Dúbirge toly dúnıe

Sırııa bıligin kim jaqtaıdy?

Qazir arab elderindegi búlinshilik, shaıqastarǵa jurttyń eti úırengendeı. Bılik pen oppozısııanyń  til tabysýy qıyn. Qyrqysyp jatyr. Osyndaıda araaǵaıyndyqqa júrý qajet-aq. Onyń ornyna bireýler qarsylastardyń bir jaǵyn ǵana jaqtap, shıelenisti ýshyqtyra túsedi. Oǵan Lıvııa men Sırııanyń mysaldary aıqyn dálel. Lıvııadaǵy jaǵ­daı týraly kóp aı­tyldy. Syrt kúsh­ter tek bir jaqty ǵana qoldamaı, qar­sylasqan jaqtardy bitistirýge, bitimger­shilikke nazar aýdarǵanda, bálkim, jaǵdaı dál qazir basqasha bolar edi-aý deı­siń. Batys elderiniń basta­ma­sy­men BUU Qaýipsizdik Keńesi Mýammar Kaddafıdi aıyptaǵan qarar qabyldaýyn NATO elderi Lıvııaǵa jan-jaqty soqqy berýge ushtastyrdy. Tipti qazir Lıvııa basshylyǵynyń kelisimdi al­ǵa tosqan usynystaryna da qu­laq asar emes. Kezinde Kaddafı­diń kelisimge barmaǵanyn aıyp­ta­ǵan kúnniń ózinde, qazir jaǵ­daı­dyń ózgerýine baılanysty, ha­lyq­tyń orynsyz qyrylýyna jol bermes úshin, kelisim jolyn izdestirýge bolar edi. Onyń or­nyna NATO basshylyǵy alda Kad­da­fı­ge qarsy soǵys áreketterin úsh aıǵa sozatynyn málimdep otyr. Qazir Sırııada da osyndaı jaǵ­daı qalyptasyp keledi. Jaǵ­daı budan ári ýshyǵa tússe, tipti syrtqy kúshter aralaspaǵan kún­niń ózinde bılik pen oppozısııa arasyndaǵy qaqtyǵystan qy­rylǵan, bosqan halyq sany tipti kóbeımek. Oǵan jol bermeý­diń joly, birinshiden, bıliktiń jazalaýshylyq áreketterin toqta­typ, qarsylyqqa shyqqan halyq­pen ymyraǵa kelýi. Osy rette BUU Qaýipsizdik Keńesiniń Sırııa basshylyǵyn aıyptaǵan, odan jazalaýshylyq áreketterdi toqta­tý­dy talap etken qararyn oryn­dy shara dep qabyldaýǵa bolar edi. Biraq oǵan Reseı men Qytaı qarsy bolyp otyr. Aǵylshyn premer-mınıstri Devıd Kemeronnyń: «Eger kim­de-kim bul qararǵa qarsy daýys berse nemese oǵan veto qoldan­sa, bul olardyń aryna syn», degeni kóp nárseni ańǵartsa kerek. Áńgime bıliktiń halyqty qy­rýyn toqtatý jaıynda bolyp otyr emes pe? Bul jerde, ási­rese, Reseı óz kóz­qarasyn belsendi bil­dirdi. Prezıdent Dmıtrıı Med­­vedev mundaı qa­rar al­ǵash usy­nyl­ǵan kezde ol Lıvııaǵa baı­la­nys­ty qararǵa uqsas­ty­ǵyn alǵa tosqan. Máskeý Sırııa ózi­niń ishki jaǵdaıyn ózi retteýge tıis degendi aıtady. Áńgime sol Sırııa basshy­ly­ǵynyń jaǵdaıdy retteýge qabi­let­sizdigi jaıynda bolyp otyr. Búginge deıin myńnan asa adam qaza tapqan, kóp adam elden qa­shyp jatyr. Bılik jazalaý shara­laryn kúsheıte túsýde. Buǵan deıin de Bashar Asad bıligi ózderi­niń ishki jaǵdaıyn qatań polı­sııa­lyq tártippen ustap kelgeni belgili. Jarty ǵasyrdaı ýaqyt (1963 jyldan beri) elde tótenshe jaǵdaı tártibi ornyǵyp keldi. Eki urpaqtyń osyndaı jaǵdaıda ómir súrgeniniń ózin sırııalylyq­tar­dyń qasireti, bıliktiń úlken qyl­mysy dep baǵalaýǵa bolar edi. Máskeýdiń Sırııany qorǵaýy­nyń negizi múldem basqada ekenin, onda úlken strategııalyq-aýmaq­tyq saıasat jatqanyn  ańǵarýǵa bolǵandaı. Bul jerde Reseı sa­ıa­satynyń adamy – RF Federasııa keńesiniń múshesi, osy organnyń Azııa Parlamenttik Assambleıa­syndaǵy turaqty delegasııasy­nyń jetekshisi Rýdık Iskýjınniń sózine qulaq túreıik. Ol bylaı deıdi: «Ashyq nárse: bizge bul eldiń jaǵasyndaǵy áskerı-teńiz bazasyn saqtaý kerek. Taǵy da: Damask – bizdiń qarý-jaraǵymyz­dyń senimdi rynogy». «Biraq, me­niń oıymsha, munyń bári eń ma­ńyz­dysy emes», – deı kelip, Iskýjın máseleniń túıinin Iranǵa aparyp tireıdi. Sırııa – Irannyń qolshoqpary. Odan aıyrylý Iran­­ǵa jaqsy emes, Iran Reseıge de kerek kórinedi. Bul arada B­a­tystyń da jantalasyp, Sırııa­nyń ishki isine aralasýynda stra­tegııalyq-aýmaqtyq múdde bary aıqyn ańǵarylady. Áıteýir munyń aıaǵy úlken qan­tógiske aınalmasa eken deısiń.

HVQ basshylyǵynan úmitker ekeý  qaldy

Birazdan beri sóz bolyp kele jatqan Halyqaralyq valıýta qory­nyń dırektor-basqarýshysyn saılaý da máresine jaqyn­dady. Oǵan úmitkerler de aıtarlyqtaı kóp boldy. HVQ dırektorlar keńesi solardyń arasynan eki úmitkerdi iriktep aldy. Endi olardyń qaısysyna toqtaıtyny osy aıdyń aıaǵynda anyqtalady. Bul qyzmettiń úlken áńgimege ar­qaý bolýynyń da jóni bar. Qazir qar­jysyz tirlik joq. Damyǵan el de, da­mý­shy el de, baı el de, kedeı el de sol qarjyǵa táýeldi. Baıdyń baıly­ǵyn eseleı túsý úshin, kedeıdiń jyrtyǵyn jamaýy úshin de sol qarjy kerek. HVQ-nyń dırektor-basqarýshysy – qolynda ojaýy bar qyzmet. Árıne, olardyń da júginetin tártibi bar. Sóıtse de ojaý us­taǵannyń suraǵannyń tos­ta­ǵy­na kóbirek te qoıýynan quıýy da ábden múmkin. Sondyq­tan da álem elderi osynaý bedeldi ha­lyq­aralyq mekemeniń tizginin kim ustaıdy degende, biraz ishteı de, syrttaı da tartysqa bardy. Endi, mine, márege ja­qyn­daǵanda eki úmitker qalyp otyr – Fransııa­nyń ekonomıka mınıstri Krıstın Lagard pen Meksıkanyń Ortalyq bankiniń basshysy Agýstın Karstens. Ádette jetekshi elder ara­syn­­da jazylmaǵan, aıqaı­lap aıt­paı­tyn mynadaı kelisim bar: ha­lyqaralyq eki alyp qarjy mekemesi – Halyqaralyq valıýta qory men Dúnıejúzilik bank­tiń birin AQSh, ekinshisin Eýropa ókili bas­qarýǵa tıis eken. Búginge deıin solaı bo­lyp kelipti. Sonaý 1944 jyl­dan beri HVQ-nyń saı­lanǵan 10 dırektor-basqarýshy­sy eýro­pa­lyq bolypty. Bıylǵy jyly ony atqarǵan fran­sýz Domınık  St­ross-Kan jo­syq­syz­daý jaǵ­daı­ǵa ushy­rap, or­nynan ketýge máj­búr bol­ǵan soń, oǵan jańa adamdy saılaýda birshama ózgeris bolýyn qalaǵandar tabyldy. Uıym ha­lyq­aralyq bolǵan soń, oǵan nege tek eýropalyqtar saı­lanýǵa tıis degen oryndy talap aıtyldy. Soǵan oraı, Fransııa, Germanııa, Italııa, Ulybrıta­nııa­men qatar Izraıl, Meksıka, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Túrkııa óz ókilderin usyndy. TMD elderi atynan bizdiń Ult­tyq bankimizdiń basshysy Grıgorıı Marchenkonyń da usy­nyl­ǵany belgili. Biraq eýropalyqtar maıly qa­syqty basqalarǵa ustatqysy kel­megen sııaqty. Fransııanyń syrt­qy ister mınıstri Alen Jıýppe «Úlken segizdiktiń» bas­shy­lary Krıstın Lagardtyń kan­dı­datý­rasyn maquldap qoıǵanyn da aı­typ saldy. Soǵan qaraǵanda, mek­sıkalyq úmitker Agýstın Kar­s­tens biraz jerge qosa shaýyp ba­ryp qaıtsa kerek. Tártip boıynsha, dırektor-bas­qarýshyny HVQ atqarýshy dı­rektorlarynyń keńesi bekitedi. Al olardyń ózderin HVQ-ǵa múshe elder taǵaıyndaıdy ne­mese saılaı­dy. Solaı bol­ǵan­men, olar jetekshi elderdiń pikirinen, kelisiminen asa almaıtyny da shyndyq. Mamadııar JAQYP.