Qazaqstan-Qytaı: Senimdi seriktestik baǵytymen

Keshe Aqordada Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev elimizge memlekettik saparmen kelgen Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Hý Szıntaomen kezdesip, kelissóz júrgizdi. Hý Szıntaonyń bul sapary 15 maýsymda Astanada bolatyn ShYU-nyń mereıtoılyq sammıtine jalǵasady. Al Aqordadaǵy kezdesý barysynda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev atap ótkenindeı, bul Qytaı basshy­sy­nyń Qazaqstanǵa jasaǵan 7-shi sapary, al eki jaqty 25-shi kezdesý eken. Osy faktiniń ózi-aq Qa­zaq­stan men Qytaı arasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynastardyń qyzý qarqynmen damyp kele jatqanyn kórsetedi. 2005 jylǵy shilde aıynda bolǵan kezdesýde memleketter bas­shylary strategııalyq árip­tes­tik ornatý jáne qarym-qaty­nastardy damytý jóninde Birlesken deklarasııa qabyldaǵan bo­latyn. Osydan ári ekijaqty baılanys jańa sapalyq deńgeıge kóterildi. Buǵan 2010 jyldyń 11-12 maýsymynda Hý Szın­tao­nyń Qazaqstanǵa jasaǵan memlekettik sapary serpin bere tústi. Sol joly Qazaqstan men Qytaı yntymaqtastyǵynyń ózekti má­se­leleri talqylanyp, aımaq­tyq jáne halyqaralyq qaýipsizdik jo­lyndaǵy yqpaldastyqtyń pers­pek­tıvalary talqylanǵan bola­tyn. Sonymen birge, ynty­maq­tas­tyqtyń kóptegen qyrlaryn qarastyrǵan úkimetaralyq jáne vedomstvoaralyq qujattarǵa qol qoıylǵan edi. Al Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń 2011 jyldyń aqpan aıynda Qytaıǵa jasaǵan memlekettik sapary ba­rysynda «Batys Qytaı - Batys Eýropa» kólik dálizi jáne Qa­zaqstannyń Eýropa men Qy­taı­dyń jerdegi kólik qatynasy ar­qyly qosylýynda kóliktik kópir bolý perspektıvasynyń negizgi máseleleri qarastyryldy. Son­daı-aq atom qýaty salasyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetý, Astana men Almaty qalalary ara­syna Qytaı tehnologııasyn paı­da­lanyp, joǵary jyldamdyqty temir jol jelisin tartý máselesi sheshilgen-tin. Eki eldiń arasynda kóp má­seleniń kúrdelisi transshe­kara­lyq ózenderdi paıdalaný, saqtaý jáne olardyń sýyn bólisý edi. Elbasy N.Na­zarbaevtyń Qytaıǵa sol jolǵy saparynda eki eldiń úkimetteri transshekaralyq ózen­derdi eki jaqty tıimdi paıdalaný ári ta­bı­ǵatyn saqtaý máselesin qamtyǵan kelisimge qol qoıdy. Osy sa­pardyń aldynda, 2009 jyldyń aıaǵynda Astanaǵa kelgeninde Hý Szıntao bul másele jóninde: «Qytaı jaǵy trans­shekaralyq ózenderdiń saqtalý jáne olardy tıimdi paıdalaný máselesiniń ádiletti sheshilýine úlken mán beredi, sondaı-aq sýdy bólisý baǵy­tyndaǵy jumystardy sheshýdi tezdetýge daıyn», degen edi. Sol sóz jerde qalmaı, aqyry ústi­mizdegi jyldyń aqpan aıynda úkimetaralyq kelisimge qol qoı­ylǵan-tyn. Qytaı Halyq Respýblıkasy Qazaqstanmen halyqaralyq uı­ym­dar sheńberindegi jumystardy da qazir belsendirek júrgizip keledi. Sonyń ishinde BUU men ShYU qyzmetinde eki jaqtyń pozısııalary aıqyn jáne bir-birin qoldaýǵa daıyn. Qytaı AО́SShK sheńberinde, Álemdik jáne dástúrli dinder kósh­bas­shylarynyń sezderinde kóte­ril­gen bastamalarǵa da qoldaý kórsetip keledi. Qazaqstan men QHR arasynda qaýipsizdik pen áskerı saladaǵy yntymaqtastyqtar eki jaqtyń arnaýly qyzmetteri men quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleri­niń túrli áskerı daıyndyqtarǵa birlese qatysýynan kórinedi. Eki eldiń qorǵanys vedomstvolary arasynda ózara ótemsiz áskerı  kómek kórsetý týraly hattamaǵa qol qoıylǵan. Qytaı halqynyń sany jó­ninen (1,3 mlrd. adam) álemde birinshi, al jer kólemi jaǵynan (9,6 mln. sharshy shaqyrym) úshin­shi oryn alady. El astanasy Beıjiń qalasynda 17 mln. adam turady. Qytaıdyń qurǵaqtaǵy shekarasynyń uzyndyǵy 22,8 myń shaqyrym. Ol Qytaıdy 14 elmen shektestirip tur, sonyń ishin­de soltústik-batysynda Qa­zaq­stanmen shektesedi. Qytaı jaǵalaýlaryn Sary, Shyǵys-Qytaı jáne Ońtústik Qytaı teńizderi shaıady, eldiń sý betindegi shekarasynyń uzyndy­ǵy 18 myń shaqyrym. Qytaıdyń Taıvan jáne Haınan degen eki úlken araldary bar. Teńiz jaǵa­laýyndaǵy óńirlerinde halyq tyǵyz qonystanǵan, munda árbir sharshy shaqyrymǵa 400 adamnan keledi. Al Ortalyq Qytaıdaǵy tyǵyzdyq 200-den, batysynda az – 10 adamnan keledi. Qytaıdyń aýmaǵynda 56 túrli ult ókilderi turady, sonyń ishinde 18 ulttyń sany 1 mln. adamnan artyq. Qazaq halqy da so­lar­dyń biri, sońǵy derekterge qara­ǵan­da, onda 1,5 mln.-nan astam qazaq turady. El halqynyń 91,6 paıyzy qytaılar. QHR adam sa­nyn retteýge arnalǵan saıasatyn jalǵastyryp keledi. Munda tek aýyldy jerlerde turyp, aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn qol eńbegine zárý bolyp otyrǵan sharýalarǵa ǵana birneshe balaly bolýǵa ruqsat etilgen, sonymen birge, az ulttarǵa da úsh balaly bolýǵa múmkinshilik berilgen. Al qalǵan ulttar úshin bala sany shekteýli. Qytaı sosıalıstik el bol­ǵa­nymen, radıkaldy ateıstik orta qurmaǵan, munda birneshe álemdik dinder erkin taraǵan. Sonyń ishindegi eń úlkeni býddızm. Qy­taıda 13 myń býdda hramdary men monastyrleri bar, olarda 200 myńnan artyq adam monah bolyp otyr. Islam dini de jaqsy damyǵan, eldegi 20 mln.-nan astam musylman úshin 30 myńdaı meshit bar. Úshinshi oryndaǵy da­myǵan din daosızm, onyń 1500-deı hramdary men monastyrleri bar. Sondaı-aq hrıstıan dininiń katolısızm men protestanttyǵy da keń taraǵan, olardy tutyna­tyn adamdar sany 20 mln.-nan asady. Qytaıdyń resmı tili «pýtýnhýa» – qazir BUU-nyń alty ju­mys tiliniń biri. Elder bıliktegi Qytaı Kompartııasynan (QKP) basqa 8 partııa resmı túrde tirkelgen. Kompartııanyń quramyn­da 76 mln.-ǵa jýyq múshe bar. Ol eldegi saıası bılikti 2003 jyly jarııalanǵan «ǵylymı jolmen da­mý» atty tujyrymǵa sáıkes bas­qaryp keledi. Hý Szıntao Qytaı Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń Bas hat­shy­sy bolyp tabylady. 2006 jyly elde Hý Szıntaonyń «úılesimdi qoǵam» qurý atty teorııasy resmı túrde jarııalanyp, qazir iske asyp jatyr.   Basqa partııalar qatarynda 100 myńnyń ar jaq ber jaǵynda ǵana músheler bar. Olardyń bálendeı yqpaly joq. Sóz oraıynda Qytaı Kom­partııasynyń tarıhyna qysqasha toqtala keteıik. QKP 1956 jyl­ǵy 8 sezde Mao Szedýnnyń «úl­ken sekiris» atty saıası baǵyty jeńiske jetip, 1958-66 jyldary ol uly eldiń ekonomıkasyn birshama shaıqap ketti. 1966-1976 jyl­dary ol Qytaıda sosıa­lızm­niń aıryqsha jolyn jasaımyz degen «mádenı revolıýsııaǵa» ulas­ty. Osy jyldary Qytaıdyń basyna KSRO-da 1930-jyldary bolǵan náýbet tónip, birsypyra ıntellıgensııa ókilderi zardap shekti. 1978 jyly Úkimet basyna kelgen Den Sıaopın bul baǵytty qatty synap, sosıalıstik na­ryq­tyq ekonomıka baǵytyn jarııa­la­dy. Osy baǵyttyń arqasynda Qytaıdyń áleýmettik-ekonomı­ka­lyq damýy kúrt kóterilip, 90-shy jyldardyń basynan Qytaı óz halqyn azyq-túlikpen tolyq qam­tamasyz etetin el boldy. Den Sıao­pınniń reformasyn Szıan Szemın (1993 jyldan Tóraǵa bol­dy) men Hý Szıntao (2002 jyldan Tóraǵa) tabysty jal­ǵas­ty­ryp keledi. 1990 jyldan beri QHR IJО́-siniń jyl saıynǵy ósimi 9-10 paıyzdan kem bolǵan emes. Ol IJО́ kólemi jóninen qazir álemde  AQSh-tan keıin ekinshi oryn alady. Qazir Qytaı IJО́ ósimin 10 paıyzdan 7,5 paıyzǵa túsirýdi josparlap otyr. Sóıtip, bosa­ǵan qyrýar qarjyny qala men aýyl turǵyndary arasyndaǵy ómir deń­geıin teńestirýge jum­samaq. Búginde Qytaı halqynyń 75 paı­yzy aýyldy jerlerde turady. 2010 jyly Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy saýda aınaly­my 14,1 mlrd. dollardy qurady. Al 2009 jyly bul kórsetkish 9,5 mlrd. dollar bolǵan edi. Qazir Qytaı Qazaqstannyń syrtqy saýda áriptesteriniń arasynda 17 paıyzdyq úleske ıe bolyp, ekinshi oryn (birinshi orynda EO elderi) alady. Al Qazaqstan Qy­taıdyń TMD-daǵy ekinshi oryn­daǵy (birinshisi Reseı) áriptesi. 2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda Qytaı kompanııalarynyń qatysýymen óndirilgen munaı kólemi 25,8 mln. tonnaǵa jetti. Bul – elimizde óndirilgen barlyq munaıdyń 33,7 paıyzy. Osy kólemniń Qytaı kompanııalarynyń úlesine tıetini 16,7 mln. tonna, ıaǵnı 21,8 paıyz. 2010 jyldyń 21 jeltoq­sa­nynda Beıneý-Shymkent baǵyty­men júretin «Qazaqstan-Qytaı» gaz qubyry ekinshi ýchaskesiniń resmı ashylýy boldy. Ol shara Bozoı kompressorlyq stansasy­nyń qurylysynda ótkizildi. Jal­py aıtqanda, Qytaı kásip­oryndarynyń qatysýymen Qa­zaq­standa asa mańyzdy ınfra­qury­lymdyq jobalar iske asy­rylýda. Máselen, 2009 jylǵy jel­toqsanda «Baqty» men «Ala­shańqaıda» erkin saýda aımaǵy saltanatty túrde ashyldy. Qa­zaqstan azamattary munda vızasyz ene alady. Sondaı-aq 2009 jylǵy sáýir­de Qazaqstan men Qytaı úkimet­teri arasynda energetıka jáne nesıelendirý salasynda keshendi yntymaqtastyq týraly memoran­dýmǵa qol qoıylyp, soǵan sáıkes Qytaı jaǵy Qazaqstanǵa 10 mlrd. dollardyń korporatıvti ne­sıesin bólgenin bilemiz. Sonyń 5 mlrd. dollary kelisimge sáıkes «QazMunaıGaz» UK» AQ pen SNPC arasyndaǵy birlesken jo­balardy qarjylandyrýǵa bó­lindi. Qazaqstan men Qytaı ýran óndirý salasynda da yntymaq­tas­tyǵyn arttyryp keledi. 2011 jyldyń aqpan aıynda Elba­sy­nyń Qytaıǵa sapary aıasynda ıad­rolyq-energetıkalyq saladaǵy yntymaqtastyq týraly qujatqa qol qoıyldy. Osy qujatqa sáı­kes aldaǵy ýaqytta Qazaqstan Qy­taıdyń ýran konsentratyna degen suranysynyń 40 paıyzyn jabatyn bolady. Qazaqstan men Qytaı arasyn­daǵy mádenı-gýmanıtarlyq sala­da­ǵy yntymaqtastyq ta artyp keledi. 2007 jyldyń 12-19 qazan aralyǵynda QHR-da Qazaq­stan­nyń mádenı kúnderi boldy. El­basy N.Nazarbaevtyń 9 kitaby Qytaıda qytaı jáne qazaq tilderinde basylyp shyqty. Eki eldiń oqymystylary birlese otyryp, qytaı arhıvteriniń derekteri negizinde «Ejelgi úısin eli», túrki memleketi týraly «Uly Túrik qa­ǵanaty» atty kitaptar shyǵardy. Al Aqordadaǵy Nursultan Na­zarbaev pen Hý Szıntaonyń keshegi kezdesýi aldymen shaǵyn quramda ótti. Odan keıin taraptar kezdesýdi keńeıtilgen quram­da jalǵastyrdy. Osy otyrysty asharda Elbasy mártebeli qonaq­qa óziniń shaqyrýy boıynsha As­ta­naǵa kelip, memlekettik sapar jasap otyrǵany úshin alǵysyn bildirdi. Biz ózara jyly qaty­nasymyzdyń arqasynda eki eldiń arasyndaǵy qatynasty jo­ǵa­ry deńgeıge kótere aldyq. Osy­nyń ózi bárimiz úshin paı­da­ly ári mańyzdy, dedi Qazaqstan basshy­sy. Odan ári Nursultan Ábishuly bıylǵy jyldyń me­reı­toıly datalarǵa toly ekenin eske alyp, ol ShYU – 10 jyl­dyǵy, Qa­zaq­stan Táýelsizdiginiń – 20 jyl­dyǵy, Qytaı Kommmýnıstik par­tııa­synyń – 90 jyl­dyǵy, bizdiń 25-shi kezdesýimiz jáne Sizdiń bizdiń elge jasaǵan 7-shi saparyńyz, dedi.  Biz búgingi kezdesýimizde eki memleket ara­syn­daǵy búkil el kólemindegi stra­tegııalyq árip­tes­tikke qol jet­kizgenimiz týraly jarııalaı­myz. QHR – bizdiń asa mańyzdy ınvestısııalyq árip­te­simiz. Birlesken ınvestısııalyq jobalar­dyń strategııalyq mańy­zy óte zor. Sonyń ishinde «Qa­zaqstan-Qytaı» gaz qubyrynyń ekinshi kezegin iske asyrý óte mańyzdy. Bu­lar týraly biz búgin qol qoıa­tyn deklarasııada da aıtylǵan. Meni, ásirese, Qy­taı­men aradaǵy shıkizatty emes sa­ladaǵy ynty­maq­tastyq qyzyq­ty­ra­dy. Osy sa­ladaǵy yntymaq­tas­tyǵymyz al­daǵy ýaqytta da arta berer degen úmittemin, dedi Qazaqstan Prezıdenti. О́z kezeginde QHR Tóraǵasy Hý Szıntao dos kóńildegi Qazaq­stanǵa kelý ózi úshin qýanysh ekenin jetkizdi. Ol Qazaqstannyń 20 jylda óte úlken tabystarǵa qol jetkizgenin atap ótti. Keńeıtilgen quramdaǵy kezdesý aıaqtalǵan soń taraptar ekijaqty qujattarǵa qol qoıdy. Sonyń ishinde Qazaqstan men QHR arasynda kópjaqty strate­gııa­lyq áriptestikti damytý tý­ra­ly Birlesken deklarasııaǵa Memleketter basshylary qol qoıdy. Sondaı-aq qorshaǵan ortany qor­ǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq pen Qazaqstan Ulttyq banki men Qytaı Halyq banki arasynda ulttyq valıýtalar almasý týraly ýaǵdalastyqtarǵa da qol jetkizildi. Sodan keıin Nursultan Nazarbaev pen Hý Szıntao jýrnalıstermen brıfıng ótkizdi. Onda Qazaqstan basshysy kelissózder­diń jemisti bolǵanyn, qol qoıyl­ǵan qujattar bizdiń el halyq­tarynyń múddesinen týyndap otyr­ǵanyn, sondyqtan da olar­dyń árqaısysy da mańyzdy ekenin atap ótti. Qytaımen aradaǵy áriptestigimiz ózara senimge, ashyqtyqqa negizdelgen, dedi ol. Biz aldaǵy ýaqytta da eki eldiń arasyndaǵy ekonomıkalyq ynty­maqtastyqty arttyra beretin bo­lamyz deı kelip, joǵaryda atal­ǵan «Batys Eýropa–Batys Qy­taı», temir jol salasyndaǵy jobalar, Beıneý-Shymkent gaz qu­by­rynyń ekinshi kezegi, t.b. atap ótti. Sóziniń sońynda Qytaımen arada aımaqtyq jáne aımaqara­lyq turaqtylyq pen qaýipsiz­dikti qamtamasyz etý jolynda tolyq túsinistik baryn jetkizdi. О́z kezeginde Hý Szıntao Prezıdent N.Nazarbaevtyń aıt­qan pikirlerin tolyq qoldaı­tynyn aıta kelip, Qytaı men Qa­zaqstan arasynda qol qoıylǵan Málimdemege sáıkes áriptestik qa­tynastardyń odan ári de ór­kendeı beretinine senim bildirdi. Jaqsybaı SAMRAT, Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.