О́ńir elderin uıystyrǵan uıym

Búgin Astanada ShYU-ǵa múshe elder Memleket basshylarynyń mereıtoılyq sammıti ótedi Memleket qansha qýatty bolǵanymen, ol qaýip-qaterlermen jeke-dara kúrese almaıdy. Sondyqtan qazirgi zamanǵy qarym-qatynastarda óńirlik ıntegrasııalyq qurylymdarǵa mańyzdy ról beriledi. Máselen, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy ózi qurylǵan on jyl bederinde keń-baıtaq Eýrazııa qurlyǵynda qaýipsizdiktiń ajyraǵysyz elementine aınalyp, barlyq máseleler boıynsha shynaıy áriptestik baılanystar ornatýdyń úlgisi bolyp úlgerdi. Bul úderisterdiń barlyǵy túrli baǵyttar boıynsha ıntegrasııanyń joǵary deńgeıin aıǵaqtap qana qoımaı, ýaqyt kóshine ilese otyryp, problemalardy ózara senim men ózara túsinistik negizinde sheshýge qabiletti ekenin kórsetip berip otyr. Búgingi tańda 2001 jyly «Shanhaı bestigi» (Qazaqstan, Reseı, Qytaı, Qyrǵyz­stan jáne Tájikstan) negizinde qurylyp, О́zbekstannyń qatysýymen Shanhaı yn­ty­maqtastyq uıymyna aınalǵan qurylymǵa múshe bolý – Qazaqstan syrtqy saıa­sa­tynyń basym baǵyttarynyń biri. ShYU qyzmeti basqa memleketterge nemese halyqaralyq uıymdarǵa qarsy ba­ǵyt­talatyn áskerı blok bolyp tabyl­maıdy. Kerisinshe, Uıym óziniń músheleri arasynda yntymaqtastyqty túrli salalar boıynsha keń aýqymda damytýdy usynady. Al Qazaqstannyń ShYU-ǵa múshe eldermen teń quqyqty únqatysýǵa umtylysy eli­miz­diń óńirdegi ustanymdaryn nyǵaıtýmen qatar, memleketter arasyndaǵy ózara senim men túsinistiktiń ulǵaıa túsýine oń yqpal etip otyr. Bul Uıym qaǵıdattary­men tolyq sáıkesedi. ShYU-daǵy jetekshi oıynshylar – Reseı men Qytaıdyń ortasynda ornalasqan Qazaqstan óńirlik yntymaqtastyqtyń jasampaz bastamalary men jobalaryn belsendi qoldaýshy mańyzdy býyn bolyp ta­bylady. Buǵan elimizdiń Uıym sheńberinde uıymdastyrylyp júrgen antıterrorlyq áskerı jattyǵýlar, ǵylymı konferensııalar men forýmdarǵa turaqty qatysyp kele jatqany dálel. Máselen, Qazaqstan 2006 jyly ShYU-nyń Beıjińdegi Hatshylyǵy men Tashkenttegi О́ńirlik antıterrorlyq qurylymnyń atqarýshy komıteti janynan alǵashqylardyń biri bolyp óziniń Turaqty ókilderiniń apparattaryn qurdy. Qazirgi kezde ShYU-nyń aldynda memleketter basshylary qoıǵan strategııalyq  eki mindet tur. Olar: óńirlik qaýipsizdikti qam­tamasyz etý men saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyqty damytý. Uıym aldynda turǵan mindetterdi sheshýde ShYU-nyń turaqty is-qımyl ta­nytatyn jumysshy organdary – Beı­jiń­de­gi Hatshylyǵy men Tashkenttegi О́ńirlik antıterrorlyq qurylymnyń atqarýshy komıteti negiz qalaýshy ról atqarady. ShYU-nyń ár jumys organynda Qazaqstannan alty adamnan turatyn toptary bar. 2006 jyldyń 15 maýsymynda ótken Shanhaı sammıtinde Qazaqstan ShYU-nyń Azııa energetıkalyq strategııasyn jasaý týraly bastama kóterip, ol Uıymdaǵy saý­da-ekonomıkalyq yntymaqtastyqqa iz sa­lyp berdi. Elbasy Nursultan Nazarbaev bol­sa, ShYU sheńberinde zańsyz mıgrasııamen kúres týraly kelisim jasaýdy usyndy. Uıymǵa múshe elderdiń terrorızmmen, separatızmmen, ekstremızmmen, sondaı-aq basqa da qaýip-qaterlermen kúres áleýetin kúsheıtýge yqpal etý maqsatynda ShYU quramyndaǵy memleketter Uıymnyń Uzaq merzimdi saýda-ekonomıkalyq baǵdarlama­syn basshylyqqa ala otyryp, ekonomıka baǵytyndaǵy yntymaqtastyqty dáıekti­lik­pen keńeıtip keledi. Qazirgi kezde jo­ǵaryda atalǵan  baǵdarlamany júzege asy­rý jónindegi Is-sharalar jospary jumys istep tursa, onyń quramynda energetıka, kólik, kommýnıkasııa, qorshaǵan ortany qorǵaý sekildi 130 qaraly ınvestısııalyq jobany qamtıtyn aýqymdy baǵyttar bar. Osylaısha Shanhaı yntymaqtastyq uıymy qazirgi kezde óńirlik yntymaq­tas­tyq­tyń Ortalyq Azııadaǵy asa tabysty úlgileriniń biri bolyp otyr. Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaevtyń sózi­men aıtsaq, «Qazaqstannyń bastamasy boı­ynsha is júzine naqty asyrylǵan Eýrazııa ıdeıasynyń úsh kıti – bular Eýr­azııa­lyq ekonomıkalyq qoǵamdastyǵy (EýrAzEQ), Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AО́SShK) jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıymy (ShYU). Jáne bul úsheýi úsh túrli atalǵanymen, bári birigip, Birtutas Eýrazııa ıdeıasynyń ortaq ustanymyn pash etedi». Uıymǵa múshe memleketter arasynda qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz  etýde ózara is-qımyldyń úlken oń táji­rı­besi jınaqtalsa, arnaıy qyzmetter men quqyq qorǵaý organdary terrorlyq jáne ekstremıstik kúshterge qarsy is-qımyldyń tıimdi baılanystaryn ornyqtyryp úlger­gen. Mysaly, 2006 jyly Qazaqstan Qy­taı­men birlesip, shekara aýdandarynda «Tıan-Shan-2006» dep atalǵan antıterrorlyq jattyǵýlardy, sondaı-aq ShYU-ǵa múshe el­derdiń qatysýymen «Shyǵys-Antı­ter­ror» dep atalǵan oqý-jattyǵýlaryn ta­bys­ty ótkizdi. 2007 jyldyń jazynda Reseıde ShYU-nyń «Beıbit mıssııa-2007» keń aýqymdy áskerı jattyǵýlary uıym­dastyryldy. Osyndaı jattyǵýlar 2008 jyly Qazaqstannyń Jambyl oblysy aýmaǵynda óz deńgeıinde ótti. «Beıbit mıssııa-2012» jattyǵýlaryn aldaǵy jyly taǵy uıymdastyrý kún tártibinde tur. О́ńirdegi turaqsyzdyq pen lańkestiktiń oshaǵy Aýǵanstan bolyp otyrǵany da jasyryn emes.  ShYU elderi atalǵan memlekettegi ahýaldy jaqsartý úshin qolynan kelgenniń bárin jasap baǵýda. 2005 jyly «ShYU-Aýǵanstan baılanys toby» quryldy. Uıym jyl ótken saıyn yntymaqtas­tyq­tyń jańa salalaryn qamtyp otyr. Osydan alty jyl buryn alǵash ret ShYU-ǵa múshe elder parlamentteri jetekshileri­niń, joǵary sottar tóraǵalarynyń, bilim jáne ǵylym mınıstrleriniń kezdesýleri uıymdastyryldy. Bas prokýrordyń, syrt­qy ekonomıka, syrtqy saýda qyzmeti men kólik jáne mádenıet salalaryna jaýap beretin mınıstrlerdiń kezdesýleri tu­raqty sıpatqa ıe bolǵan. Otyn-energetıka kesheni salasyndaǵy yqpaldastyq nyǵaıa túsýde. Osynyń barlyǵy, túptep kelgende, Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń birte-birte kópqyrly óńirlik qurylymǵa trans­formasııalanyp kele jatqanyn kórsetedi. Qazirgi kezde Úndistan, Pákstan, Iran jáne Mońǵolııa ShYU-nyń baıqaýshy már­tebesine ıe. Belarýs pen Shrı-Lanka únqatysý úderisteri boıynsha seriktes elder bolyp tabylady. Uıymǵa múshe elder Memleket basshylarynyń tapsyrmalaryn júzege asyrý maqsatynda baıqaýshy-memleketterdi ShYU-nyń barlyq sala boıynsha qyzmetine belsendirek tartý jumystary júrgizilýde. Al bıyl, mine, Shanhaı yntymaqtas­tyq uıymynyń qurylǵanyna 10 jyl tolyp otyr. Halyqaralyq uıym úshin bul az ba, kóp pe? Jalpy alǵanda, artta qalǵan jyldar boıy aıtarlyqtaı jumystar júr­gizildi. ShYU-nyń qurylymdary qalyp­tas­tyrylyp, qyzmetin qamtamasyz etetin zańnamalar, zańdyq arqaýlar jasaldy. Sóı­tip, ol búginde ýaqyt ótken saıyn ózi­ne nazardy molyraq aýdara túsken, óziniń tamasha fılosofııasyn túzip, óńirdegi qa­jet­tilikke aınalǵan halyqaralyq márte­besi bıik bedeldi uıym deńgeıine kóte­ril­di. Bul sózimizge BUU Bas Assambleıasy tarapynan moıyndalyp, onyń arnaıy qabyldaǵan qararynda Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý máselelerimen aınalysatyn óńirdegi birden-bir sheshýshi birlestik retinde atalýy aıqyn dálel bola alady. Ekinshi jaǵynan, ótken 10 jylda istelgen jumystardy baǵalaýmen qatar, ne istelmedi degen turǵyda qamtylmaı qalǵan tustardy qazirgi ómir shyndyǵyna sáıkes belgilep alýdyń da qajet ekeni kúmánsiz. Uıymnyń óz ishindegi, jumyldyrý baǵy­tyn­daǵy jumystaryn da umyt qaldyr­maǵany jón. ShYU qataryn keńeıtý má­selesi de kún tártibinen túspeýi tıis. О́ıt­keni, Uıym ózin áý bastan ashyq qurylym retinde jarııalaǵan bolatyn. Onyń ústine ShYU-ǵa tolyqqandy múshe bolǵysy keletin elder de joq emes. Baıqaýshy, únqa­tysý boıynsha seriktes elder mártebe­sinen úmitker memleketter de bar. Endi ShYU qyzmetiniń qorytyndy­la­ry qandaı, ne nársege qol jetkizildi degen saýaldarǵa kelsek, jaýapty Reseı prezı­dentiniń Shanhaı yntymaqtastyq uıymy isteri boıynsha arnaıy  ókili, Reseı syrt­qy ister mınıstrliginiń erekshe tapsyr­ma­lar jónindegi elshisi L.Moıseevtiń aýzy­men jetkizgendi jón kórip otyrmyz. Jo­ǵaryda aıtylǵan máselelerge baılanysty ShYU-nyń aqparattyq portalyndaǵy jaýabynda ol bylaı deıdi: – Men qaýipsizdik jáne turaqtylyq má­se­lelerinen bastar edim. Biz qaýipsizdiktiń asa ótkir qaterlerine kúsh biriktirip qarsy turý isin jolǵa qoıa aldyq. Eger búgingi kún týraly aıtatyn bolsaq, biz esirtkige qarsy kúreste kúsh-jiger jumyldyryp otyrmyz. Sebebi, bul qasiret ShYU shekarasynan údemeli kólemde ótip, elderimizge keńinen tarap jatyr. Jalpy, esirtki qaterin biz qaýipsizdikke tóngen qater retinde qarastyramyz. Bul baǵytta mańyzdy, maqsatty sharalar júr­gi­zip otyrmyz. Máselen, esirtkige qarsy strategııa qabyldap, esirtkimen kúreste naqty tetikter qurý ústindemiz. Ol jaqyn arada júzege asyryla bastaıdy jáne qaýipsizdik pen turaqtylyq qaterlerine qarsy búgingi is-qımyl tetikteri júıesin tolyqtyra túsetin bolady. Eger ekonomıka týraly aıtatyn bol­saq, munda ShYU-nyń tabystary báseń kórinedi. Bul túsinikti de. О́ıtkeni, ekono­mıkalyq salmaǵy, kólemi, resýrstyq parametrleri jáne ekonomıka salasyndaǵy birinshi kezektegi basymdyqtary boıynsha bir-birine múldem uqsamaıtyn alty eldiń atalǵan saladaǵy ózara tyǵyz ári pers­pek­tıvaly yntymaqtastyǵyn jolǵa qoıý – asa kúrdeli mindet. Degenmen, aýyzdy qur shóppen súrtýge de bolmaıdy. Bizder ShYU-nyń kópjaqty  pishinde ynty­maq­tasa alatyn múmkindikterin qarastyryp, onyń keıbir joldaryn da tabýdamyz. О́zara yqpaldastyǵymyz birte-birte ári qaraı da damı beretin bolady. Sebebi, ózara is-qı­myl­darymyz bizdiń elderimizdiń áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa, halyqtarymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.  Al bul maqsat, mindetter asa kókeıkesti. Biz Afrıkanyń sol­tús­tiginde, Taıaý Shyǵysta ne bolyp jatqanyn kórip otyrmyz. Áleýmettik-ekonomıkalyq problemalar saıasatqa, qoǵamdyq turaqtylyqqa úlken áser ete alady eken. Osy turǵydan kelgende turǵyndardyń ál-aýqatyn kóterý mindeti asa mańyzdy, óte-móte kókeıkesti bola túsedi. Biz búkilálemdik qoǵamdastyqty qyzyqtyryp otyrǵan salalarda birqatar mańyzdy qadamdar jasaı aldyq jáne bul isterde izasharlarmyz. Birinshi kezekte ShYU jańa bastamalarmen shyǵyp, óziniń ustanymdaryn usynbaqshy bolyp otyrǵan halyq­ara­lyq aqparattyq qaýipsizdik máselesin atar edim. Demek, biz qol jetkizgen, atqarǵan aıtarlyqtaı ister, tyndyrylǵan sharýalar bar. Bizder óz ju­mys­tarymyzda naqtylyqty basshylyqqa alamyz. Eń bastysy – barshanyń múddesin esepke ala otyryp, alǵa jyljý. – Siz ShYU-ǵa qazaq tóraǵalyǵy kezeńin qalaı baǵalaısyz? – Qazaqstan óz tóraǵalyǵyna úlken jaýapkershilikpen keldi jáne ony tolymdy ári mazmundy ete bildi. Bir jyldyq merzimge arnalǵan barlyq sharalar búkil kúntizbe boıynsha naqpa-naq jospar­la­nyp, tamasha ótkizildi. Uıymdastyrý mádenıeti de asa joǵary boldy. Kezdesýlerde, keńester men májilisterde óte bir ádemi dostyq jáne iskerlik aýan qalyptasyp otyrdy, barlyq baılanystar jemistiligimen erekshelendi. Men aldaǵy ShYU-ǵa múshe elder Memleket basshylarynyń sammıti de asa joǵary deńgeıde ótedi dep senemin. Al sammıtke Uıymnyń on jyldyq qyzmetin qorytyndylap, bolashaq perspektıvalaryn belgileıtin óte salmaqty qujat – Mereıtoılyq deklarasııamen qatar, Esirtkige qarsy strategııa shyǵary­la­tyn bolady. Astanada ilgeri taǵy bir qadam ja­salyp, Uıymǵa jańa músheler qabyldaý tetigi qyz­me­tin atqaratyn memorandým qabyldanady dep kútilýde. Osymen ShYU-ny keńeıtýdiń zańdyq ar­qaýyna daıyndyq is júzinde aıaqtalady. Ony júzege asyrýdyń úderisteri aldyn ala egjeı-tegjeıli oılastyrylyp qoıǵan. Taǵy bir atap kórsetetin jáıt – sammıtke qazaq­standyq áriptesterimiz, basqa da elderdiń qatysýymen, tuńǵysh ret ShYU-nyń ómiri men qyzmeti týraly kınorolıkter daıyndady. Olar sammıt barysynda nazarǵa usynylatyn bolady. Bul – ShYU búginde asa qajetsinip otyrǵan pıar-aqparattyq quramdasty baıytýǵa qabiletti jarqyn mazmundy derekti kınolenta. О́z tarapymyzdan Uıym aıasyndaǵy osy aýqymdy sharaǵa oraı elimizde mereıtoılyq eskertkish moneta men marka shyǵarylǵanyn aıta keteıik. Samat MUSA.