵa órbıdi. Áýeli Aıdar (E.Daıy­rov) men Ajardyń (N.Qarabalına) ma­hab­batyna arasha túsip, Orazbaı (A.Bektemir) men Jırensheniń (B.Turys) qarsy daýynan aman alyp shyǵatyn kezi erekshe rýhpen jetkiziledi. Kinásiz qos ǵashyqtyń sezimin aıalar tus­taǵy aqyn júreginiń tolǵanysyn Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri Erlan Bilál erekshe tolǵanyspen oryndaǵany úshin kórer­men rızashylyǵy sheksiz. Tarıhı tulǵany somdaý qaı ártiske de ońaı soqpasy belgili, biraq ta mundaı rólge adamnyń kezdeısoq kelýi áste múmkin emes, bul Abaıdyń óziniń soqtyqpaly, soqpaqty taǵdyry sııaqty kóp izdenýden, talmaı eńbektenýden, tulǵanyń ishki tylsymy men túısigine tereń boılaýdan baryp baǵy­na­tyn shyń tárizdi alyp beıne. Sol alyp tul­ǵa­ny somdaýda E.Bilál óneri tolysqan, jan-jaqty baıyǵan qalypta kórinis taýyp otyrdy. «Qaıran sózim qor boldy, Tobyqtynyń ezine» dep eńiregen Abaıdyń qaıtsem aǵaıynnyń alaýyzdyǵyn tyıamyn degen azabynan búgingi urpaǵyna ónege órnegi tógilip turǵandaı áser qaldyrady. Alaýyzdyqtan, arazdyqtan qazaq qashan qaz turyp, qaıratyna qamshy basyp edi. El arasy búlinip, er sanasy irise irgesi bútin el bolmas degen aqyn qashanda bulaq kózin ashýǵa talpynsa, qazirgi jastardyń bilim men ilimge umtylǵan talpynysy Abaı ǵıbratynyń jalǵasyndaı jan marqaıtady. Aıdar óresi keleshegine dál sondaı áziz júrekpen qol sozǵan óreli óris edi. Biraq onyń múltiksiz jyryna óshikken dushpan dál qasynda júr eken. Kerim beınesi (D.Aqmolda) sol qastandyqty uıym­dastyrarda shyn boıaýynda tanylady. El ara­syn qaı kezde de ekijúzdi pendeler alshaqtat­qa­ny tarıhtan belgili. Tili shubarlanǵan Kerimdi Maǵaýııanyń (Q.Mamytqalıev) tyıyp tastaýy qazirgi tilin, dilin umyta bastaǵan jastarǵa qulaqqaǵys, syn sekildi estiledi. Kesheginiń úni eskirdi dep osydan keıin qalaı aıtamyz. Abaı dáýiri sahnasynan túspeı kele jatqan aýyzbirliktiń táýelsizdik tuǵyryn nyqtaýda qazirgi atqarar róli de orasan ekeni daýsyz. Erkindik týy jelbiregen en dalanyń rýhy Abaı oılarymen órilip, ómiri onyń murasymen gúldene bererine senemiz. Spektakldegi Abaı kúızelisi Ábdirahman (B.Aıtjanov) men Maǵaýııanyń qazasymen qa­lyńdap, ózi de soqqyǵa jyǵylýymen oı túıin­deledi. Abaıdyń óleńderi balasynyń aýzymen oqylyp, qoıylymnyń maqsaty aqyn jyr­laryn ulyqtaý, Abaı tulǵasyn bıiktetý ekenin uqtyrady. Teatr ártisteriniń osy týyndyǵa túgel qamtylýy da kóp jáıtti ańǵartsa kerek. Sahna maıtalmany Sábıt Orazbaevtan bastap teatrdyń orta býyn, jas býyn ókilderine deıin spektakldiń tushymdy qurylýyna atsa­lys­qany súısintedi. Keıbir tarıhı oqıǵaǵa negizdelgen shyǵarmalarda jupyny shapan men tozǵan kıimderden kóńil qulazyp, qazaqtar buryn durys kıinýdi bilmegendeı áser qal­dyratyn. Jurt spektaklden qazaq halqynyń ulttyq kıim úlgileriniń, syńǵyrlaǵan zergerlik áshekeıleriniń nebir túrin tamsana tamashalady deýge tolyq negiz bar. Qandaı da tulǵany ýaqyt pen áleýmettik orta týǵyzyp jatatyn bolsa, onyń sol ortadan zerek, bólek daryn ıesi bolyp kórinýine de tóńiregindegiler solaı áser etedi. Kóp qyr­ly Abaı syry áli talaı týyndynyń tuzdyǵy, tumary bolyp órile beredi. «Abaı» tragedııa­synyń M.Áýezov teatrynda úsh ret sahna­lanýy sol jalǵastyqtyń, aqyn salǵan sara izdiń sońynan áli talaı jas shybyq kóktep, ónip shyǵatynyn ańǵartady. Abaıdyń fılo­sofııalyq bir óleńiniń ózi aqynnyń sahnalyq bolmysyn toltyryp, qulpyrta ashady. Uly degen sózdi bizdiń qazaq Abaıdan basqa eshkimge qımaǵan. Muny áste biz sarańdyqqa bala­maımyz. Ony halyqtyń Abaıdy qalaı baǵa­laı­ty­ny­nyń belgisi dep uǵamyz. Spektakl oqı­ǵasy burynǵy ýaqytqa baǵynǵanmen, ta­qy­ry­by ómiri tozbaıtyn qundylyqty qozǵaıdy. Onyń óz shákirtteri ishinen jaqsy men jaı­sańdy kóre biletin, ǵashyqtyq sezimdi ǵalamat qýatpen jyrlaıtyn, zulymdyqpen, qııanatpen kúreskende almas qylyshtaı ótkirlenetin qasıeti osy qoıylymnyń ón boıynan óshpeı kórinedi. Abaıdyń jańa zamandy ańsap, órkenıetti maqsat etken ónegesin búgingi urpaq sanasyna túıip ósse, degen túıin bar munda. Rejısser qısynyna salsaq, «armanshyl, eldikti tý etken jannyń jańa zamandy ańsaǵan tulǵasyna tushynamyz. Abaı kútken sol sáttiń mán-maǵynasyn tereń uǵyna túsemiz». «Abaı» tragedııasyn Táýelsizdik toıyna laıyqty tartý dep baǵalaýda jurtshylyq. Sahna tórindegi taý sileminiń joǵary shoqy­syna jasyrynǵan kún reńi túrlishe qubylady. Jartysy ashyq, qalǵan bóligin bulttar basqan. Osy mezet alyp taýdyń ar jaǵynan Tatıananyń áni emis-emis qulaqqa shalynady. Jaqpar tastyń minberinde Abaı halqyna qasqaıyp qarap tur. Kúıinedi. Túńǵıyq oıǵa batady. Abaı qazaqqa qazir kerek. Qulyqsyz, quryqsyz sana quldılap qaıda quıylyp keterin bilmeıdi. Sol sanaǵa tuzdyq bolý úshin. Sýretterde: «Qazaqtar», «Júreıik júrek aýyrtpaı», «Abaı» spektaklderinen kórinister; teatrdyń kórkemdik jetekshisi Esmuhan OBAEV. Qarashash TOQSANBAI, Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.