IT-ındýstrııa: qazaq múddesi hám ulttyq strategııa

Táýelsiz Qazaq eli óreli ór­kenıet kóshine ilesip, aqparat­tyq tehnologııalar (IT) dáýirine aıaq basty. Álqıssa, egemen elimiz úshin jańa jol bastaldy. Demek, aqparattyq qoǵamdy qa­lyptastyrý úderisinde kenjelemeı, IT-ındýstrııa aıdynynda erkin júze aldyq pa? Iri mamandar men suńǵyla sarapshylar atalmysh ındýstrııany ulttyq múddemizge baǵyndyrýdyń ama­lyn tappaı, strategııalyq saıasat túze almadyq dep dabyl qaǵýda. Otandyq IT-sala zert­teý­shileri bolsa, atoılap, atarǵa oq tappaı otyrǵan syńaıly. Máselen... Jańa myńjyldyq «jahan­daný úderisin» kóldeneń tartyp qana qoımaı, yqpalyn kúsheıte berdi. IT salasy shapshań qar­qynmen damyǵandyqtan, kópte­gen elder osy sektorǵa erekshe den qoıdy. Sondyqtan Qazaq­stan aqparat tasqynynyń as­tynda qalyp qoıyp, kóshbasshy elderge táýeldi bolmas úshin ha­lyqaralyq tájirıbege súıenýge tıis-tin. Sebebi Sıngapýr, Oń­tústik Koreıa, Izraıl, Irlandııa, Avstralııa, Qytaı, Reseıdi aıtpaǵannyń ózinde, KSRO-nyń shekpeninen shyqqan Estonııa, Lıtva, Latvııa, Ýkraına elderi ulttyq múddelerin birinshi oryn­ǵa qoıyp, arnaıy strategııa men biregeı baǵdarlama qabyldap jatty. IT-sektordy damytýǵa tıisti agenttikter men organdar bekitilip, aqparattyq tehnolo­gııa­lar ınfraqurylymy qalyp­ta­sa bastady. Iаǵnı damýshy elder ulttyq segmenttiń negizin qalap, otandyq ǵylymnyń aıa­syn keńeıte berdi. Al Qazaqstan osy salada – álemdik rynokqa shyǵý, ınvestısııa tartý, otan­dyq ónimderdi óndirý, tól opera­sııa­lyq júıeni qalyptastyrý, bilikti mamandardy daıarlaý, kompıýterlik baǵdarlamalardy shy­ǵarý, IT arqyly ekonomı­ka­nyń áleýe­tin arttyrý sııaqty kezek kúttir­meıtin máselelerge kelgende dármensizdik tanyt­qany jasy­ryn emes. Qazaqstanǵa IT salasyn damytýdyń ulttyq strate­gııa­sy qajet. Alaıda damýshy elder IT-di el ekonomıkasyn damytýdyń tetigi ǵana emes, kúshti ulttyq qarý dep qabylda­dy. Aldymen, tehnologııanyń barlyq túrlerin óz tilderinde erkin sóı­letti. Mysaly Túrkııa, Uly­brıtanııa, Malaızııa, Es­to­nııa elderinen úlgi alsaq jet­ki­lik­ti. Al, bizdiń elde tehnologııa qa­zaq tilinde sóı­le­mek tú­gili, eń­sesin tikteı almaı júr. Bir jyl­dary «Microsoft Qa­zaq­stan» kom­panııa­sy­nyń qulaq etin jep, «Windows OS-ny qa­zaqsha sóıle­tiń­der!» dep qoqan-loqy kórsetip edik. Mine, Windows opera­sııalyq júıesi (OS) de, MS Office redaktory da qazaqsha sóıledi. Alaıda Microsoft Kazakhstan kompanııasynyń dı­rek­tory Gıýnter Dam «qazaq tildi opera­sııalyq júıe men redaktorǵa suranys 1%-dy ázer qurap otyr» dep jerden alyp, jerge salǵannan keıin tym-tyrys bola qaldyq. Úndistan, Germanııa, Qytaı memleketteri sııaqty kompıýterlik baǵdarlamalardy jasap, IT-bıznestiń kóshbasshylary bo­lý­­ǵa umtylýymyz kerek-aq. Tek áli kúnge deıin nege birde-bir kompıýterlik baǵdarlamany jo­balaýǵa, qurýǵa jáne bas­qarýǵa kirisip, álemdik eksportqa shy­ǵara almadyq? Qashanǵy shet eldiń IT-menedjerlerine, baǵ­dar­lamashylaryna, ınjenerlerine qyp-qyzyl aqsha tólep, táýel­di bola beremiz? Mark Sýkerberg, Chad Herlı, Bleık Ross, Deıv Hat syndy kompıýter­basty entýzıastar qazaq jigit­teriniń arasynda kórinbeıtini ókinishti. Olar nebári 15-21 jas aralyǵynda qomaqty qarajat­syz-aq Facebook, YouTube, Mozilla sııaqty álemdik baǵdar­lamalardy oılap taýyp, dúnıe júziniń jas mıllıonerlerine aınaldy. Álbette, bizdiń ulttyq teh­nologııa­ny Sý­ker­berg­teı álemge aıdaı etetin qazaq paıda bolatynyna senim mol. Kompıýterlik oıyndardy jobalaý, shyǵarý jáne keńeıtý de asa mańyzdy. Máselen, Aby­laı hanǵa strategııalyq oıyn, Alpamys pen Qobylandyǵa action men sımýlıator jasap, baǵ­darlamalaýǵa bolady ǵoı. Al Astana men Almaty 3D-shýter­lerge suranyp-aq tur. Tek osy salada mashyqtanǵan mamandar men áýesqoı komandalardy yntalandyrýǵa kelgende aıanyp qalmaýymyz kerek. IT salasyna Izraıldeı ınvestısııa quımasaq ta, el ekonomıkasymen ushtastyra kelip, tez arada osy salany damy­týdyń ulttyq strategııasyn oılastyrýymyz qajet. «Myqty mehanızm – modernızasııa bas­taýy» degen zamanaýı qaǵıdany esten shyǵarmaǵan lázim. Qaznet aldymen qazaq múd­de­sine qyzmet etse. Internet (Qaznet) jelisi qazaq­standyq segmentiniń bi­ryń­ǵaı aqparattyq keńistigin qalyptas­tyrýdyń jáne damy­týdyń 2008 – 2012 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda «Qaz­net­te memlekettik tildi paıdalaný óte tó­men deńgeıde qa­lyp otyr. Olar bu­ryn qazaq tilin kodtaý jáne taný prob­le­masy bolsa, qazir ondaı prob­lema joq. Qaz­nette kitaphana joq, bilim men ǵy­lym júıesiniń re­sýrstary álsiz damyǵan» delingen. Al, búgingi tańda memleket qurýshy qazaq halqynyń sany 45%-dan 65%-ǵa kóbeıgenin eskersek, Qaznettiń kimge qyzmet etip otyrǵany belgisiz. Resmı aqparǵa júginsek, 2010 jyldyń esebi boıynsha qazaq ǵalamto­rynda 6997 saıt tirkelgen. Solardyń tek 617-si ǵana qazaq tilinde eken. Qaznette áleýmettik jelilerdi ana tilimizde damytýdyń ońtaıly sheshimi de tabylmaı otyrǵan syńaıly. Bıyl ótken qazaq blogshylarynyń quryl­taıy aıasynda Erlan Qarın  «Qa­zaqstanda áleýmettik jeli­lerdiń 80%-dan joǵary tutyný­shysy (basym bóligi) orys tilinde qarym-qatynas jasaıdy», degen. Mine, aksıoma! Halyqaralyq tájirıbege zer salsaq, alpaýyt derjava­lardy bylaı qoıǵanda, baýyr­las Túr­kııa nemese Soltústik Afrı­kadaǵy Marokko elinen ónege alýǵa bolady. Aqparat­tyq teh­no­­logııalardyń kóse­ge­sin kó­gertý arqyly bul elder ádebıet, tarıh, mádenıet pen dástúrdiń kórpesin uzartty. Tý­rızm sala­syn alǵa jyl­jyt­ty. Birneshe jyldyń ishin­de resýrs­tardyń mýltı­me­dııa­lyq múm­kin­dikteri men taqy­ryp­tyq mazmunyn keńeıtip, ulttyq tanymdyq deńgeıge deıin kótere bildi. Demek, qa­zaq tehnokratııa dáýirine dendep beıimdelse, bú­gingi memlekettik til máselesin lezde sheship tastaıdy degen sóz. Al, elimizdegi IT-kompanııa basshylarynyń ýájine sensek, qazaqsha ınternet-resýrstary­nyń az bolýy men órge baspaýy kadr tapshylyǵy men jeńil­dik­terdiń qarastyrylmaýy, kásibı biliktiligi joǵary mamandar az­dyǵy, otandyq IT-kompanııa­larda qazaq tildi baǵdarla­mashy­lardyń jetispeýshiligi, ulttyq IT-jobalardyń tıisti deńgeıde yntalandyrylmaýy jáne sala menedjerleriniń mektebi qa­lyp­taspaýynan týyndap otyr eken. Árıne, aýyzdy qý shóppen súrte berýge bolmaıdy. Memleket tarapynan aqparattyq teh­no­logııalardy jan-jaqty qol­daý baıqalady. Qazaqstan tehnokrattyq memleketke aınalady. Álem­niń tanymal IT zertteýshisi, akademık Nı Gýannan «Aqpa­rattyq tehnologııalar ult tilinde erkin tynystamasa, bul – úlken kedergi. Jeke adamǵa emes, tutas bir ulttyń damýyna kedergisi tıedi!», degen-di. Qysqasy, IT-ındýstrııany álem­dik tendensııalarǵa saı da­mytpasaq – ult upaıy tú­gendel­meıtini anyq. Álem bir kezderi «mal baqqan, jaı jatqan» eldi endi basqa jerden izdesin. Prezıdent N.Nazarbaev belgilegen meje bar. Sondyqtan Qazaqstan qalaıda tehnokrat­tyq memleketke aınalady. Ázirge esemiz ketip jatqan bul baǵytta eńse­mizdi tiktemesek bolmaıdy. Bul – salmaqty strategııa, júıeli jospar, baıypty baǵdarlamany talap etedi. О́ıtkeni aqparattyq tehnologııalar maıdanynda «sózi joǵalǵan jurttyń – ózi joǵalady»! Dýlat AMANJOL. Qaraǵandy.